Кіріспе

Теңіз кірпісінің түрлері

Түр туралы қорап
| сурет = Diadema antillarum Flower Garden Banks.jpg
| сурет сипаттамасы =
| атауы = Ұзын тікенекті теңіз кірпісі
| туысы = Диадема (теңіз кірпісі)
| түрі = antillarum
| авторы = (Филиппи, 1845)
| синонимдер = *Centrechinus antillarum (Филиппи, 1845)
Centrechinus setosus Jackson, 1912
Cidaris antillarum Philippi, 1845
| синонимдер сілтемесі = Диадематидтер тұқымдасына жататын теңіз кірпісінің бір түрі. Бұл теңіз кірпісінің ерекшелігі – оның едәуір ұзын қара тікендері. Ол Атлант мұхитының батыс жағалауы мен Кариб бассейніндегі коралл рифтеріндегі ең көп тараған және маңызды шөп жеуші жануар. Бұл теңіз кірпісінің саны жеткілікті болғанда, олар рифтің балдырлармен жабылуына қарсы тұратын негізгі жайылымшылар болып табылады.

Анатомия

Диадема antillarum-ның "қабығы" көптеген басқа теңіз кірпілеріне ұқсас. Диадеманы ерекшелейтіні – оның тікендерінің ұзындығы. Көптеген теңіз кірпілерінің тікендері 1–3 см, ал осы түрдегі тікендер әдетте 10–12 см ұзындықта болады, ал өте ірі жекелемелерде 30 см-ге дейін жете алады.

Өмір салты

Бұл түр әдетте коралл рифтерінде 1-10 метр тереңдікте тіршілік етеді. Олар көбінесе жарыққа кіріп, тек тікенектері ғана көрінетіндей етіп тығылады, бірақ қолайлы жарық таба алмаған жеке бастар көбірек ашық жерде өмір сүреді. Жарық тапқандары, әдетте, түнде тамақтану кезінде жарықтан шамамен бір метр қашықтықта қозғалады. Диадема жарыққа өте сезімтал, сондықтан көбінесе көлеңкелі жарық немесе демалу орнын таңдайды. Диадема көбінесе балдырларды, кейде теңіз шөптерін жейді. Аштық шеккендер етқоректі болып кетуі мүмкін.

Экологиялық маңызы

Диадема антилларум кейбір тропикалық аймақтарда әлі күнге дейін ең көп кездесетін, кең таралған және экологиялық тұрғыдан маңызды теңіз кірпісі болып табылады. Ол тропикалық Батыс Атлант мұхитында, оның ішінде Кариб теңізінде, Мексика шығанағында және Оңтүстік Американың солтүстік және шығыс жағалауларында (Бразилияға дейін оңтүстікке қарай) таралған. Сондай-ақ, ол Шығыс Атлант мұхитында, Канар аралдарында және Үнді мұхитында да кездеседі. Бұл түрдің экологиялық маңызы бар, себебі ол мүрдебас балдырларды жейді, олар егер өссе, маржан рифтерін жауып тастауы мүмкін. Олар рифтегі ойықтарда тіршілік етеді.

Қайыңдардың өлімі

1983 жылы Кариб теңізінің фауналық аймақтарында, Оңтүстік Америкаға дейін және Багам аралдарына дейін, Diadema antillarum жапсақ өлімге ұшырады, нәтижесінде шамамен 97% теңіз кірпісі өлді. Осыдан кейін кейбір Кариб рифтері жапырақты макробалдырлармен жабылды. Бұл кораллдың өсуін тежейді және склерактинианды кораллдардың жалғасып жатқан құлдырауын күшейтеді. Бұл сонымен қатар коралл рифтерінің тұрақтылығына, яғни жүйелердің бұзылу оқиғаларынан туындаған өзгерістерге қарсы тұру және олардан қалпына келу қабілетіне де кері әсер етеді. Жақында Жамайкадағы Дискавери шығанағында және басқа да жерлерде жүргізілген зерттеулер Diadema-ның қайта оралуын және рифтердің жақсы қалпына келуін көрсетіп тұр. 2015 жылғы мәліметтерге сәйкес, халықтың ең көп шоғырланған аймақтары Шығыс Кариб теңізіндегі Ямайка, Барбадос, Доминика және Пуэрто-Рикода орналасқан. Орталық Америка жағалауында, Кубада, Флоридада, Багам аралдарында, Виргин аралдарында және Кюрасаода халық саны төмен деңгейде тұрақтап қалған немесе аздап өскен. Ең жоғары өсім Ямайканың солтүстік жағалауында байқалды, ал ең төменгісі Флорида, Куба және Багам аралдарында тіркелді. Венесуэла және Панаманың Сан-Блас аралдарындағы екі популяция уақыт өте келе азаюда. 2022 жылы Кариб бассейнінде, атап айтқанда АҚШ Виргин аралдарында, Саба және Сент-Эвстатиус аралдарында тағы бір жапсақ өлім оқиғасы тіркелді.

Адамға қатысты

Теңіз қазқандары белгісіз аурудан өлген кезде, коралл рифтеріндегі теңіз жануарларының биологиялық әртүрлілігі зор құлдырауға ұшырады. Соның салдарынан балдырлардың шамадан тыс өсуі кораллдың дамуын тежеп, тіпті кері қайтарды, ал рифтерде тіршілік ететін балықтар мен басқа да жануарлардың саны азық-түлік пен пананың жетіспеуінен азайды. Коралл рифтерінің биологиялық әртүрлілігінің төмендеуі туризмге тәуелді болған бірнеше шағын елдердің экономикасына әсер етті, себебі олар қонақтарды тарту үшін рифтерінің табиғи сұлулығына сүйенді. Туризм осы елдердің табысының маңызды бөлігі болғандықтан, келушілер азаюы олардың экономикасына қиындық тудырды. Аз тығыздықтағы популяциялар, жыртқыштар және күшті дауылдардан туындайтын толқындар Диадема антилларумның қалпына келуіне кедергі келтіреді. Ұрықтану процесінде еркек және ұрғашы қазқандар жұмыртқаларын және спермаларын көптеп шығаруға шақырып, басқа қазқандарға сигнал беру үшін сұйықтық бөліп шығарады. Гаметалардың саны көп болғанда ұрықтану ықтималдығы артады. Дегенмен, аз популяциялы аймақтарда бірнеше теңіз қазқаны ұрықтануды бастау үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Ұрықтанғаннан кейін де жасөспірімдер жыртқыштардың жеміне ілігу қаупі бар. Күшті дауылдар кезінде судың қозғалысы қазқандарды мекенінен алысқа итеріп, өлуіне себеп болуы мүмкін. Қосымша зерттеулер мен еріктілердің көмегімен қазқандардың популяциясын арттыруға қол жеткізуге болады.

Түрлерді қайта көбейту жөніндегі зерттеулер

Diadema antillarum түрін зерттеу әлі де бастапқы кезеңде. Осы теңіз кірпілерін зертханада өсіріп, содан кейін табиғатқа қайта орналастыруға болады. Ересек жекелебін жабайы ортаға қайтару рифтегі кірпілердің тығыздығына жағымды әсер етеді. Халықтың көбеюіне жасанды рифтер салу арқылы да көмектесуге болады: бетон сияқты материалдар маржанның өсуіне көмектеседі және ірі балықтар сияқты жыртқыштардан тығыну үшін кірпілерге қосымша жағдай жасайды. Егер әлі де жоғары тығыздықта кірпілердің шоғырланған аймақтары болса, оларды кірпілердің аз шоғырланған рифтеріне көшіруге болады. Осы әдістермен және еріктілердің көмегімен, рифтердің маржанға қарай қайта өзгеруі және балдырлар басым рифтерден ауытқуы мүмкін болып көрінеді. Ямайка мен Пуэрто-Рикода арнайы шаралар қолданылып жатыр.