Кеше Мариенбадта болғандар

Кіріспе

1961 жылы Ален Ресне түсірген фильм

"Мариенбадтағы өткен жыл", Ұлыбританияда "Мариенбадта өткен жыл" деген атпен шыққан, Ален Роб-Грилльдің сценарийі бойынша Ален Ресне режиссерлік еткен 1961 жылғы француз жаңа толқынының фильмі. Саябаққа айналдырылған сарайдағы сәнді қонақ үйде оқиғасы өрбиді. Фильмде Дельфин Сейриг пен Джорджио Альбертацци бір жыл бұрын танысқан болуы мүмкін, махаббатқа бастауға тырысқан немесе қарым-қатынас бастаған әйел мен ер адам рөлінде ойнайды, ал Саша Питоефф әйелдің күйеуі болуы мүмкін екінші ер адам рөлінде. Кейіпкерлердің аттары айтылмайды.

Сюжет

Сәнді барокко стиліндегі қонақ үйде, бір-бірімен араласатын бай адамдар мен жұптар тұрады. Сол жерде бір ер адам әйелге жақындасып, олардың бір жыл бұрын ұқсас курортта (мысалы, Фредериксбад, Карлштадт, Мариенбад немесе Баден Сальса) кездесіп, романтикалық қарым-қатынаста болғанын айтады. Бірақ ол оның бірге қашу туралы ұсынысына бір жыл күтуді сұрап жауап берген, ал сол мерзім енді өтті. Әйел бұл ер адамды ешқашан көрмегенін мәлімдейді, сондықтан ол оған олардың ортақ өткенін еске түсіруге тырысады, бірақ ол оның сөзін жоққа шығарып, айтқандарына қарсы шығады. Әйелмен сөйлескен кезде, екінші ер адам, мүмкін, оның күйеуі, математикалық ойынның (Ним нұсқасы) бірнеше партиясында жеңіп, бірінші ер адамға өзінің басымдығын көрсетеді. Фильм, екіұшты флэшбэктер мен уақыт пен орынның шатастыратын ауысулары арқылы үш кейіпкердің арақатынастарын зерттейді. Сұхбаттар мен оқиғалар ғимараттың және аумақтың әртүрлі жерлерінде қайталанады, сондай-ақ қонақ үйдің дәліздерінде мағынасыз және қайталанатын дауыссыз суреттер көптеп кездеседі. Не нәрсенің шындық, ал ненің қиял екені туралы нақты қорытынды жасалмайды, бірақ фильмнің соңында әйел бірінші ер адаммен бірге қонақ үйден кетеді.

Өндіріс

"Мариенбадтағы өткен жыл" фильмі жазушысы Ален Роб-Грилле мен режиссері Ален Реснестің ерекше ынтымақтастығының нәтижесінде дүниеге келді. Роб-Грилле оның негізін былай сипаттады:

Роб-Грилле жазған сценарий өте толық болды, ол тек диалогтарды, қимылдарды және декорацияларды ғана емес, сонымен қатар камераның орналасуын және қозғалысын, сондай-ақ монтаждағы кадрлардың тізбегін де анықтады. Ресней сценарийді үлкен адалдықпен түсірді, ал түсірілім кезінде қатыспаған Роб-Грилле фильмнің қара дайындамасын көрген кезде, фильмді өзінің ойынша жасалғанын айтты, сонымен қатар Реснейдің оны экранда жұмыс істеуге және сценарийде жоқ мәліметтерді толықтыруға қосқан үлесін мойындады. Роб-Грилле өзінің сценарийін фильмнен алынған кадрлармен суреттемелеп, оны "ciné roman" (кино роман) деп атады. Жазбаша және фильмдегі туындылар арасындағы тығыз сәйкестікке қарамастан, олардың арасындағы көптеген айырмашылықтар анықталды. Екі айрықша мысал – фильмдегі музыканың таңдауы (Франсис Сейригтің музыкасында соло орган кеңінен қолданылады) және фильмнің соңындағы сценарийде зорлау туралы тікелей баяндалған, ал фильмде күлімдеген әйелге қарай қайталап түсірілген, әлсіз жарықтанған кадрлар сериясы қолданылады. Фильмнің екі авторы фильм жарыққа шыққаннан кейінгі онжылдықтарда олардың фильм туралы көзқарастары толыққанды сәйкес келмейтінін жартылай мойындады. Реснестің сөзіне қарағанда, Роб-Грилле "Мариенбадты" өзі жазғанын, ал Реснейдің түсірілімі – сатқындық екенін жиі айтқан, бірақ оны өте әдемі деп тапқандықтан Реснейді кінәламаған. Фильм түсіру 1960 жылдың қыркүйек және қараша айлары аралығында он аптаға созылды, түсірілім үшін қара-ақ түс және Dyaliscope кең экранды технологиясы қолданылды. Фильмдегі Дельфин Сейриг киген көбінесе киімдерді Шанель тіккен. Фильмдегі интерьерлер мен бақтардың көп бөлігі Шлайсхайм және Нимфенбург сарайларында, соның ішінде Амалиенбург аңшылық үйінде және Резиденц антиквариумында түсірілді, бәрі де Мюнхен қаласында және оның айналасында орналасқан. Қосымша интерьерлік көріністер Париждегі Photosonore Marignan Simo студиясында түсірілді. Фильм Чехияның Мариенбад қалашығында түсірілмеді, сонымен қатар фильм көрерменге қай көріністердің сол жерде түсірілгенін анық білуге мүмкіндік бермейді.

The screenplay Robbe Grillet wrote was very detailed, specifying not only the dialogue and gestures and décor, but also the placement and movement of the camera and the sequencing of shots in the editing. Resnais filmed the script with great fidelity, and when Robbe Grillet, who was not present during the filming, saw the rough cut, he said he found the film just as he had intended it, while recognizing how much Resnais had added to make it work on the screen and fill out what was absent from the script. Robbe Grillet published his screenplay, illustrated by shots from the film, calling it a "ciné roman" (ciné novel). Despite the close correspondence between the written and filmed works, numerous differences between them have been identified. Two notable examples are the choice of music in the film (Francis Seyrig's score introduces extensive use of a solo organ), and a scene near the end of the film in which the screenplay explicitly describes a rape, whereas the film substitutes a series of repeated overexposed tracking shots moving towards the smiling woman. In statements by the two authors of the film in the decades after its release, it was partly acknowledged that they did not entirely share the same vision of it. According to Resnais, Robbe Grillet used to insist that it was he who wrote Marienbad, without question, and that Resnais's filming of it was a betrayal—but that since he found it very beautiful he did not blame Resnais for it. Filming took place, using black and white film and the Dyaliscope widescreen process, over a period of ten weeks between September and November 1960. Most of Delphine Seyrig's dresses in the film were designed by Chanel. The locations used for most of the interiors and the gardens were the palaces of Schleissheim and Nymphenburg, including the Amalienburg hunting lodge, and the Antiquarium of the Residenz, all of which are in and around Munich. Additional interior scenes were filmed in the Photosonore Marignan Simo studios in Paris. No filming was done in the Czech spa town of Marienbad, nor does the film allow the viewer to know with certainty which, if any, scenes are supposed to be located there.

Стиль

Фильмнің визуальдық стилін анықтауда Ресне өзінің режиссерлік шеберлігі және актерлердің гримі арқылы «бір түрінен шыққан нұсқаусыз кино стилін» қайта жаңғыртуды көздегенін айтты; ол тіпті Eastman Kodak компаниясынан ескі үлгідегі пленканы ұсына ала ма деп сұрады, ол пленка «жандырып» немесе «сәулелендіріп» нұсқаусыз киноның көрінісін тудырар еді, бірақ олар мұндай мүмкіндікке ие емес екенін жеткізді. Ресне костюм дизайнеріне Марсель Л’Эрбьедің «L'Inhumaine» (1924) және «L'Argent» (1928) фильмдерінен фотосуреттерді көрсетті, онда 1920-шы жылдардың көрнекті сәнгерлері костюмдерді жасаған, сондай-ақ команда мүшелеріне басқа нұсқаусыз фильмдерді, әсіресе Г.В. Пабсттың «Pandora's Box» (1929) фильмін қарауды ұсынды, өйткені ол Сейриктің сыртқы келбеті мен мінез-құлқы Луиза Брукстікіндей болуын қалады. Кейбір нұсқаусыз фильмдердің стилі қонақүйді мекендейтін кейіпкерлердің көбінесе табиғи емес, уақытқа тоңғандай жасанды поздарда бейнеленуімен де көрінеді. Фильм көрсеткеннің кеңістіктік және уақыттық аспектілерінде тұрақты түсініксіздік тудырады және оқиғалар арасындағы себеп-салдарлық байланыс туралы көрерменнің санасында күмәндік тудырады. Бұл монтаж арқылы, бір-біріне қайшы келетін ақпаратты бір-бірінен кейін келетін кадрларда немесе мүмкін емес қосылуды көрсететін бір кадр ішінде, немесе әртүрлі ортада оқиғаларды қайталау арқылы жүзеге асырылады. Бұл түсініксіздіктер баяндаушының дауыстағы түсіндірудегі қарама-қайшылықтармен үйлеседі. Фильмдегі есімді көріністердің бірінде екі кейіпкер (және камера) сарайдан асығып шығып, геометриялық бақта орналасқан фигуралардың кескінімен бетпе-бет келеді; адамдар ұзын, драматикалық көлеңкелер береді (жерге боялған), бірақ бақтағы ағаштар бермейді (және шын мәнінде, нақты ағаштар емес, құрылыстар). Фильмнің монтаждалу тәсілі қалыптасқан классикалық повестволық құрылым стиліне қарсы келді. Бұл уақыт пен сана, өткен мен қазіргінің өзара әрекеттесуі тақырыптарын жаңаша зерттеуге мүмкіндік берді. Фильм түсіру және монтаждау әдістері кеңістіктік және уақыттық сабақтастықты жойғандықтан, фильм «саналық сабақтастық», ойдың сабақтастығын ұсынады. Ресненің мансабындағы «Мариенбадтан» бұрын және кейін түсірілген фильмдер қазіргі заманғы мәселелермен (атом бомбасы, Францияның оккупациясының салдары, Алжирдегі соғыс тақырыбы) саяси байланыс көрсеткенмен, «Мариенбад» мүлдем басқа бағытқа бұрылып, негізінен стильге назар аударған деп есептелді. Бұл өзгеріске қатысты Ренне былай деді: «Мен бұл фильмді Францияда Алжир соғысы туралы айтпастан фильм түсіруге болмайды деп ойлаған кезде түсірдім. Шындығында, «Жыл» журналының жабық, тұншықтырғыш атмосферасы осы қайшылықтардың нәтижесі болмаса керек деп ойлаймын».

In determining the visual appearance of the film, Resnais said he wanted to recreate "a certain style of silent cinema", which he sought to produce through his direction, as well as the actors' make up; he even asked Eastman Kodak if they could supply an old fashioned filmstock that would "bloom" or "halo" to create the look of a silent film, but they could not. Resnais showed his costume designer photographs from Marcel L'Herbier's L'Inhumaine (1924) and L'Argent (1928), for which great fashion designers of the 1920s had created the costumes, and asked members of his team to look at other silent films, particularly G. W. Pabst's Pandora's Box (1929), as he wanted Seyrig's appearance and manner to resemble that of Louise Brooks in that film (a plan that was undermined somewhat when Seyrig cut her hair, necessitating the development of her own iconic hairstyle). The style of certain silent films is also suggested by the manner in which the characters who populate the hotel are mostly seen in artificial poses, as if frozen in time, rather than behaving naturalistically. The film continually creates an ambiguity in the spatial and temporal aspects of what it shows and creates uncertainty in the mind of the spectator about the causal relationships between events. This is achieved through editing by giving apparently incompatible information in consecutive shots, or within a single shot that seems to show impossible juxtapositions, or by means of repetitions of events in different settings. These ambiguities are matched by contradictions in the narrator's voice over commentary. Among the notable images in the film is a scene in which two characters (and the camera) rush out of the château and are faced with a tableau of figures arranged in a geometric garden; although the people cast long dramatic shadows (which were painted on the ground), the trees in the garden do not (and are, in fact, not real trees, but constructions). The manner in which the film is edited challenged the established classical style of narrative construction. It allowed the themes of time and the mind and the interaction of past and present to be explored in an original way. As spatial and temporal continuity is destroyed by the methods of filming and editing that are used, the film offers instead a "mental continuity", a continuity of thought. While films that immediately preceded and followed Marienbad in Resnais's career showed a political engagement with contemporary issues (the atomic bomb, the aftermath of the occupation of France, the then taboo subject of the war in Algeria), Marienbad was seen as going in a completely different direction and focusing principally on style. Commenting on this departure, Resnais said: "I was making this film at a time when I think, rightly, that one could not make a film, in France, without speaking about the Algerian War. Indeed I wonder whether the closed and stifling atmosphere of L'Année does not result from those contradictions."

Қабылдау

Қазіргі сыншылардың фильмге берген пікірлері екіге бөлінді. Бұл дау Роб Грилле мен Реснестің өткен жылы Мариенбадта кездескен-кездеспегендеріне қатысты қарама-қайшы жауаптар бергенінен туындады, өйткені бұл фильмді ұнатпағандардың фильмге шабуыл жасау құралы ретінде пайдаланылды. 1963 жылы кинорежиссер және жазушы Адо Киру өзінің «Le Surréalisme au cinéma» кітабында фильмді толық жеңіске жеткен деп жариялады, фильмдегі екіұшты ортаны және түсініксіз себептерді сюрреализмнің кинодағы маңызды мәселелерін бейнелейтінін мойындады. Тағы бір ерте қолдаушы, актер және сюрреалист Жак Бруниус «Мариенбад – бұрын-соңды жасалған ең ұлы фильм» деді. Алайда, киносыншы Паулин Каел «Мариенбадты» «жоғары сәнді тәжірибелік фильм, мұз сарайындағы қар жұмысы, көңіл көтермейтін кеш үшін арналған адамдарға» деп сипаттады. Фильм «Барлық уақыттың ең нашар 50 фильмі» (1978) кітабына енді, онда авторлар Гарри Медвед пен Рэнди Дрейфус оның сюрреалистік стилін паш етіп, оны өркөкірек немесе түсініксіз деп тапқан көптеген сыншылардың пікірлерін келтірді. Көптеген сыншылар фильмді кемсіткенімен, «Мариенбадтағы өткен жыл» Реснейдің ең үздік туындыларының бірі саналады. «They Shoot Pictures, Don't They» шолулар жинақтайтын сайты оны тарихтағы ең жоғары бағаланған 83-ші фильм деп анықтады және ол Британдық кино институтының он жылдық «Sight and Sound» сауалнамасында 23 дауыс алды. Жапон режиссері Акира Куросава оны өзінің сүйікті фильмдерінің бірі деп атады. «Rotten Tomatoes» сайтында «Мариенбадтағы өткен жыл» 57 шолу негізінде 93% мақұлдау рейтингіне ие, орташа бағасы 8.2/10. Сайттың сыншыларының консенсусы: «Талапкерлікпен жұмбақ және арманға толы, бұл маңызды кино туындысы тамаша түсірілімді және бүгінгі кино өнерінде қайта қарастырылатын сюжетті зерттейді».

Марапаттар

Фильм Канн кинофестиваліне қабылдаудан бас тартылды, себебі Ресне Жан-Поль Сартрдың Алжир соғысына қарсы 121 манифестіне қол қойған болатын, бірақ ол 1961 жылы 22-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде «Алтын арыстанды» жеңіп алды. 1962 жылы француз киносыншыларының кәсіби одағы оны өткен жылғы ең үздік француз фильмі деп таныды. Ол 1962 жылы 34-ші «Оскар» сыйлығының «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша Франциядан ұсынылды және осы сыйлықтың бес финалисінің қатарына ілікпесе де, Роб Грилле келесі жылы фильмдегі жұмысы үшін «Ең үздік түпнұсқа сценарий» номинациясы бойынша «Оскарға» ұсынылды. Сондай-ақ фильм «Ең үздік драмалық қойылым» номинациясында «Хьюго» сыйлығына ұсынылды.

Түсіндірме

Фильм оқиғаларының көптеген түсіндірмелері ұсынылды, олардың ішінде: бұл Орфей мен Эвридика мифінің нұсқасы, ол науқас пен психоаналитик арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді, бәрі әйелдің санасында өтеді, бәрі ер адамның санасында өтеді және ол сүйген әйелін өлтіргенін мойындаудан бас тартуын бейнелейді, ал кейіпкерлер – арбақтар немесе аралықтағы өлген жандар. Кейбіреулер фильмнің атмосферасы мен формасы арманға ұқсас екенін атап өтті және фильмнің құрылымын қайталанатын арманның аналогиясымен түсінуге болады деді, тіпті ер адамның әйелмен кездесуі – арманның естелігі (немесе арманы) болуы мүмкін. Басқалары Роб Гриллдің сценарийдің "кино-роман" кіріспесінде берген ұсыныстарын, кем дегенде бастапқы нүкте ретінде, еске алды: "Осылайша екі мүмкіндік бар: көрермен қандай да бір «картезиандық» схеманы қайта құруға тырысады – ең тура, ең логикалық схеманы – және бұл көрермен фильмді түсінуге қиын немесе түсініксіз деп табады; немесе көрермен өзін алдындағы керемет бейнелерге ерік береді, сонда фильм оған бұрынғыдан гөрі «оңай» көрінеді: оның сезімталдығына, көру, есту, сезіну қабілеттеріне арналған фильм". Ол осы туындыны қалай қарастыруға болатынын айтып: «Шындығында, бүкіл фильм – сендіру тарихы: ол кейіпкердің өзінің көзқарасы мен сөздері арқылы жасайтын шындық туралы». Ренне фильмнің мақсатын абстрактілірек түсіндірді: «Мен үшін бұл фильм әлі де шикі және примитивті, ойдың күрделілігіне, оның процестеріне жақындауға жасалған тытыру».

Ықпал

"Мариенбадтағы өткен жыл" фильмінің басқа режиссерлерге тигізген әсері кеңінен мойындалып, түрліше бейнеленді, бұл әсер француз режиссерлерінен (Аньес Варда, Маргарита Дюрас және Жак Риветт сияқты) бастап халықаралық тұлғаларға (Ингмар Бергман және Федерико Феллини сияқты) дейін жетеді. Стэнли Кубриктің "Тілсіздік" (1980) және Дэвид Линчтің "Ішкі әлем" (2006) фильмдері "Мариенбадтың" ықпалын ең жиі көрсететін фильмдер ретінде аталады. Теренс Янг "Орыспен махаббат" (1963) Джеймс Бонд фильмінің титрлер алдындағы сахнасын "Мариенбад" үлгісінде жасағанын, ал Питер Гринвей бұл фильмнің өзінің туындыларына ең маңызды шабыт болғанын айтты (сондай-ақ ол оператор Саша Виернимен тығыз қарым-қатынас орнатты). Фильмнің визуальдық стилі көптеген телеарна жарнамаларында және сәндік фотосуреттерде қайталанса, 1994 жылы ағылшын рок-тобы Blur-дің "To the End" музыкалық видеосы оған негізделген. Фильмдегі кейіпкерлер ойнаған Ним ойынының бірден-бір түрі қысқа мерзімге сәнге айналды. "Мариенбад" Карл Лагерфельдтің Chanel 2011 жылғы көктем-жаз коллекциясының басты шабыты болды, себебі Коко Шанель фильмге костюмдер тікті. Лагерфельдтің көрсетілімі фонтаннан және фильмдегі бақтың заманауи көшірмесінен тұрды. Шанельдің 2023 жылғы көктем-жаз коллекциясы үшін дизайнер Виржини Виард Лагерфельдтің фильмге негізделген коллекция идеясын қайта пайдаланды.

Үйге арналған медиа және қалпына келтіру

2009 жылдың 23 маусымында The Criterion Collection Америка Құрама Штаттарында «Мариенбадтағы өткен жыл» фильмін Region 1 DVD және Blu-ray форматында шығарды. Ален Ресне осы шығарылымға қатысып, қалпына келтірілген нұсқаға қосымша қалпына келтірілмеген дыбыс жолын да қосуды талап етті. Оның сөзінде:
«Дыбыс жазу және көбейту технологиялары ондаған жылдар бойы өзгеріп келеді. Егер фильмді 2009 жылғы стандарттарға сәйкес қайта жаңартуға кіріссе, дауыстардың, дыбыс эффектілерінің және музыканың арақатынасын күрт өзгерту қаупі бар. Фильмнің кемшіліктерін түзету арқылы оның стилін толығымен жоғалтуға болады. Сол кездегі дыбыстық ерекшеліктерді сақтаған жөн, себебі көбінесе олар көрерменге екі минуттан кейін көңіл бөлмейді. Ең бастысы, егер дыбыс жолынан фондық шуды жойса, актерлердің дауыстарының барлық гармониялық жиіліктері де жойылады. Дауыс төмен, орта немесе жоғары диапазонда болсын, олар бейтарап, тегіс, мәнерлі болып кетеді; актерлік өнер өзінің драмалық құндылығының көп бөлігін жоғалтады. Саша Гитридің агрессивті түрде қайта жаңартылған фильмін көргенде, сіз естіген дауыс Гитриге тиесі емес екенін сезінесіз; бұл дубляждалған фильм деп ойлайсыз және диалог оқылған немесе жатталған сияқты болады. Мен білетін көптеген жағдайларда, қайта жаңарту тым қатыгез болады, сондықтан ойналыс өзінің тартымдылығынан айырылады. Менде студияда қалпына келтірілмеген және қалпына келтірілген дыбыс жолдарын салыстыру мүмкіндігі болған сайын, жоғалту анық байқалады. Музыка да солай: егер бұрмаланған жерін түзетсе, музыка тірісін жоғалтып, өлідей естіледі. Режиссер ретінде, мен фильмдерімді сақтап қайта жаңартуға қарсы емеспін, бірақ көрерменге екі дыбыс жолының арасынан таңдау мүмкіндігін беруді қалаймын. Көрермен ретінде, мен әрқашан «түпнұсқа» деп аталатын нұсқаны артық көремін. Фильмнің Criterion жинағы 2013 жылдың наурыз айында таусылды. 2018 жылдың шілдесінде «Мариенбадтағы өткен жыл» фильмінің қалпына келтірілген нұсқасы 75-ші Венеция халықаралық кинофестивалінің «Венеция классикасы» бөлімінде көрсетуге таңдалды. Қайта қалпына келтірілген нұсқа Францияда 19 қыркүйекте 2018 жылы Tamasa Distribution компаниясы арқылы шығарылды, содан кейін 25 қыркүйекте StudioCanal компаниясы DVD және Blu-ray нұсқасын шығарды. Америка Құрама Штаттарында Kino Classics компаниясы 2019 жылдың 25 тамызында DVD және Blu-ray нұсқасын шығарды.

On 23 June 2009, The Criterion Collection released Last Year at Marienbad in the United States, on both Region 1 DVD and Blu ray. Alain Resnais participated in this release, and he insisted it include an unrestored soundtrack in addition to the restored one, saying:
text=Sound recording and reproduction techniques have changed a lot over the decades. If one remasters a film so as to tailor it to the standards of 2009, there is a danger of altering drastically the balance of the voices, the sound effects, and the music. By correcting so called flaws, one can lose the style of a film altogether. It is better to respect the sound characteristics of the time, especially as in most cases they do not disturb the viewer anymore after two minutes. Above all, if one removes the background hiss from the soundtrack, one takes out all the harmonic frequencies of the actors' voices in the process. Be it in the low, the medium, or the treble range, the voices become neutral, flat, mannered; the acting loses a great part of its dramatic value. When you see an aggressively remastered film by Sacha Guitry, you have the feeling the voice you hear is not Guitry's; you believe that this is a dubbed film and the dialogue is being read or recited. In most cases I know, the remastering is so brutal that the performances are deprived of their appeal. Every time I have had the opportunity to compare an unrestored and a restored soundtrack in a recording studio, the loss was obvious. The same goes for the music: if one corrects a distorted spot, the music is likely to sound dead. As a director, I do not object to a carefully considered, non mechanical remastering of my films, but I am keen on giving the viewer the choice between the two soundtracks. As a viewer, I always prefer what may be called the original version. The Criterion packaging of the film went out of print in March 2013. In July 2018, a restored version of Last Year at Marienbad was selected to be screened in the Venice Classics section of the 75th Venice International Film Festival. The restored version was released theatrically in France on 19 September 2018 by Tamasa Distribution, followed by a DVD and Blu ray release on 25 September by StudioCanal. In the United States, it was released on DVD and Blu ray on 25 August 2019 by Kino Classics.