Жұптасу байланысы: Биологиялық және эволюциялық аспектілер
Pair bond
Жұптасу – биологияда жұптасқан даралар арасындағы мызғыл байланыс, көбеюге, бала күтіміне және ұзаққа созылатын қарым-қатынасқа алып келеді. Эволюциялық биология.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Биологиялық термин
Biological term
Биологияда жұптық байланыс – кейбір түрлерде жұп құратын екеу арасында қалыптасатын, көбінесе жас ұрпақты өсіруге және мүмкін өмір бойы сақталатын байланысқа алып келетін күшті байланыс. Жұптық байланыс термині 1940 жылдары пайда болған және социобиология мен эволюциялық биология салаларында жиі қолданылады. Бұл термин көбінесе өмір бойына созылатын әлеуметтік моногамиялық қарым-қатынасты немесе әлеуметтік моногамиялық түрлердегі жұптасудың бір кезеңін білдіреді. Кейде адамдар арасындағы қарым-қатынастарды сипаттау үшін де қолданылады.
In biology, a pair bond is the strong affinity that develops in some species between a mating pair, often leading to the production and rearing of young and potentially a lifelong bond. Pair bonding is a term coined in the 1940s that is frequently used in sociobiology and evolutionary biology circles. The term often implies either a lifelong socially monogamous relationship or a stage of mating interaction in socially monogamous species. It is sometimes used in reference to human relationships.
Адам жұптарының байланысы
Адамдар жоғарыда аталған жұптық байланыстардың барлық түрлерін бастан кешіруі мүмкін. Бұл байланыстар уақытша немесе өмір бойына созылуы мүмкін. Жұптық байланыс – екі жұптасқан адам арасындағы мінез-құлықтық және физиологиялық байланыс, ол адам емес приматтардың арасында сирек кездеседі. Адамдар әлеуметтік жұптық байланысқа да түседі, онда екі адам жыныстық қатынассыз жақын қарым-қатынас құрады. Жұптық байланыс – биологиялық құбылыс және ол адамның әлеуметтік институты – некемен бірдей емес. Некеде тұрғандар міндетті түрде жұптық байланыста болмайды. Неке жұптық байланыстың нәтижесі болуы мүмкін, сондай-ақ керісінше де болуы мүмкін. Романтикалық махаббаттың бір функциясы – жұптық байланысты қалыптастыру.
Humans can experience all of the above mentioned varieties of pair bonds. These bonds can be temporary or last a lifetime. Pair bonding is a behavioral and physiological bond between two mated individuals, and is rare among non human primates. Humans also engage in social pair bonding, where two individuals will form a close relationship that does not involve sex. Pair bonds are a biological phenomenon and are not equivalent to the human social institution of marriage. Married couples are not necessarily pair bonded. Marriage may be a consequence of pair bonding and vice versa. One of the functions of romantic love is pair bonding.
Құстар
Құстардың шамамен 90 пайызы моногамды, ал белгілі сүтқоректілердің бес пайызы ғана моногамды. Моногамды құстардың көпшілігі ұзақ мерзімді жұптар құрады, олар әдетте маусымдық жұптасуға алып келеді: бұл түрлер бір серіктеспен көбейеді, балаларын өсіреді, содан кейін келесі маусымда циклды қайталау үшін жаңа серіктес іздейді. Аққу, ақбас бүркіт, Калифорния кондоры және Атлантикалық тупик сияқты кейбір құстар ғана емес, өмір бойына жұптасады. Банктегі қарлығаштың әлеуметтік өмірін талқылағанда Липтон мен Бараш былай деп мәлімдейді: Сонымен қатар, екі ата-анасы бар қарлығаштардағы жаңа жұптар, бір ата-анасы бар қарлығаштарға қарағанда салыстырмалы түрде нашар болып көрінеді.
Close to ninety percent of known avian species are monogamous, compared to five percent of known mammalian species. The majority of monogamous avians form long term pair bonds which typically result in seasonal mating: these species breed with a single partner, raise their young, and then pair up with a new mate to repeat the cycle during the next season. Some avians such as swans, bald eagles, California condors, and the Atlantic Puffin are not only monogamous, but also form lifelong pair bonds. When discussing the social life of the bank swallow, Lipton and Barash state: Furthermore, it was observed that newly formed pair bonds in biparental plovers were comparatively weaker than those in uniparental plovers.
Балық
Флорида университетінің ғалымы құм гобилерінің еркектері аналықтардың қасында ұя салу және жұмыртқаларға күтім жасау жөніндегі жұмыстарын жақсартатынын хабарлады – мұндай "ұсынуға байланысты ата-аналық күтім" кез келген түрде алғаш рет тіркелді. Tropheus moorii цихлид түрінде аталық және аналық уақытша моногамдық жұп құрып, шағылысады; содан кейін аналық жұмыртқаларды өз аузында инкубациялайды. T. moorii ұяларында генетикалық моногамия байқалады (барлық жұмыртқалар бір аталықтан ұрықтандырылады). Тағы бір аузымен инкубациялайтын цихлид – Танганьика көлінің цихлидтері (Xenotilapia rotundiventralis) шағылысқан жұптар кем дегенде жастар аналықтан аталыққа көшкенге дейін жұптық байланысты сақтайтыны көрсетілді. Соңғы кезде Австралияның Мюррей балығы 3 жылдан астам жұптық байланысты сақтайтыны анықталды. Жұптық байланыс өрбуге қатысты емес, қосымша пайдалар да әкелуі мүмкін, мысалы, ресурстарды бірлесіп қорғау. Жақында C. baronessa және C. lunulatus балықтарының екі түрімен салыстырылған зерттеулер олардың тағамдық және энергиялық резервтерінің артатынын көрсетті. Дегенмен, ұзақ мерзімді жұптық байланыстың және жақсарған физикалық жағдайдың артықшылықтары туралы зерттеулер шектеулі.
A University of Florida scientist reports that male sand gobies work harder at building nests and taking care of eggs when females are present – the first time such "courtship parental care" has been documented in any species. In the cichlid species Tropheus moorii, a male and female will form a temporary monogamous pair bond and spawn; after which, the female leaves to mouthbrood the eggs on her own. T. moorii broods exhibit genetic monogamy (all eggs in a brood are fertilized by a single male). Another mouth brooding cichlid – the Lake Tanganyika cichlid (Xenotilapia rotundiventralis) has been shown that mating pairs maintain pair bonds at least until the shift of young from female to male. More recently the Australian Murray cod has been seen maintaining pair bonds over 3 years. Pair bonding may also have non reproductive benefits, such as assisted resource defense. Recent study comparing two species of butterflyfishes, C. baronessa and C. lunulatus, indicate increase in food and energy reserves compared to individual fish. However, there is limited research on the advantages of long term pair boding and increased fitness.
Сүтқоректілер
Моногамды тышқандар (мысалы, далалық тышқандар) полигамды тышқандарға қарағанда миында вазопрессин рецепторларының тығыздығы мен таралуы айтарлықтай жоғары. Бұл айырмашылықтар мидың алдыңғы бөлігінде және дофаминмен қатысты сыйақы жолдарында орналасқан. Пептид аргинин вазопрессин (АВП), дофамин және окситоцин осы аймақта жұптасу сияқты сыйақылы әрекеттерді үйлестіру және таңдаулы байланысты реттеу үшін әрекет етеді. Бұл түрге тән айырмашылықтар әлеуметтік мінез-құлықпен байланысты екені көрсетілді, ал моногамды далалық тышқандарда жұптасуды жеңілдету үшін маңызды. Көп әйелді тышқандарға (таулық тышқандар) қарағанда, моногамды далалық тышқандарда осы АВП және окситоцин нейротрансмиттер рецепторлары көбірек болады. Бұл рецепторлардың мидың сыйақы орталықтарында болуы маңызды, себебі бұл далалық тышқандарда таулық тышқандарға қарағанда шартты серіктес таңдауына әкелуі мүмкін, соның нәтижесінде далалық тышқандар жұптасады, ал таулық тышқандар жұптаспайды. Жоғарыда айтылғандай, тышқандардың әртүрлі түрлерінің жыныстық мінез-құлқы әртүрлі болады, және бұл айырмашылықтар мидың сыйақы аймақтарындағы вазопрессин рецепторларының экспрессия деңгейімен байланысты. Ғалымдар тәжірибелерде еркек таулық тышқандардың миына вазопрессин рецепторларын енгізу арқылы олардың мінез-құлқын моногамды далалық тышқандарға ұқсатуға қол жеткізді.
Monogamous voles (such as prairie voles) have significantly greater density and distribution of vasopressin receptors in their brain when compared to polygamous voles. These differences are located in the ventral forebrain and the dopamine mediated reward pathway. Peptide arginine vasopressin (AVP), dopamine, and oxytocin act in this region to coordinate rewarding activities such as mating, and regulate selective affiliation. These species specific differences have shown to correlate with social behaviors, and in monogamous prairie voles are important for facilitation of pair bonding. When compared to montane voles, which are polygamous, monogamous prairie voles appear to have more of these AVP and oxytocin neurotransmitter receptors. It is important that these receptors are in the reward centers of the brain because that could lead to a conditioned partner preference in the prairie vole compared to the montane vole which would explain why the prairie vole forms pair bonds and the montane vole does not. As noted above, different species of voles vary in their sexual behavior, and these differences correlate with expression levels of vasopressin receptors in reward areas of the brain. Scientists were able to change adult male montane voles' behavior to resemble that of monogamous prairie voles in experiments in which vasopressin receptors were introduced into the brain of male montane voles.