Кіріспе

МакКлелланд Корольдік комиссиясы немесе Австралиядағы британдық ядролық сынақтар жөніндегі Корольдік комиссия – 1984–1985 жылдары Австралия үкіметінің британдықтардың Австралия аумағы мен әскерін, сол кездегі Австралия үкіметінің рұқсатымен, ядролық қару сынау үшін пайдалануын тергеу мақсатымен құрылған сараптамалық комиссия. Комиссия төрағасы Джим МакКлелланд болды.

Өмірбаян

1950 жылдың қыркүйегінде сол кездегі Ұлыбритания Премьер-Министрі Клемент Атли Батыс Австралия жағалауындағы Монте-Белло аралдарында атомдық сынақтар жүргізуді сұрап, Австралия Премьер-Министрі сэр Роберт Мензиске құпия телеграмма жіберді. Келесі он үш жылдың ішінде Австралия аумағында британдық он екі ірі ядролық сынақ және отыз "ұсақ" атомдық сынақтар жүргізілді, олар жүйелердің бөліктерін сынауға арналған. 1963 жылы Vixen B сынағы соңғы рет өткізілді, одан кейін Ұлыбритания сынақтарын АҚШ-қа көшірді. Ядролық сынақтар бойынша Корольдік комиссияның құрылуына себеп – бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған хабарларға байланысты, бұрынғы австралиялық қызметкерлердің мерзімінен бұрын қайтыс болуының және олардың балаларындағы туа біткен кемшіліктердің көбеюіне байланысты жиналған дәлелдердің (және статистикалық маңыздылығының) күшеюі болды. Сонымен қатар, сынақтардың жел бағытында қалған шалқары жердегі жергілікті қауымдарда радиацияға байланысты аурулардың көрсеткіші осы деңгейдегі басқа жергілікті қауымдарға қарағанда статистикалық тұрғыдан жоғары болды. Көбейіп бара жатқан дәлелдер мен алаңдаған топтардың қоғамдық ықпалына байланысты Хоук Еңбек үкіметі Австралиядағы британдық атомдық сынақтарды зерттеу үшін Корольдік комиссия құрды.

Тыңдаулар

Корольдік комиссияға Батыс Австралия жағалауына 30 дөңгелек ыдыста радиоактивті қалдықтар төгілгені туралы хабарланды. Комиссияға сондай-ақ, Премьер-министрдің міндетін атқарушы Артур Фадденнің британдық Премьер-министрге "Не болып жатыр, бұлт материкке қарай жылжып жатыр ма?" деген сұрақпен хабар жібергені айтылды. CSIRO ғалымы атмосфералық ядролық сынақтардан кейін Австралияға тараған радиоактивті цезий-137-нің жұқа қабатын пайдаланып топырақ эрозиясын өлшеуде. МакКлелланд корольдік комиссиясына 100 аборигеннің ядролық ластанған жерді жалаң аяқтап өткені, себебі оларға берілген етіктердің өлшемі сәйкес келмегені мәлім болды. 1953 жылғы британдық ядролық сынақ, Оңтүстік Австралияда "қара тұман" құбылысын тудырған деп есептеледі, оны өткізуге болмаған және сынақтарға қатысқан ғалымның сөзіне сүйенсек, радиоактивті жауын-шашын болжамнан үш есе көп болған. 25 жыл бұрын минералды құмдар қазылған аймақтан 200 метрден кем қашықтықта салынған үй, қауіпті радиоактивті минералды құм қалдықтарымен әлі де ластанған. Радиоактивті ластанудың қалдықтарын зерттеу жөніндегі арнайы баяндамаға сәйкес, плутониймен ластанған 100 000-ға жуық қауіпті металл сынықтары, оларды тудырған атомдық сынақтардан кейін 25 жыл өткен соң да Маралинг атомдық сынақ полигонын ластауды жалғастыруда. Бір кенші Австралиядағы британдық ядролық қару сынақтары жөніндегі МакКлелланд корольдік комиссиясына Марбл Бар маңындағы жауын-шашын деңгейінің Гейгерлік есептегіш көрсеткіштері "шексіз" екенін айтты.

Табылған нәтижелер мен болжамды бейтараптық туралы дау

Есептің тәсілі мен қорытындылары Лорна Арнольдтың ресми британдық деректеріне негізделген британ үкіметінің ресми тарихынан өзгеше болды. Бұл есеп екі ел арасындағы серіктестікті күшейтіп көрсетті, сондай-ақ қауіпсіздікке қатысты қолданылған тәсіл сол кездегі халықаралық стандарттарға сәйкес келгенін және Австралия билігінің аборигендердің әл-ауқатына деген тарихи немқұрайлылығымен қатар келетінін атап өтті. Кейбір сарапшылар екі есептің де сол заманғы саяси ахуалда жасалғанын айтады: Ұлыбритания өз жауапкершілігін азайтуға тырысты, ал Боб Хоук басқаратын Австралия үкіметі британдықтармен бірге өздерінің саяси оппоненттерін де жауапкершілікке тартуды көздеді, сонымен қатар тергеудің уақыты бұрынғы Лейборист үкіметтерін кінәламау үшін таңдалған деген пікірлер айтылды. Бірақ, Австралияның Лейборист партиясы 1950 жылдан 1972 жылға дейін федералдық деңгейде билікте болмағандықтан, бұл аргумент әлсіздейді. Сондай-ақ, Арнольд есебі Ұлыбританияның Атом энергиясы агенттігінің (UKAEA) бұрынғы қызметкерімен жазылғаны және автордың сынақ алаңдарына бармағаны, сондай-ақ атомдық сынақтарға қатысқан австралиялық мамандармен сұхбаттаспағаны үшін сыналды. Корольдік комиссияның куәгерліктерінде Австралияның RAAF және USAF B-29 экипаждары арасындағы әңгімелердің баяндамаларында сынақтардың сол кездегі халықаралық стандарттарға сай емес екені, сондай-ақ радиациялық қауіпсіздік шаралары жеткіліксіз болғаны анық көрінді. Корольдік комиссия британ ғалымдарының толық қорғаныс костюмдерін кигеніне, ал сол қауіпті аймақтарда жұмыс істейтін австралиялық қызметкерлерге мұндай жабдықтар берілмегеніне көптеген дәлелдерді тыңдады. Жалпы алғанда, Арнольдтың британдық ядролық сынақтар серіктестік болған деген пікірі британдықтардың сынақтарды бақылап, басқарғаны және австралиялықтар британдық атомдық сынақтардың жетекшілерінің басшылығымен жұмыс істегені туралы құжатталған фактілермен үйлеспейді.

Танымал мәдениетте

Корольдік комиссия Колин Фрильс және Джек Томпсон қатысқан "Ground Zero" (1987) фильмінің сюжеттік желісінің бір бөлігі болды.