Кіріспе

Сальвадордағы археологиялық орын – Тазумал. Тазумал Сальвадордың Халчуапа қаласында орналасқан Колумбқа дейінгі археологиялық орын. Тазумал – Сальвадордың батысындағы ежелгі мезоамерикалық Халчуапа қаласының ірі аймағындағы сәулеттік кешен. Тазумал тобы Халчуапа археологиялық аймағының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Археолог Стэнли Боггс 1940-1950 жылдары Тазумал кешенін қазып, қалпына келтірді. Археологиялық зерттеулер Тазумалдың классикалық кезеңнен постклассикалық кезеңге дейін қоныстанған екенін, сондай-ақ осы орынның Мексиканың орталық бөлігіне, Солтүстік Юкатан түбегіне және Орталық Американың төменгі бөлігіне дейін байланыстары болғанын көрсетеді. Кешеннен табылған металл заттар 8-ші ғасырға жатады және Мезоамерикадағы ең ерте металл заттарының бірі болып саналады.

Орналасқан жері

Тазумал Санта-Ана департаментіндегі Чалчуапа муниципалитетінің құрамында, Рио-Пас су алабында орналасқан. Ол қазіргі майя қаласы Каминальюйуден шамамен алыс.

Тарих

Халчуапаға дейін классикалық кезеңде адамдар қоныстанған, сол кезде кең ауқымды құрылыс жұмыстары жүргізілді. Кейінгі классикалық кезеңнің соңы мен ерте классикалық кезеңнің басталуы арасында Тазумалдағы құрылыс, қаланың шығысына орналасқан Илопанго жанартауының атқылауынан тоқтап қалды. Бұл атқылау Тазумалда бірнеше ұрпаққа созылған құрылыс үзілісіне әкеп соқты. Құрылыс белсенділігі ертеден ортаға дейінгі классикалық кезеңде (шамамен 250–650 жж.) қайта жанданды, бірақ қала классикалық кезеңге дейінгі деңгейдегі белсенділігіне толыққанды жетпеді. Тазумал кешені классикалық дәуірдің алып құрылыстарымен ең жақын келеді. Тазумал тобының негізгі құрылыстары Мезоамерикалық хронологияның классикалық кезеңіне (шамамен б.з. 250–900 жж.) жатады. Кейінгі классикалық кезеңде (шамамен б.з. 600–900 жж.) Тазумал маңызды салтанатты орталық болды. Осы кезде Тазумал Гватемала алқабындағы Каминальжуйу майя қаласымен маңызды байланыстар орнатты, ол Мексиканың орталық бөлігіндегі қуатты Теотиуакан қаласының ықпалын Гватемала мен Сальвадордың Тынық мұхиты жағалауына дейін кеңейтуге көмектесті. Кейінгі классикалық кезеңде Тазумал Гондурастағы Копанмен байланысқа ие болды, бұл Тазумалдағы сәулет, мүсін және керамика арқылы көрінеді. Тазумалдағы керамикалық тізбек классикалық кезеңнен шамамен 1200 жылға дейін үздірілмей жалғасады. Бірқатар ерте классикалық ерекшеліктер Чичен-Ицамен, Солтүстік Юкатан түбегіндегі немесе Туламен, Мексиканың орталық бөлігіндегі байланысты көрсетеді. Дәлелдердің деңгейіне сүйенсек, пипильдің ықпалы тікелей пипильдің болуынан гөрі, көрші пипиль халқымен сауда-саттыққа байланысты болуы мүмкін. Бұл қалпына келтіру шараларына құрылыстарды заманауи цементпен жабу кірді, ал Боггс бұл оның бастапқы көрінісіне жеткілікті ұқсас деп санады, сондықтан оны қолдануды қажет деп тапты.

Сайттың сипаттамасы

Тазумал кешеніндегі барлық ғимараттар батысқа қарап тұр. Бұл 20 ғасырғы зираттың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, әлі қазба жұмыстары жүргізілмеген екі үйіндінің сыртқы түріне сүйене отырып айтылады. Үйінділердің бірі қирап зақымдалған. Тазумалда табылған жасыл обсидиан бұйымдары Мексиканың орталық аймақтарымен байланысты екенін көрсетеді.

B1-1 құрылымы

B11 құрылымы Тазумал тобындағы ең маңызды құрылым болып табылады және кешенге басымдық етеді. Пирамида классикалық және ерте постклассикалық кезеңдерде әртүрлі құрылыс сатыларынан өтті. Пирамида 2003–2004 жылдары зерттелді. Ұзын платформа пирамиданың батыс жағында солтүстік-оңтүстік бағытта, ал ұзындығы шамалас платформа құрылымның солтүстік жағында шығыс-батыс бағытта созылады. B11 құрылымы орталық ғибадатханадан және төрт бағыттағы платформалардан – солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс – дамыған деп саналады, батыс платформалар негізгі кіреберіс қызметін атқарған.

Бағаналар ғибадатханасы

B11 құрылысының батыс платформасы бағаналар ғибадатханасы деп аталатын үстеме құрылысты қолдайды. Тазумалдағы барлық құрылыстардың батысқа қарай бағытталғандығына байланысты, негізгі пирамиданың батыс жағында тұрған бағаналар ғибадатханасы оның негізгі қасбеті ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Бұл құрылыста шаршылы бағаналар мен екі бірдей өлшемді камералар болды, олар екі бағаналы кеңістікпен бөлінген. Солтүстік бөлмеге шығыс жағынан кіре берісі, ал оңтүстік жағынан қосымша кіре берісі болуы мүмкін. Бұл батысқа қараған пирамида, төменгі базалық платформада тұрған үш сатылы деңгейі бар. Пирамиданың өлшемдері және биіктігі шамамен тең. 2004 жылдың қазан айында пирамиданың оңтүстік жағы құлады; бұл жақын маңдағы ағаштардың тамырлары мен судың зақымдануынан туындаған деп есептеледі. 1950 жылдары пирамиданы цементпен қалпына келтіру құрылысты су тұзағына айналдырды, ал кедр тамырлары ғимаратқа елеулі жарылуларды тудыратын биіктікке дейін еніп кетті. Ең ерте кезеңнің жалпы биіктігі ; ең төменгі деңгейі биік, ал орта және жоғарғы деңгейлері биік болды. Бұл бірінші кезең құрылыс жұмысының екінші кезеңімен толық жабылған, ол үш кіші кезеңнен тұрады (2А, 2В және 2С). Бұл бірінші кезеңдегіге өте ұқсас стильде салынған, бірінші кезекте төменгі екі деңгейді кеңейту арқылы, ал бұрынғы жоғарғы деңгейді пайдалану арқылы; кейіннен жаңа үшінші деңгей қосылды, ол алдыңғы нұсқаны толық жабады. Төменгі екі деңгей алдымен биік деңгейге көтерілді; ортаңғы деңгей одан әрі биікке көтерілді, ал жоғарғы деңгей биік деңгейге көтерілді. Содан соң пирамидаға төртінші деңгей қосылды, оның жалпы биіктігіне жеткізіп. Құрылыстың үшінші кезеңінде құрылысты төрт деңгейден беске дейін көбейтті. Деңгейлердің биіктігі бір-бірінен өзгеше болды, сәйкесінше , , , және өлшенді. Құрылыстың төртінші және соңғы кезеңі 2004 жылы құрылыстың құлауынан қатты зақымдалды.

Басқа құрылымдар

B1 3 және B1 4 құрылыстары – доп алаңын құрайтын екі құрылыс. 21-ші ғасырдың басындағы он жылдықта қазылған сынақ шұңқырлары I пішіндес доп алаңының бетон еденін тапты. B1 8 құрылысы – Соңғы классикалық кезеңге жататын дөңгелек платформа. Тазумальдан екі Терминалды классикалық және ерте постклассикалық чакмул мүсіні, сондай-ақ ягуар бейнесі және орталық Мексика құдайы Шипе Тотек бейнесі салынған антропоморфты мүсін табылды. Бұл заттар стилі жағынан Орталық Мексика және Юкатан түбегінің солтүстігінен табылған заттарға ұқсас. Шакмул мүсіндерінің бірі Сан-Сальвадордағы Ұлттық Антропология музейінде сақталады, ал екіншісі жеке меншікте.

Металл бұйымдар

Тазумалда үш алтын әшекей қазылып алынды. Олар жоғалған балауыз әдісімен жасалған және шамамен 8-ші ғасырға (AD) жатқызылған; олардың табылуы Орталық Американың оңтүстігімен байланыстарды көрсетеді. Бұл заттар Копаннан табылған бірнеше замандас металл бұйымдармен бірге Мезоамерикадан табылған ең ерте металл бұйымдарының қатарына жатады. Бұл заттар соңғы классикалық кезеңдегі мазардан табылды, және олардың кем дегенде біреуі Техуантепек тас жолы арқылы саудаға түскен зат болып саналады.

Жерлеу

B1 1-дің болжамды шығыс платформасы аумағын қазған жұмысшылардың айтуынша, сол аумақта көптеген жерлеулер табылды. Дегенмен, Боггс бұл туралы ешбір қазба есебінде көрсетпеген. 2-ші жерлеу B1 2 құрылысының батыс жағында табылды. Оның мерзімі нақты емес, бірақ ол құрылыстың соңғы кезеңімен байланысты және 1-ші жерлеумен бірдей кезеңде жасалған деп саналады. Жерлеуде бас сүйек, ұзын сүйектер, қабырғалар, жақ сүйектері және омыртқалар сияқты көптеген сүйек сынықтары кездесті. Тістеріне қарағанда, бұл қалдықтар балаға тиесілі. Қалдықтармен бірге керамика сынықтары және күл де табылды. Күлдің радиокөміртектік талдауы нәтижесінде, ол Соңғы Классикалық және Ерте Постклассикалық кезеңде, яғни 770-1000 жылдар аралығында жасалғаны анықталды.