Кіріспе

Франсуа Трюффоның фильмі. "Фаренгейт 451" – 1966 жылы түсірілген британдық антиутопиялық драмалық фильм, режиссері Франсуа Трюффо, басты рөлдерде Жюли Кристи, Оскар Вернер және Сирил Кузак. Рей Брэдберидің 1953 жылғы осы аттас романы негізінде түсірілген бұл фильм, қатал болашақтағы бақыланатын қоғамда өтеді. Үкімет революция мен ойлауды болдырмау үшін барлық әдебиетті жою мақсатымен өрт сөндірушілерді жібереді. Бұл Трюффоның алғашқы түсті фильмі және француз тілінен басқа тілде түсірген жалғыз туындысы. "Фаренгейт 451" 27-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде "Алтын арыстан" жүлдесіне ие болды.

Сюжет

Болашақта тоталитарлық үкімет әдебиеттің барлығын іздеп тауып жою үшін "Өрт сөндірушілер" деп аталатын күшті қолданады. Олар кез келген уақытта, кез келген жерде кез келген адамды тексеріп, тапқан кітаптарын өртеп жібере алады. Өрт сөндірушілердің бірі – Гай Монтаг, көршісі Кларисспен танысады. Кларисс өзінің дәстүрден тыс көзқарастары үшін үкіметтің назарында болуы мүмкін жасөспірім қыз. Екеуі оның жұмысы туралы сөйлеседі, ал ол өртеген кітаптарын оқып көргені туралы сұрайды. Ол үйіне кітаптарды жасырып алып, оларды оқуға кіріседі, алғашқысы – Чарльз Диккенстің "Дэвид Копперфилд" романы. Бұл оның әйелі Линдамен қарым-қатынастың ушығуына себеп болады, ол "Отбасы" деп аталатын интерактивті телешоудағы танымалдылығына көбірек алаңдайды, олар көрермендерін "туысқандар" деп атайды. Заңсыз кітап жинаушының үйінде өрт сөндіруші капитан Бетти Монтагпен кітаптардың адамдарды қалай бақытсыз ететіні және оларды өзгелерден жақсы сезінуге итермелейтіні туралы ұзақ әңгімелеседі, мұндай әрекет антиәлеуметтік саналады. Кітап жинаушы, Монтагтың жұмындан келіп-кетуі кезінде Кларисспен бірнеше рет көрген қарт әйел, үйінен кетуден бас тартады, керісінше өзін және үйін өртеп, кітаптарымен бірге өлуді жөн көреді. Сол күні үйге келген Монтаг Линда мен оның достарына кітаптар үшін өзін құрбан еткен әйел туралы айтады, оларды әлемде болып жатқан жағдай туралы білуі туралы сұрайды, оларды зомби деп атайды және олар өмір сүрудің орнына уақытты өткізіп жатыр дейді. Монтагтың мінез-құлқына алаңдаған Линданың достары кете жатысқанда, Монтаг оларды тоқтатып, "Дэвид Копперфилд" романынан бір үзіндіні оқып беруге мәжбүрлейді. Оқу кезінде Линданың достарының бірі жылдар бойы басып тастаған сезімдеріне оянып, жылай бастайды, ал Линданың қалған достары Монтагтың қатыгездігі мен романның "нашар" мазмұнына жиреніп кетеді. Сол түні Монтаг Клариссаны өзін құрбан еткен кітап жинаушы ретінде көреді. Сол түні Клариссаның үйіне шабуыл жасалады, бірақ ол шатырдағы құпия есік арқылы қашып құтылады, бұл оның ағасының көмегімен мүмкін болады. Монтаг Беттидің кеңсесіне кіріп, жоғалған Кларисса туралы ақпарат іздейді, ұсталады, бірақ жазаланбайды. Монтаг Клариссамен кездесіп, оған өрт сөндірушілерді оған ұқсас адамдарға жеткізетін құжаттарды жоюға көмектеседі. Ол оған заңға бағынбаған "кітап адамдары" деп аталатын жасырын топ туралы айтады, олардың әрқайсысы кітапты жаттап алып, оны сақтап қалуға тырысады. Кейінірек Монтаг Беттиге отставкаға кететінін айтады, бірақ ол тағы бір соңғы тапсырманы орындауға көндіріледі, ол Монтагтың үйі болып шығады. Линда үйден шығып, Монтагтың кітапқа деген құштарлығымен өмір сүре алмайтынын айтады және оны өрт сөндірушілердің жазалауына қалдырады. Ашуланып, ол кітаптарды өртеп жібермей бұрын, жатын бөлмесі мен телевизорды қиратады. Бетти оған кітаптар туралы лекция оқып, Монтагтың пальтосынан соңғы кітапты шығарады, сол үшін Монтаг оны от тастау құралымен өлтіреді. Ол қашып, кітап адамдарын табады, онда оның "ұсталуын" теледидардан көреді, бұл халықты көңілді ету үшін және үкімет оның тірі екенін білгісі келмегендіктен жасалған. Монтаг Эдгар Аллан Поның "Жұмбақтар мен қиял әңгімелері" кітабын жаттап алып, кітап адамдарының біріне айналады.

Кастинг

Трюфо фильм түсірілімі кезінде егжей-тегжейлі күнделік жазады, кейін француз және ағылшын тілдерінде жарық көрді (ағылшын тіліндегі Cahiers du Cinéma журналында). Бұл күнделіктерінде ол "Фаренгейт 451" фильмін өзінің "ең қайғылы және ең қиын" фильм түсіру тәжірибесі деп атады, негізінен Вернермен арасындағы шиеленісті жанжалдар себепті. Фильм Universal Pictures-тің алғашқы еуропалық туындысы болды. Джули Кристи бастапқыда Линда Монтаг рөліне ғана таңдалған, Линда мен Кларисса рөліне емес. Кларисса рөлі Жан Себерг пен Джейн Фондаға ұсынылды. Көп ойланғаннан кейін, Трюфо кейіпкерлердің жамандық пен қаһармандық қарым-қатынасы болмауы керек, керісінше, бір монетаның екі жағындай болуы керек деп шешті және Кристиді екі рөлге де бекітті, дегенмен бұл идея продюсер Льюис М. Алленге тиесілі болды. 1998 жылғы сұхбатта Шарль Азнавур Трюффоның Вернер рөліне алғашқы таңдауы өзі болғанын айтты; Азнавур Жан Пол Белмондо режиссердің екінші таңдауы болғанын, бірақ продюсерлер олардың екеуі де ағылшын тілді көрерменге жеткілікті таныс емес деп бас тартқанын мәлімдеді. Пол Ньюман, Питер О'Тул және Монтгомери Клифт Монтаг рөліне қарастырылды; Теренс Стамп рөлге бекітілді, бірақ Кристидің фильмдегі екі рөлінің артынан қалып қоямын деп қорқып, бас тартты. Капитан рөліне Сирил Кусакты таңдамас бұрын Лоренс Оливье, Майкл Редгрейв және Стерлинг Хейден қарастырылды.

Түсірілім

Фильм Англиядағы Пайнвуд студиясында түсірілді, монорельстің сыртқы түсірілімі Франциядағы Орлеан қаласына жақын Шатонуф-сюр-Луардағы SAFEGE сынақ жолында түсірілді (қазір бұзылған). Фильмде Лондонның оңтүстігіндегі Роемптондағы Алтон тұрғын үй кешені және Беркширдегі Кроуторн қаласындағы Эджкамб паркі де көрсетілген. "Кітап жарнамалағандардың" таңдаған кітаптарын оқыған соңғы сахна Пайнвуд студиясының жанындағы Блэк Паркте, 1966 жылдың 14 сәуірінде, Джули Кристидің туған күніне орай болған сирек және күтпеген қар буылы кезінде түсірілді.

Өндіріс жазбалары

Өндірістік жұмыс француз тілінде жүргізілді, себебі Трюфо ағылшын тілін жақсы білмейтін, бірақ Жан-Луи Ришардпен бірлесіп сценарий жазды. Трюфо ағылшын тіліндегі диалогтың көбінесе өрескел әрі табиғи емес екеніне наразылық білдірді. Ол француз тіліне дубляжданған нұсқасын әлдеқайда ұнатты. Фильмнің бастапқы титрлері экранда жазылмай, дауыспен айтылады, бұл режиссердің сауатсыз қоғамдағы өмірдің қалай болатыны туралы меңзеуі болуы мүмкін. Тони Уолтон костюмдер мен өндіріс дизайнын жасады, ал Сид Кейн көркемдік безендірумен айналысты. 1971 жылы "Фаренгейт 451" фильмінің кейбір түсірілімдері Род Серлингтің "Түнгі галерея" телешоуының "Ерекшелер" атты эпизодында қолданылды, соның ішінде монорельс пен ұшатын полицейдің көріністері де бар. "Фаренгейт 451" фильмі 1966 жылы, антиутопиялық "Альфавиль" фильмінен бір жыл кейін шықты, оның режиссері Трюфоның досы және әріптесі Жан-Люк Годар болды. Трюфо бір хатында "Альфавиль "Фаренгейтке" ешқандай зиян келтірмейді деп ойламаңыз" деп жазған, бірақ ол жаңылысқан. Трюфоның бейімделуі романнан Монтаг пен Клариссаның ғашық болуын көрсету арқылы ерекшеленді. Фильмнің тағы бір ерекшелігі – Джули Кристи екі рөлді ойнады: Кларисса мен Монтагтың әйелі Милдред, оның есімі бейімделу барысында Линда деп өзгертілді.

Саундтрек

Рей Брэдберидің Уильям Стромбергтің Мәскеу симфониялық оркестрімен фильмнің музыкасын жаңадан жазған CD-сіне жазған кіріспесінде, Брэдбери Бернард Херрманды Труффоға ұсынғанын айтады. Брэдбери "Жартылыған перде" (Torn Curtain) түсіріліміне барып, Альфред Хичкок пен Херрманмен танысқан. Труффо кітабы туралы пікір алмасу үшін Брэдберимен байланысқанда, Брэдбери Херрманды ұсынды, себебі Труффо Хичкок туралы толыққанды зерттеу жазғанын білген. Херрман Труффодан неге оны Пьер Булез немесе Карлхайнц Стокгаузен сияқты заманауи композиторлардың орнына таңдағанын сұрағанда, режиссер: "Олар маған екінші мыңжылдық музыкасын береді, ал сіз маған үшінші мыңжылдық музыкасын бересіз!" - деп жауап берді. Херрман тек ішекті аспаптар, арфа, ксилофон, вибрафон, маримба және глокеншпильді пайдаланды. "Жартылыған перде" (Torn Curtain) фильмінде болғандай, Херрман студияның тітул әнін орындау туралы талабын қабылдамады.

Сыни қабылдау

Фильмнің шығуымен бірге сыншылар пікірлері қарама-қайшы болды. Time журналы фильмді "адам санасына билік етудің барлық түрлеріне қорқыныш пен юмормен шабуыл жасайтын, ерекше гейлік сипаттағы шағын фильм" деп атады; сондай-ақ, "Жули Кристинің актерлік шеберлігіне күдік тудыратын кең таралған пікірді нығайтады. Ол екі мүлдем қарама-қарсы мінезді әйел рөлін ойнағанымен, олардың бейнесі шаш үлгісінен басқа ештеңемен ерекшеленбейді". Олар фильмнің "біршама алыс тақырыбы Труфоның жүрегінен гөрі техникалық шеберлігіне сынақ болды; аяқталған фильмде суретші емес, қолөнершінің еңбегі көрінеді" деп атап өтті. Лесли Холливелл оны "1984 жылғы туынды, сюжеті аздау және режиссурасы әлсіз, бірақ тартымды сәттері бар" деп сипаттады. Жылдар өте келе фильм сыншылардың жоғары бағасына ие болды. Rotten Tomatoes шолулар жинағында фильм 33 сыншының пікіріне сүйене отырып, 82% оң баға алды, ал орташа бағасы 7.3/10 құрады. Сыншылардың пікірі: "Фаренгейт 451 – Труфоның ерекше юморы мен қара юморын Рей Брэдбери романының интеллектуалдық және моральдық құндылықтарымен үйлестіретін қызықты фильм". Мартин Скорсезе фильмді "бағасы төмен бағаланған туынды" деп атады, ол өзінің фильмдеріне әсер еткен.

Рей Брэдберидің жауабы

Автор Рэй Брэдбери кейінірек берген сұхбаттарында, кемшіліктеріне қарамастан, фильмге қанағаттанғанын айтты. Ол әсіресе фильмнің кульминациялық сахнасына риза болды, онда Кітап халықтары қарлы аймақта жүріп, Бернард Херманның әуенді музыкасымен сәйкес жатқа білген өлеңдер мен прозаларын оқып береді. Ол бұл сахнаны ерекше сезімтал және көңілді деп тапты. Дегенмен, 2009 жылғы сұхбатында мүмкін болатын қайта түсіруге сіңіп отырып, Брэдбери: "Бірінші фильмдегі қателік – Джули Кристиді революционер де, жалыққан әйел де ретінде таңдау болды" деді.

Испаниялық хабар тарату

Сюжетте тоталитарлық үрдістерге қарамастан, фильм 1970-ші жылдардың басында Испания мемлекеттік телеарнасы (RTVE) арқылы цензураланбастан көрсетілді, осы кезде Испания диктаторы Франсиско Франко билікте болған.