Кіріспе
Жан Ренуардың 1937 жылғы соғыс фильмі «Ұлы иллюзия» (французша «La Grande Illusion») – 1937 жылы Жан Ренуар режиссерлік еткен француздық соғыс драмасы. Сценарийін ол Чарльз Спаакпен бірлесіп жазған. Фильмнің сюжеті Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқынға түскен француз офицерлерінің шағын тобының арасындағы әлеуметтік қарым-қатынастар мен қашу жоспарларына арналған. Фильмнің атауы британдық журналист Норман Ангелдің 1909 жылы жарық көрген «Ұлы иллюзия» атты кітабынан алынған. Бұл кітапта соғыстың барлық еуропалық елдердің ортақ экономикалық мүдделеріне қайшы келетін бос әрекет екені айтылған. Фильмдегі кейіпкерлерге, олардың ұлттығына қарамастан, көзқарас гуманистік болып келеді. «Ұлы иллюзия» киносын сыншылар мен кино тарихшылары француз киносының шедеврлерінің бірі деп есептейді. Режиссер және продюсер Сидней Поллак бұл фильмін өзінің ең сүйікті он фильмнің қатарына қосып, жоғары бағалаған. 1958 жылы фильм 1958 жылғы Дүниежүзілік көрмесіндегі беделді «Брюссель 12» тізімінде 5-орынды иеленді. 1995 жылы Ватикан «Ұлы иллюзияны» «Өнер» санатындағы 45 ең ұлы фильмнің тізіміне енгізді. Empire журналы 2010 жылы оны «Әлемдік киноның 100 ең үздік фильмі» тізімінде 35-орынға қойды.
La Grande Illusion (French for "The Grand Illusion") is a 1937 French war drama film directed by Jean Renoir, who co wrote the screenplay with Charles Spaak. The story concerns class relationships among a small group of French officers who are German prisoners of war during World War I and are plotting an escape. The title of the film comes from the 1909 book The Great Illusion by British journalist Norman Angell, which argued that war is futile because of the common economic interests of all European nations. The perspective of the film is generously humanistic to its characters of various nationalities. La Grande Illusion is regarded by critics and film historians as one of the masterpieces of French cinema Director and producer Sydney Pollack picked La Grande Illusion as one of his ten favorite films of all time. In 1958, the film was voted number 5 on the prestigious Brussels 12 list at the 1958 World Expo. In 1995, the Vatican included La Grande Illusion in its list of 45 "great films" under the category of "Art." Empire magazine ranked it #35 in "The 100 Best Films Of World Cinema" in 2010.
Сюжет
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Service Aéronautique-тің екі француз авиаторы, аристократ капитан де Больдье және жұмысшы класы лейтенанты Маршаль, барлау фотосуреттерінде табылған нашар көрінетін дақты зерттеуге аттанды. Оларды неміс ұшқышы және аристократ Риттмейстер фон Рауффенштейн атып түсіреді, екеуін де Императорлық неміс армиясы тұтқынға алады. Аэродромға оралғаннан кейін Рауффенштейн, ұшқыштар офицерлер ме, жоқ па, соны білу үшін және болса, оларды түскі асқа шақыру үшін бағынышты адамды жібереді. Тамақ ішу кезінде Рауффенштейн мен Больдье олардың өзара таныстары бар екенін біледі – ұлттық шекарадан асып өтетін жоғарғы таптардың таныстығы, тіпті ынтымақтастығы. Содан кейін Больдье мен Маршальды әскери тұтқын лагеріне алып кетеді, онда олар француз тұтқындарының алуан түрлі тобымен кездеседі және немістер Верден шайқасында Дуамон фортын алғаннан кейін ғана водевиль үлгісіндегі қойылым қояды. Қойылым барысында француздар фортты қайтарып алғаны туралы хабар келеді. Маршаль қойылымды үзеді, француз тұтқындары өздігінен "Марсельезаны" айта бастайды. Бұл оқиға салдарынан Маршальды оқшаулау камерасына қамап, ол адамнан алыс болудан және аштықтан қатты зардап шегеді; ол түрмеде отырғанда форт тағы бір рет қолы ауысады. Больдье мен Маршаль түрмедегі әріптестеріне қашып кету үшін туннельді қазуды аяқтауға көмектеседі. Бірақ, туннель аяқталмас бұрын, барлығы басқа лагерьлерге ауыстырылады. Тіл білмейтін себепті Маршаль келіп жатқан британдық тұтқынға туннель туралы хабар бере алмайды. Больдье мен Маршаль лагерден лагерге көшіріліп, ақырында Винтерсборнға, таулық қамал түрмесіне жетеді, оны Рауффенштейн басқарады. Рауффенштейн соғыста ауыр жарақат алғандықтан, оны фронттан алыстатып жіберген. Рауффенштейн оларға Винтерсборннан қашу мүмкін емес дейді. Винтерсборнда екеуі алғашқы лагерден Розенталь деген тұтқынмен қайта кездеседі. Розенталь – ол өзіне түскен азық-түлікпен жомарттықпен бөлісетін бай француз еврейі. Больдье неміс күзетшілерінің төтенше жағдайға қалай ден қоятынын мұқият бақылағаннан кейін бір идея тапты. Ол Маршаль мен Розентальдың қашуына қажетті бірнеше минутқа күзетшілердің назарын аударуға келіседі. Тұтқындар дүрбелең туғызғаннан кейін күзетшілер оларды бекіністің ауласына жинауға бұйрық береді. Атын тексеру кезінде Больдье жоғалып кеткені анықталады. Ол өзінің бекіністің биігінде екенін көрсетеді, неміс күзетшілерін оны қууға шақырып алады. Маршаль мен Розенталь мүмкіндікті пайдаланып, терезеден өздері жасаған арқанмен төмен түсіп, қашады. Рауффенштейн күзетшілерді Больдьеге оқ атудан тоқтатып, досына өзін ұстап беруді өтінеді. Больдье бас тартады, ал Рауффенштейн оны аяғына қарай бағытталған пистолетімен атып өлтіреді, бірақ қателесіп, кездейсоқ түрде (және өлімге әкелетін) ішке тигізеді. Соңғы сәттерінде қайғыдан жылаған Рауффенштейннің күтімімен Больдье аристократияның барлық мақсаты мен француз және неміс мәдениетіне олардың пайдалылығы соғыспен жойылғанына ашуланып шағымданады. Ол соғыстан кейінгі әлемде жаңа мақсат табуға мәжбүр болатын фон Рауффенштейнге аяныш сезімін білдіреді. Маршаль мен Розенталь бейтарап Швейцарияға жету үшін Германияның ауылдары арқылы саяхаттайды. Розенталь аяғын жарақаттап, Маршальдың жылдамдығын баяулатады. Олар ұрысып, ажырасады, бірақ кейін Маршаль жолдасына көмектесу үшін қайта оралады. Олар Верденде күйеуін жоғалтқан неміс әйелі Эльзаның қарапайым шаруа қожалығында пана табады, сонымен қатар үш бауыры да шайқаста қаза тапқан, оларды "біздің ең үлкен жеңістеріміз" деп ирониямен айтады. Ол оларды қабылдап, келіп жатқан әскери патрульге сатпайды. Олар бір-бірінің тілін білмесе де, Эльза мен Маршаль ғашық болады, бірақ Розенталь жазылғаннан кейін олар міндет сезімімен кетеді. Маршаль соғыстан аман қалса, Эльза мен оның кішкентай қызы Лоттеге қайтып келетінін айтады. Неміс патрулі екі қашқынның қар басқан аңғардан өтіп бара жатқанын көреді. Олар бірнеше рет оқ атып, бірақ олардың командирі оқиға орнына асығып барып, олар Швейцарияға кіргенін айтып, тоқтатуға бұйрық береді.
Саяси және тарихи тақырыптар
Ренуар Бірінші дүниежүзілік соғысты (1914–1918 жж.) Еуропа фашизмнің күшейіп келе жатқан қаупімен (әсіресе нацистік Германияда) және Екінші дүниежүзілік соғыстың (1939–1945 жж.) алға басқандығымен бетпе-бет келгенде қарастыру үшін бір құрал ретінде пайдаланды. Ренуардың заманауи саясат пен идеологияға жасаған сын-ескертпесі ұлттық және нәсілдік шекараларды, сондай-ақ радикалды ұлтшылдықты басып өтетін жалпы адамзаттық құндылықты дәріптейді, адамзаттың ортақ өмірлік тәжірибесі саяси дау-жанжалдардан жоғары тұруы керек екенін, ал оның салдары – соғыс екенін көрсетеді. "La Grande Illusion" фильмі туралы айтқанда, Ренуар өзі 1958 жылы фильм қайта экранға шыққандағы трейлерде былай деді: "[La Grande Illusion] – адамдық қарым-қатынастар туралы әңгіме. Менің ойымша, бұл мәселе бүгінде өте маңызды, егер біз оны шеше алмасақ, біз сұлу әлемімізбен қоштасуға мәжбүр боламыз". Бұл тақырыпқа зор қызығушылық болғанына қарамастан, Ренуар өндіруші және таратушыны табуда қиындыққа тап болды, жобаны жылдар бойы іздестіруге мәжбүр болды.
Сынып
"Ұлы иллюзия" Еуропадағы әртүрлі әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынасты зерттейді. Боэльдье мен Рауффенштейн – екі басты кейіпкер, аристократтар. Олар көп мәдениеттерде білім алған, бірнеше тілді білетін, әлемді шарлаған адамдар ретінде суреттеледі. Олардың білім деңгейі және әлеуметтік конвенциялар мен рәсімдерге адалдығы өз ұлтының төменгі топтарына қарағанда бір-біріне жақын сезінуіне себеп болады. Олар ұқсас әлеуметтік тәжірибелерден өтеді: Париждегі "Максим" мейрамханасында тамақтану, бір әйелге құштарлық таныту, тіпті таныстар арқылы бір-бірін білу. Олар француз және неміс тілдерінде өте ресми түрде сөйлеседі, ал жеке сәттерде ағылшын тіліне көшеді, бұл төменгі топ өкілдерінен пікірлерін жасыру үшін жасалады. Ренуар "Ұлы иллюзия" фильмінде аристократияның құлдырап бара жатқанын, оның орнына тума құқығы жоқ жаңа, өркендеп келе жатқан әлеуметтік тәртіп орнағанын көрсетеді. Ол олардың тобы енді ұлттық саясаттың маңызды бөлігі емес екенін атап өтеді. Екеуі де өз уақытының өткенін сезінеді, бірақ олардың реакциясы әртүрлі: Боэльдье аристократияның тағдырын жақсы өзгеріс ретінде қабылдаса, Рауффенштейн қабылдамайды, сарказммен "француз революциясының сүйкімді мұрасы" деп атайды. "Ұлы иллюзия" фильмінде Ренуар аристократтарды Париждік механик Маршаль (Габин) сияқты кейіпкерлермен салыстырады. Төменгі топ өкілдерінің мүдделері әртүрлі, көзқарастары мен білімі тар. Дегенмен, олар да ортақ сезімдер мен тәжірибе арқылы байланысты. Ренуардың ойы ашық айтылады: аристократ Боэльдье түрме күзетшілерінің назарын аудару үшін билеп, ән айтып, флейта тартып өзін құрбан етеді, бұл Маршаль мен Розентальға, төменгі топ өкілдеріне қашуға мүмкіндік береді. Рауффенштейн өте қиындықпен, тек борышынан туындаған міндетті орындап, Боэльдьеге оқ атуға мәжбүр болады, Боэльдье оның орнында болғанда да солай істер еді деп мойындайды. Бірақ өлімін қабылдаған Боэльдье "кәдімгі адам үшін соғыста өлгені – трагедия, ал біз үшін – жақсы шығу жолы" дейді, Рауффенштейнге ашылық танытып, оның дәстүрлері, тәжірибесі мен өмірі ескірген жаңа әлеуметтік тәртіпте мағына табу үшін күресетініне қынжылады. "Ұлы иллюзия" фильміндегі борышқа байланысты романтикалық көзқарастың сынағы Эрих Мария Ремарк романы негізінде түсірілген "Батыс майданындағы тыныштық" (1930) фильмімен салыстыруға болады.
Алдау
"Ұлы иллюзия" фильмінде Ренуар Розенталь кейіпкері арқылы антисемитизм мәселесіне қысқаша тоқталады. Розенталь – Францияның Ротшильд банктік отбасына ұқсас, жаңадан байыған еврей банктік отбасының ұлы. Оның өмірбаясын зерттеушілер Ренуардың бұл кейіпкерді нацистік Германияда Адольф Гитлер үкіметінің еврейлерге қарсы күресіне қарсы тұру мақсатымен жасағанына сенді.
Соғыс
"Ұлы иллюзия" фильмінде Ренуар соғыстың ешбір нәтижеге жеткізбейтінін, оны проблемаларды шешу және жақсы әлем құру үшін саяси құрал ретінде пайдалану мүмкін еместігін көрсетуге тырысады. "Бұл – тек иллюзия", – дейді Розенталь, осы соғыс соғысты мәңгілікке тоқтатуға шамасы бар деген сенім туралы айтады. "Ұлы иллюзия" – жауынгерлік қимылдар көрсетілмейтін соғыс фильмі. Оның орнына, әскери тұтқын лагері көптеген елдердің әскерлері үшін ортақ тәжірибе алаңы ретінде бейнеленеді. Ренуар соғысты бекергі әрекет ретінде көрсетеді. Мысалы, неміс жесірі Эльза Маршаль мен Розентальға Верден, Льеж, Шарлеруа және Танненберг шайқастарында қаза болған күйеуі мен бауырларының суреттерін көрсетеді. Осы шайқастардың соңғы үшi Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ең маңызды жеңістерінің қатарында болды. Осы тәсіл арқылы Ренуар қарапайым адамның батылдығы, ар-намысы немесе парызы үлкен оқиғаға әсер ете алмайды деген пікірді жоққа шығарады. Бұл Маршаль мен Розентальдың майданға қайта оралып, осы соғысты аяқтауға көмектесу ниетінің идеалистік мағынасын жоққа шығарады.
Өндіріс
"Ұлы иллюзия" фильмінің кейбір элементтері жартылай автобиографиялық сипатта. Жан Ренуар Бірінші дүниежүзілік соғыста барлаушы ұшқыш болған және жараланғаннан кейін қызмет орны ауыстырылған. 1915 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, неміс Fokker ұшағынан шабуылға ұшырағанда Ренуардың өмірін француз ұшқышы Арман Пинсар құтқарған. Ренуар өзінің әскери формасын Жан Габиннің костюмі ретінде пайдаланған. Тағы бірнеше актер соғыста қатысқан, Марсель Далио француз артиллериясымен Villers Cotterêts шайқасындағы (1914) ерлігі үшін Croix de Guerre орденін алған, ал Пьер Фресней 1916-1919 жылдар аралығында әскерде болған. Ренуар сценарийді Шарль Спаакпен бірге жасады және оны қаржыландыруға бірнеше жыл тырысты. Қаржыгердің көмекшісі Франк Ролмердің және Жан Габиннің қатысуымен жеке продюсерлер кішкентай бюджетке қолдау көрсетті. Эрих фон Строхаймді таңдауында Ренуар режиссердің фильмдеріне қатты құрметтенген және оның фильмдері оны кино жасауға шабыттандырған. Ренуардың естеліктерінде айтылғандай, Строхайм Вена, Австрияда (сол кездегі Австро-Венгрия империясы) дүниеге келгенімен, 1909 жылдан бері АҚШ-та тұрғандықтан, неміс тілін жақсы білмеген, сонымен қатар түсірілім арасында тіл үйренумен және рөлін жаттаумен күрескен. Ренуар ақырында Строхаймге сөзін жетілдіруге көмектесу үшін диалект жаттықтырушысын жалдады. "Ұлы иллюзия" 1936-1937 жылдардың қысында түсірілді. Сыртқы түсірілімдер Колмардағы (Вильгельм II салған) артиллерия казармаларында және Жоғарғы Рейндегі Нойф-Бризахта жүргізілді. Ішкі түсірілімдер Эпинай және Биланкур студияларында өтті.
Еуропа
1937 жылы фильм Венеция кинофестивалінде "Үздік көркемдік топ" жүлдесін жеңіп алғаннан кейін, Халықаралық қазылар алқасының кубогына ие болды. Содан кейін, нацистік үгіт-насихат министрі Йозеф Геббельс "La Grande Illusion" фильмін "Кинематографиялық жау №1" деп жариялап, оның түсірілген көшірмелерін тәркілеп, жоюға бұйрық берді. Француз билігі, жауынгерлік рухтың төмендеуінен қауіптеніп, 1940 жылы фильмге "соғыс аяқталғанға дейін" тыйым салды. Осы тыйымды Германияның үгіт-насихат бөлімі сол жылдың қазан айында қайта бекітті. 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскері Францияға басып кірген кезде, нацистер фильмнің түсірілген көшірмелерін және негативтерін, бастысы соғысқа қарсы мазмұны мен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияға қатысты идеологиялық сын ретінде қарастырғандықтан, тартып алды.
Баспа және үйге арналған құралдар
Көп жылдар бойы "La Grande Illusion" фильмінің түпнұсқалық нитрат негативі 1942 жылы Париждің сыртындағы жетекші зертхананы қиратқан одақтас әуе шабуылында жоғалған деп есептелді. Фильмнің көшірмелері 1958 жылы қайта табылып, 1960 жылдардың басында қалпына келтіріліп, қайта шығарылды. Кейін түпнұсқа негативтің Франк Хенселдің күш-жігерінің арқасында Берлинге жіберілгені және Рейхсфильмархив сақтау орындарында сақталғаны белгілі болды. 1945 жылы Берлиннің одақтастар тарапынан оккупациялануы кезінде Рейхсфильмархив кездейсоқ түрде Ресей аймағында болды және нәтижесінде көптеген фильмдермен бірге Мәскеудегі Кеңес Госфильмофонды киноархивінің негізі ретінде қайтарылды. Негатив 1960 жылдары Францияға қайтарылды, бірақ 30 жылдан астам уақыт бойы Тулуза Кинотегінде анықталмай сақталды, себебі оның аман қалғанына ешкім күмәнданбады. 1990 жылдардың басында Кинотеканың нитрат қоры Боа-д'Арсидегі Францияның кино мұрағатына көшіріліп жатқанда қайта табылды. 1999 жылдың тамызында Rialto Pictures компаниясы фильмді АҚШ-та қайта шығарды, ол Тулузадағы Кинотекада табылған негативтің негізінде жасалған. "Grand Illusion" 1998 жылы Criterion компаниясының DVD форматындағы алғашқы шығарылымы болуы тиіс еді, бірақ жаңа негативтің табылуы оның шығарылуын кейінге қалдырды. 2012 жылы StudioCanal және Lionsgate компаниялары түпнұсқа негативтің жаңа жоғары ажыратымды сканы негізінде 1080p Blu-ray нұсқасын шығарды. Criterion Collection компаниясының техникалық директоры Ли Клайнның сөзіне сүйенсек, бұл шығарылым "біз жасаған жұмыстан түбегейлі өзгеше болды, себебі олардың фильмдері жақсырақ еді".