Мальдив аралдарының сот жүйесінің тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Мальдивтердегі сот жүйесі ел тарихы бойында тұрақты институт болып келді. Ол әрқашан мемлекет басшысының толық бақылауында болған және қазір де белгілі бір дәрежеде солай болып табылады. Дегенмен, соңғы онжылдықтарда түбегейлі өзгеріс болды – елге ағылшын құқықтық жүйесі енгізілді, бұл Мальдив қоғамының сыртқы әлеммен жақын қарым-қатынасқа түсуінің нәтижесі. Осының салдарынан, елдің қазіргі заң жүйесі шариғат пен дәстүрлермен қатар, ағылшын құқықтық жүйесінің де үйлесімінен құралған.

Исламға дейінгі тарих

Мальдив аралдарының ерте және орта ғасырлық тарихы жақында ғана зерттелді. Елдің ерте тарихы туралы аз ғылыми еңбектер бар, алайда олар тарихи дәлелдердің жеткіліксіздігі және көптеген халық ауыз әдебиеттеріне сілтемелерге байланысты толыққанды сенімді емес. 1153 жылы Ислам дінін қабылдағаннан кейін жаңа бағыт алған сот жүйесі, бұрынғы жүйенің ғасырлар бойы дамыған алдыңғы үлгісі болып табылады. Аду Боду Фандияру Такуруфанудың ұлы, Аду Медхудың Аллама Ахмет Шихабуддинің айтуынша, Мальдив аралдарының алғашқы тұрғындары – дивилер б.з.д. 4-ғасыр шамасында келген және олардың басшысы «Савамия» аталған. Савамия осы халықтың діни басшысы болған. Олар Савамияны Құдайдың елшісі деп санағандықтан, ол әлеуметтік құрылымда адамдардың өмірі мен өліміне қатысты толық билікке ие болған. Ол олардың барлық істерінің шешімшісі болған. Екі мемлекеттік қызметкердің, мемлекеттік қызметкер мен қарапайым азаматтың, немесе екі қарапайым азаматтың арасындағы барлық дау-жанжалдар мен келіспеушіліктерді Савамия шешкен. Жоғарыда айтылған мәліметтерді ескерсек, Мальдив аралдарында ежелгі заманнан бері сот функциясын атқаратын жүйе болғандығын білеміз. Бұл жүйеде судья – басшы немесе Савамия болған, ал соттың орны басшының ресми резиденциясы болуы мүмкін. Қоғамда белгілі бір әдет-ғұрыптар мен дәстүрлердің негізінде басқарылған болуы ықтимал. 1195 жылы жазылған Мальдив аралдарының тарихи құжаты – Иддху Лоамафаануға сәйкес, 1153 жылы Ислам діні келген кезде елде заң ретінде қолданылған әдет-ғұрыптар жиынтығы болған. Бұл әдет-ғұрыптар жиынтығы «poorube roodin» деп аталған. Осы мәліметтерден Мальдив қоғамының бастапқы кезеңдерінен бастап заңдар жүйесінің қалыптасқандығын көреміз. Дивилер Мальдив аралдарын отарлағаннан кейін бір ғасыр өткен соң, Үндістаннан саяхатшылардың келесі толқыны келіп, бұрынғы тұрғындармен бірге елді мекендеуді бастады. Осы екі халықтың бірігуі жаңа қоғамның дамуына әкеліп, нәтижесінде билікті монархия құрды. Осы кезден бастап патшаның жарлықтары елдегі заңның басты көзіне айналды.

The early and medieval history of the Maldives were ignored until recent times. There are few works on the early history of the country they are, however, not completely reliable due to lack of historical evidence and immense references to folklore. The judicial system which took a new direction after the country embraced Islam in 1153 A. C. and is an predecessor of the previous system which had evolved centuries ago. According to Allama Ahmed Shihabuddine of Addu Meedhoo, the son of Addu Bodu Fandiyaaru Thakurufaanu, the first inhabitants of the Maldives, the dheyvi’s, came here around 4th century B. C. and had a leader whom they called ‘Sawamia’. The Sawamia was the religious leader of these people. They thought that this Sawamia was an agent of God and hence, in their social organisation he held absolute power of life and death over the people. He was the authority on their affairs. All disputes and conflicts, whether between two government officials, or a government official and a common person, or between two common people, were decided by the Sawamia. When we take the above accounts into considerations we know that from the earliest times the people living in the Maldives had a system which was functioning as a judicial body. In this system, the judge was the leader or the Sawamia and the court might have been the leader’s official residence. It may be assumed that the society would have been governed on the basis of some prevailing customs and traditions. According to Isdhoo Loamaafaanu, a historical document of the Maldives written in 1195 A. C., there was a set of customs implemented as law in the country when Islam came in 1153 A. C. This set of customs was known as ‘poorube roodin’. From this report also we can deduce that a system of laws was evolved from the very beginning of the Maldivian society. Within a century after the colonization of the Maldives by the Dheyvis, another wave of travelers came from India and started to occupy the country with the former. The merger of these two people lead to a development of a new society and finally gave rise to an authoritative monarchy. That is the time when the dictations of the King started to absolute; the main source of law in the country.

Конституциялық кезең

Мальдивтерде конституциялық кезеңнің басталуы маңызды дәуірдің басталуын білдірді. Мальдивтердің алғашқы конституциясы 1932 жылы ресми түрде жарияланды. Бұл конституция мемлекеттің биліктерін төрт органға бөлді: патша, министрлер кабинеті, заң шығару органы және халық мәжілісі. Ескерерлік жайт, сот жүйесі мемлекеттің тәуелсіз органы ретінде қарастырылмаған. Конституцияның 80-бабында «әділетті басқаруға жауапты лауазымды тұлғалар, егер олар осы процесте заңды бұзбаса, тәуелсіз болады» делінген. Патша мемлекеттің сот ісіне араласпайды. Алайда, сот ісі патшаның атынан және оның жарлықтарына сәйкес жүргізіледі. Бұл көп ғасырлар бойы қолданылып келген жүйені заңдастыру болды. Мальдивтердегі сот жүйесі корольдің тікелей бақылауы мен қадағалауындағы мамандандырылған мекеме болды. Алғашқы конституция жүйеге ешқандай өзгеріс енгізбеді. Дегенмен, сот жүйесі тікелей корольдің бақылауында болды, сондықтан мемлекеттің басқа ешбір органы сот жүйесіне әсер етуге билікке немесе ресми мүмкіндікке ие болмады. Сондықтан сот жүйесі мемлекеттің басқа органдарынан тәуелсіз болды деуге болады. Кейінгі жылдары алғашқы конституцияға түзетулер енгізіліп, 1942 жылы жаңа конституция жарияланды. Алғашқы конституцияға енгізілген түзетулер де, 1942 жылы жарияланған жаңа конституция да сот жүйесіне қатысты ережелерді өзгертуге бармады. 1942 жылғы Конституцияға 1953 жылы жаңа Конституциямен алмастырылмай тұрып, өзгерістер енгізілді. Бұл Конституция да, бұрынғылары сияқты, мемлекеттік билікті бөлу мәселесінде ұқсас болды. Алайда, бұрынғы конституциялардан айырмашылығы, ол судья институтына және судьяның басқа да лауазымды тұлғаларына егжей-тегжейлі назар аударды. Ол Мальдив аралдарында «фандияаруг» (сот) болуы керек екенін және осы мекеменің лауазымды тұлғалары «Утама фандияаруг» (бас судья) және белгілі бір сандағы нааибтерден тұратындығын көздеді. 1953 жылғы Конституцияға алғашқы түзету 1954 жылы енгізілді. Соңғысы да сот жүйесі туралы осындай ереже берді. Ол сот жүйесіне жеке орган мәртебесін бермеді және патшаның сот төрелігін жүзеге асырудағы жоғары билік екенін қамтамасыз етті. Бұл конституция судьяның патшаның атынан сот жүргізуі және елдегі исламның туын көтеріп ұстауы тиіс екенін қарастырды. 1968 жылы жаңа конституция жарияланғанға дейін сот жүйесінің құрылымына ешқандай өзгеріс енгізілген жоқ. Бұл конституция мемлекеттік билікті үш органға бөлді: президент, министрлер кабинеті және халық мәжілісі. Бұл ретте де сот жүйесі мемлекеттің жеке органы ретінде қарастырылмады. Сот жүйесіне қатысты ережелерді қамтитын жеке тарау болды. Осы тараудың бірінші бабында сот төрелігін президент тағайындайтын арнайы лауазымды тұлғалар жүзеге асырады деп көзделген. Бұрынғы конституцияларда белгіленген исламның ережелерін сақтау міндеті осы Конституция бойынша сот жүйесінен алынып тасталды. Бұл сот жүйесінің жоғары деңгейлі мамандануына жасалған қадам болуы мүмкін. 1968 жылғы Конституцияға енгізілген түзетулер сот жүйесінің құрылымына ешқандай өзгеріс енгізбеді. 1998 жылғы жаңа Конституция ғана сот жүйесін Мальдив мемлекетінің жеке органы ретінде алғаш рет бекітті. Бұл елдегі сот жүйесінің құрылымындағы маңызды өзгеріс болды. Бұл конституцияда Мальдивтерде Жоғарғы Сот болуы және Жоғарғы Соттың бас судьядан және президент тағайындаған бірқатар судьялардан тұратындығы көзделген. Сондай-ақ, онда Мальдивтерде соттар болуы, олардың санын президент өз қалауынша белгілейді және осы соттарда судьялар президент тағайындайды деп көзделген. Осы Конституция сондай-ақ президентке сот төрелігін жүзеге асырудағы жоғары билікті береді. Осы ережеге сәйкес сот жүйесі әлі де мемлекет басшысының бақылауында. Сондықтан сот жүйесі Мальдивтердегі мемлекеттің тәуелсіз органы емес. Ол тек сот төрелігін жүзеге асыратын мемлекеттің арнайы органы.

The beginning of the constitutional period in the Maldives marked the beginning of a significant era. The first constitution of the Maldives was officially declared in 1932. That constitution divided the powers of the State among four different bodies, which were the King, the Cabinet of Ministers, the Legislature, and the Peoples’ Majlis. Notably, the judiciary is not included as an independent organ of the state. Article 80 of this constitution says that “the officials responsible for administering justice are independent as long as they do not, in the process, violate the law.’’ However, another provision has somewhat a contradictory tone. “The King will not meddle with the judicial operations of the state. However, the administration of justice shall be done in the name of the King and, in accordance with his decrees.”

This was a codification of the system which had been in practice for many centuries. The judicial system of the Maldives had already been a specialized institution, which was under the direct control and supervision of the King. The first constitution brought no changes to the system whatsoever. Yet, the judiciary was under the direct control of the King and, hence, no other organ in the state had any power, or a formal capability, to influence the judiciary. Therefore, it may be said that the judiciary was independent from other organs of the state. Amendments were brought to the first constitution in later years, until a new constitution was finally declared in 1942. Neither any amendment to the first constitution nor the new constitution declared in 1942 made any changes to the provisions of the first constitution regarding the judicial system of the state. Amendments were brought to the Constitution of 1942 until it was replaced with a new one in 1953. This Constitution was also in the same position as the previous ones as regards the dividing of the powers of the state. However, unlike the previous constitutions, it gave a more detailed attention to the institution of the judge and other officials under the judge. It provided that there should be a ‘fandiyaaruge’ (a Court) in the Maldives and that the officials of this institution would consist the ‘Uththama fandiyaaru’ (Supreme Judge) and a certain number of Naa’ibs. The first amendment to the Constitution of 1953 was made in 1954. The latter also gave the same provision on the judicial system. It did not give the judiciary the status of a separate organ, and provided that the King was the highest authority in the administration of justice. This constitution provided that the judge was to be responsible for administering justice in the name of the King and also to uphold the banners of Islam in the country. No changes were brought to the structure of the judicial system until a new constitution was again declared in 1968. This constitution divided the powers of the state into three organs, namely, the President, the Cabinet of Ministers, and the Peoples’ Majilis. Here again the judiciary was not considered as a separate organ of the state. There was a separate chapter which included provisions regarding the judiciary. The first article in this chapter provided that the administration of justice would be in the hands of special officials appointed by the President. The responsibility of upholding the banners of Islam, imposed by the previous constitutions was lifted from the judiciary by this constitution. That may be a step towards a higher level of specialization of the judicial system. The amendments brought to the Constitution of 1968 did not bring any changes to the pattern of the judiciary. It is the new Constitution of 1998 which established the judiciary as a separate organ of the state of the Maldives for the first time. This is obviously a major change to the structure of the judicial system of the country. This constitution provided that there shall be a High Court in the Maldives and that the High Court would consist of a Chief Judge and a number of judges appointed by the President. It also provides that there shall be courts of law in the Maldives, the number of which would be decided by the President at his discretion, and that there shall be judges in these courts appointed by the President. This Constitution also gives the President the highest authority in the administration of justice. Based on this provision the judiciary is still under the control of the Head of the State. Therefore, judiciary is not an independent organ of the state in the Maldives. Rather, it is a specialized organ of the state, which deals only with the administration of justice.