Салим-Жавед: Үнді киносының көрнекті сценаристтері

Кіріспе

Танымал үнді сценарийшілер дуэті, пакистандық поп-эстрада әншісі.

Салим-Жавед – Салим Хан мен Жавед Ахтардан тұратын, негізінен хинди киносында жұмыс істеген үнді сценарийшілер дуэті. Олар жұлдыздық мәртебеге қол жеткізген алғашқы үнді сценаристтерінің бірі болды және "Хинди киносының ең ұлы сценаристтері" деп есептеледі. Олар 1971 және 1987 жылдар аралығында 24 фильмде бірлесіп жұмыс істеді, оның 20-сы коммерциялық және сын тұрғысынан табысты болды. Салим-Жавед 1970-ші жылдары үнді киносында революция жасап, Болливуд формуласын өзгертіп, жаңартты және Болливуд блокбастер форматын қалыптастырды. Салим-Жавед "ашулы жас жігіт" кейіпкері сияқты мәдени құбылыстардың негізін салушылардың бірі болды.

Жавед Ахтар

Жавед Ахтар 1945 жылдың 17 қаңтарында дүниеге келген. Ахтарға ертедегі ықпал еткендердің қатарында пакистандық автор Ибн-э-Сафидің урду романдары, мысалы, «Джасуси дуния» және «Имран» детективтік романдар сериясы, сондай-ақ Дилип Кумардың «Арзу» (1950) және «Аан» (1952) фильмдері, Бимал Ройдың «До Бигха Замин» (1953), Радж Капур режиссерлік еткен және Хваджа Ахмад Аббас жазған «Шри 420» (1955) және Мехбуб Ханның «Индия анасы» (1957) фильмдері болды. Ахтар 1964 жылдың 4 қазанында Мумбайға келді. Сол жердегі алғашқы жылдары ол кішкентай фильмге 100 рупийге диалог жазды. Кейде көмекші болып жұмыс істеді. Ол «Якеен» фильміне диалог жазушы болып жұмысқа орналасты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1971 жылға дейін жеке жобаларында сәттілікке жете алмады.

Бірлескеннен кейін

Салим Жавед Ахтармен алғаш рет «Сархади Лутера» фильмін түсіргенде кездесті. Салим сол кезде жаңа бастаған актер болған, ал «Сархади Лутера» – ол жазуға көшпегенге дейін түскен соңғы фильмдерінің бірі еді. Жавед фильмде хлопушка болды, кейін режиссер С. М. Сагар диалог жазушы таба алмағандықтан оны диалог жазушы етіп тағайындады. Осы фильмде жұмыс істегенде олардың достығы қалыптасты. Салим Хан бастапқыда жазушы-режиссер Аbrar Alvi-ге, ал Жавед Ахтар Kaifi Azmi-ге көмектескен. Abrar Alvi мен Kaifi Azmi көршілер болған, содан кейін Салим Хан мен Жавед Ахтар дос болып кетті. Жеке жұмыстары сәтті болмағандықтан, екеуі де сценарий жазуға белі шешіп, 1971 жылы бірлесіп жұмыс істеуге келісті. Киноиндустрияда жазушылардың жетіспейтінін түсінген Салим, жақын досы Жавед Ахтармен бірге фильмдерде қолданылатын әңгіме айту және жазу тәсілдерін біртіндеп үйреніп, қысқаша конспектілер жазуға кірісті. Екеуі тіл табысып, «Салим-Жавед» деп аталған сценарий жазу тобын құрды. Салим оқиғалар мен сюжеттерді құрастырса, Жавед сол фильмдерге диалог жазуға көмектесетін. Олар бірлесіп ой-пікір алмасып, фильмнің соңғы нұсқасын келісіп дайындаушы еді. Ахтар алғаш рет Ханмен бірге «Adhikar» және «Andaz» (1971) фильмдері үшін сюжетті дамытуға қатысты. 1970-ші жылдардың басында сценарий, әңгіме және диалог үшін бір жазушы болу тұжырымы болған жоқ, сондай-ақ жазушылардың есімдері титрлерде көрсетілмейтін. Раджеш Ханна Салим Хан мен Жавед Ахтарға «Haathi Mere Saathi» (1971) фильмінде жұмыс ұсынып, сценарий жазушылар ретінде танылуға алғашқы мүмкіндік берді. Жавед Ахтар сұхбатында: «Бір күні ол Салимсабқа барып, Девар мырза оған шарттық соманың үлкен бөлігін бергенін айтты, ол оның «Aashirwad» коттеджіне төлем жасауға жетеді. Бірақ бұл фильм – «Deiva Cheyal» фильмінің қайта түсірілімі еді, ал түпнұсқаның сценарийі қанағаттандырмайтын. Егер біз сценарийді түзетуге көмектессек, ол бізге ақша да, атақ та беретінін айтты». Салим-Жаведті G. P. Sippy’s Sippy Films резидент сценарий жазушылары ретінде шақырып алып, «Andaz», «Seeta Aur Geeta», «Sholay» және «Don» сияқты табысты фильмдердің сценарийлерін жасады. Олар 24 фильмде бірлесіп жұмыс істеді, соның ішінде екі хит болып танылған Kannada фильмдері (екеуінде де доктор Раджкумар түсті) – «Premada Kanike» және «Raja Nanna Raja». 1982 жылы эго тудырған келіспеушіліктерге байланысты олар ажырасып кетті, бірақ олардың жазған сценарийлері кейін «Zamana» және «Mr. India» сияқты фильмдерге айналды. «Салим-Жавед» (оларды осылай таныды) Насыр Хусейн («Yaadon Ki Baaraat»), Пракаш Мехра («Zanjeer» және «Haath Ki Safai»), Рави Тандон («Majboor»), Йэш Чопра («Deewaar», «Trishul» және «Kaala Patthar»), Йэш Джохар («Dostana»), Рамеш Сиппи («Seeta Aur Geeta» және «Sholay»), Рамеш Талвар («Zamana»), Шехар Капур («Mr. India») және Чанд Барот («Don») сияқты кино өндірісінің алыптары үшін көптеген коммерциялық және сын тұрғысынан жоғары бағаланған фильмдердің сценарийлерін жазды. 1982 жылдың басында олар ажырасып, 12 жылдық кәсіби қарым-қатынасын аяқтады, себебі олардың арасында эго мәселелері туды. Олар сценарий жазған 24 фильмнің ішінде «Aakhri Dao» (1975), «Immaan Dharam» (1977), «Kaala Patthar» (1979) және «Shaan» (1981) фильмдері прокатта сәтті болмады.

Salim met up with Javed Akhtar for first time during the making of the film Sarhadi Lootera. Salim was a small time actor, and Sarhadi Lootera was one of the last films he acted in before he turned his attention to writing. Javed was a clapper boy for the film and was later made the dialogue writer as director S. M. Sagar was unable to find a dialogue writer. While working in this film their friendship began. Salim Khan used to assist writer/director Abrar Alvi at first and Javed Akhtar used to assist Kaifi Azmi. Abrar Alvi and Kaifi Azmi were neighbours, from there on Salim Khan and Javed Akhtar became friends. Since their individual work was flopping both of them ventured into script writing and they decided to team up in 1971. Realizing the lack of writers in the movie making industry, Salim gradually learnt about story telling and writing techniques used in films, along with close friend Javed Akhtar and began writing short transcripts. The duo hit it off well and formed a script writing team that came to be known as Salim–Javed. Salim used to form stories and plots whereas Javed used to help Salim with the dialogues for those films. They used to brainstorm and come to conclusions regarding the final draft of the film. Akhtar first joined Khan to develop the story for Adhikar and [[Andaz (1971 film) (both 1971). Initially in the 1970s there was no concept of having the same writer for the screenplay, story and dialogue nor were the writers given any credits in the title. Rajesh Khanna is credited with giving Salim Khan and Javed Akhtar their first chance to become screenplay writers by offering them work in Haathi Mere Saathi (1971). Javed Akhtar accepted in an interview that "One day, he went to Salimsaab and said that Mr. Devar had given him a huge signing amount with which he could complete the payment for his bungalow Aashirwad. But the film was a remake [of Deiva Cheyal] and the script of the original was far from being satisfactory. He told us that if we could set right the script, he would make sure we got both money and credit." Salim–Javed were hired by G. P. Sippy's Sippy Films as resident screenwriters and produced the screenplays for successful films like Andaz, Seeta Aur Geeta, Sholay and Don. They have worked together in 24 films including two hit Kannada films (both starring Dr. Rajkumar) – Premada Kanike and Raja Nanna Raja. Though they split in 1982, due to ego issues, some of the scripts they wrote were made into hit films later like Zamana and Mr. India. Salim–Javed (as they are famously called) have scripted many commercially and critically accepted movies for movie making giants like Nasir Hussain (Yaadon Ki Baaraat), Prakash Mehra (Zanjeer and Haath Ki Safai), Ravi Tandon (Majboor), Yash Chopra (Deewaar, Trishul and Kaala Patthar), Yash Johar (Dostana), Ramesh Sippy (Seeta Aur Geeta and Sholay), Ramesh Talwar (Zamana), Shekhar Kapoor (Mr. India) and with Chand Barot (Don). The duo split up in the early 1982 and ended their 12 year professional relationship because they developed ego issues. Of the 24 films they wrote the scripts for, the film which were not successful at box office include Aakhri Dao (1975), Immaan Dharam (1977), Kaala Patthar (1979) and Shaan (1981).

Бөліскеннен кейін

Салим Хан ажырасқаннан кейін киноға көп қатыспады. Бірақ ол Жавед Ахтардан бөлініп шыққаннан кейін шамамен 10 фильмнің сценарийін жазды, олардың ішінде: «Наам» (1986), «Кабзаа», «Тұфан» (1989), «Джурм» (1990), «Ақайла», «Паттар Ке Фул», «Маст Каландар» (барлығы 1991 жылы), «Аа Гале Лаг Жаа» (1994), «Мадждхар» және «Дил Тера Дивана» (1996 жылы). Осы сценарийлердің ішінде «Тұфан», «Ақайла», «Мадждар», «Аа Гале Лаг Жаа» және «Дил Тера Дивана» фильмдері прокатта сәтсіз болды. Салим Ханның үлкен ұлы Салман Хан 1988 жылы «Биви Хо То Айси» фильмінде жиырма екі жасында киноға дебют жасады және Болливуд тарихындағы ең табысты актерлердің біріне айналды. Салман Хан өзінің үш онжылдық мансабында әкесі Салим Ханмен «Паттар Ке Фул» және «Мадждхар» фильмдерінде, ал Жавед Ахтармен тек бір фильмде – «Маригольд» (2007) фильмінде ғана жұмыс істеді. Ал Жавед Ахтар өзінің балалары Фархан Ахтар мен Зоя Ахтардың «Excel Entertainment» компаниясы түсірген барлық фильмдерде жұмыс істеді. Жавед Ахтар 1981 жылы «Силсила» фильмінен бастап 80-ге жуық фильмге ән сөзін, ал 1982 жылдан бері 20-дан астам фильмге сценарий жазды. Жавед пен Салим 2012 жылға дейін ажырасқаннан кейін тілдеспеді, сонда олардың түпнұсқа сценарийі «Занжир» 2013 жылы продюсер Сумит Мехра тарапынан осы атпен қайта түсірілді. Салим мен Жавед 2013 жылдың шілдесінде Бомбейдің жоғарғы сотына арыз жазып, «Пракaш Мехра» түсірген фильмнің сценарийіне, сюжетіне және диалогтарына авторлық құқығы бар екенін мәлімдеді және қайта түсірушілерден өтемақы талап етті. Осы сот процесі оларды қайтадан сөйлесуге мүмкіндік берді. Олардың соңғы бейресми серіктестігі «Бағбан» (2003) фильмі болды. Амитабх Баччан өзінің соңғы сөзін жазуды Жавед Ахтардан сұрады. Салман Хан бұрынғы сөйлеген сөзін жазу үшін әкесі Салим Ханнан көмек сұрады. Алайда, Салим Хан мен Жавед Ахтар есімдері көрсетілмеді.

Стиль, тақырыптар және әсерлер

Салим-Жаведтің фильмдері үнді қоғамына кеңінен әсер етті, олардың тақырыптары 1970-ші жылдардағы Үндістанның әлеуметтік-экономикалық және әлеуметтік-саяси ахуалына, әсіресе төтенше жағдай кезеңінде, қалалық кедейлік, саяси жемқорлық және ұйымдасқан қылмыс сияқты мәселелерді қамтыды. Сонымен қатар, олар прогрессивті, феминистік және билікке қарсы көзқарастарды ұсынды, бұл 1970-ші және 1980-ші жылдардың басында үнді көрермендерімен қатар жүрді. Бірлесіп жұмыс істеген кезеңде дуэт он номинацияның алтысында «Filmfare» сыйлығын жеңіп алды. Олардың фильмдері үшін жазған көптеген диалогтары кеңінен танымал болды. Көбінесе бұл диалогтар хинди тілінде деп айтылғанымен, шындығында олар негізінен урду тілінде, яғни хиндустани тілінің бір түрінде жазылған. Урду әдебиетінен бастау алғандықтан, олар көбінесе урду сөздерін пайдаланды және диалогтарын урду әрпімен жазды. Кейін ассистент оларды деванагари әрпіне аударды, соның арқасында хинди тілін білетін көрермендер де оқи алды. Дуэт сценарийшінің рөлін танымал етіп, олардың есімдері фильмдердің плакаттарында көрсетілді, ал кейбір фильмдерде олар түскен пайданың 25%-на дейін үлесін алды.

Болливуд киносы

Салим-Жавед жазушылар ретінде үнді киносында революция жасады. "Полицей мен оның бауыры, Баччан сомдаған, нақты контрабандист Хажи Мастанға негізделген бандит көшбасшысы" көрсетілген "Дивар" фильмін Дэнни Бойл "үнді киносының кілті" деп атады. Салим-Жавед 1970 және 1980 жылдары тағы да көп сәтті "масала" фильмдерін жазды. "Шолай" – барлық уақыттың ең ұлы үнді фильмдерінің бірі саналады. Ол "Болливудтың "Жұлдызды соғыстары"" деп сипатталды, оның Болливудқа тигізген әсері кейіннен Голливудқа әсер еткен 1977 жылғы "Жұлдызды соғыстар" фильмінің әсерімен салыстырылады, ал кейіпкер Габбар Сингх (Амджад Хан) Дарт Вейдермен теңестіріледі. Салим-Жавед "Дон" франшизасын да жасады, ол үнді киносының ең ірі франшизаларының бірі. Салим Хан Амитаб Баччанның "ашулы жас жігіт" бейнесін ойлап тапты, осы рөлмен ол танымал болды, және оны режиссерлер Пракаш Мехра мен Манмохан Десайға таныстырды. Салим-Жавед көбінесе сценарийлерін Баччанды басты рөлде көріп жазды және мансабының басында "Занжер", "Дивар" және "Шолай" сияқты фильмдеріне оны міндетті түрде таңдауларын талап етті, осы рөлдер Баччанды супержұлдыз етіп таныстырды.

Оңтүстік Үндістан киносы

Олардың шығармалары Оңтүстік Үндістан киносына да зор әсер етті. Екі каннада фильмінің сценарийін жазумен қатар – 1976 жылы шыққан, өте табысты Раджкумар мен Аратхи басты рөлдерде ойнаған «Раджа Нанна Раджа» мен «Премада Канике» фильмдері, – олардың көптеген Болливуд фильмдері Оңтүстік Үндістанның басқа киноиндустрияларында қайта түсірілді, соның ішінде тамил, телугу және малаялам киноларында. Болливуд режиссерлері мен продюсерлері Солтүстік Үндістанда фильмдерінің құқықтарын ұстағанмен, Салим-Жавед Оңтүстік Үндістанда фильмдерінің құқықтарын ұстады, онда олар «Занжир», «Ядон Ки Барат» және «Дон» сияқты фильмдер үшін әр түрлі Оңтүстік Үндістан кинорежиссерлеріне қайта түсіру құқығын сатты. Амитаб Баччанның мансабын бастаудағы рөліне ұқсас, Салим-Жавед Оңтүстік Үндістанның супержұлдызы Раджиниканттың мансабын бастауда да маңызды рөл атқарды. Олардың бірнеше тамил фильмдерінің қайта түсірілуі Раджиникант үшін үлкен жетістікке айналды, ол Амитаб Баччанның рөлінде ойнады. Әсіресе, «Дон» (1978) фильмінің тамил тіліндегі қайта түсірілімі – «Билла» (1980) Раджиниканттың мансабындағы алғашқы блокбастер хиті болды. Ол сонымен қатар Баччанның рөлінде Салим-Жаведтің бірнеше басқа да табысты адаптацияларында ойнады, соның ішінде «Thee» (1981) және «Mr. Bharath» (1986) фильмдерінде.

Үндістан қоғамы

Салим–Жаведтің фильмдері үнді қоғамына зор әсер етті. Олардың фильмдері 1970-ші жылдардағы Үндістанның әлеуметтік-экономикалық және әлеуметтік-саяси шындықтарын көрсетті, халық арасындағы өрбу наразылық пен көңіл көшіруді, мемлекеттің олардың әл-ауқатын қамтамасыз ете алмауын бейнеледі. Бұл заманда бағалар күрт өсіп, тауарлар тапшы болды, мемлекеттік институттар беделін жоғалтты, контрабандистер мен қылкестер саяси күшке ие болды. Мехбуб Ханның "Ана Индия" (1957) және Дилип Кумардың "Гунга-Джумна" (1961) фильмдері Салим–Жаведке шабыт бергенімен, олар ауылдық тақырыптарды заманауи қалалық контексте қайта қарастырды, 1970-ші жылдардағы Үндістанның өзгеретін әлеуметтік-саяси ахуалын көрсете отырып, үнді көрермендеріне жақын болды. Олардың әйел кейіпкерлерін сомдауы сол кездегі үнді қоғамы үшін прогрессивті және феминистік болды. Мысалы, "Сита және Гита" (1972) Дилип Кумардың "Рам және Шьям" (1972) фильмінің формуласын бұзып, екі бауырдың орнына екі қарындастың тағдырын көрсетті, ал басты кейіпкер Гема Малини еркек рөліндегі Дхармендрадан көбірек көзге түсті. "Шолай" (1975) фильмінде де феминистік көзқарас байқалады, онда Басанти (Гема Малини) – "тікелей сөйлейтін, қарапайым және тәуелсіз жас әйел, еркектің жұмысын атқарады". "Дивар" және одан кейінгі 1970-ші жылдардағы "ашулы жас жігіттер" туралы эпикалық фильмдер, мысалы, "Амар Акбар Энтони" (1977), 1980-ші жылдардағы гонконгтық қаһармандық қантөгіс фильмдеріндегі элементтермен ұқсастықтарды көрсетті. Гонконгтың Shaw Brothers студиясы "Дивар" фильмін "The Brothers" (1979) деп қайта түсірді. Әсіресе, "Дивар" фильмі Дэнни Бойлдың жоғары бағасын алды және "Сламдог миллионер" фильмін түсіруге ықпал етті. Актер Анил Капур (фильмде басты рөлді сомдаған) "Сламдог миллионер" фильмінің кейбір сахналары "Диварға ұқсас, екі бауырдың тарихы, бірі ақшаға құмар, ал екіншісі адал және ақшаға мүдделі емес" екенін атап өтті. Салим–Жаведтің жиі қолданған тәсілдерінің бірі – бала кезінен ересекке дейін өсуді көрсететін монтаждық тізбектерді пайдалану, бұл тәсіл Радж Капур режиссерлік еткен және Хваджа Ахмад Аббас сценарий жазған "Аваара" (1951) фильміне дейін барады. Мысалы, "Дивар" кейіпкердің бала кезінде ғибадатханаға кіргенін, ал ересек күйінде ғибадатханадан шыққандағы көрінісін көрсетті. "Сламдог миллионер" Салим–Жаведке құрмет көрсетіп, екі "бауырдың пойызбен секіріп түсіп, кенеттен жеті жыл үлкейгенін" көрсететін монтаждық сахнаны көрсетті. "Сламдог миллионер" фильмінде екі кейіпкердің есімдері дуэтті еске түсіреді: Салим К. Малик (басты кейіпкер Жамал Маликтың інісі) және Джавед Хан (Махеш Манджрекар сомдаған).

Salim–Javed's films had a wider impact on Indian society. Their films reflected the socio economic and socio political realities of 1970s India, channeling the growing popular discontent and disillusionment among the masses, and the failure of the state in ensuring their welfare and well being, in a time when prices were rapidly rising, commodities were becoming scarce, public institutions were losing legitimacy, and smugglers and gangsters were gathering political clout. While inspired by Mehboob Khan's Mother India (1957) and Dilip Kumar's Gunga Jumna (1961), Salim–Javed reinterpreted their rural themes in a contemporary urban context reflecting the changing socio political climate of 1970s India, which resonated with Indian audiences in the 1970s. Their portrayal of female heroines was also progressive and feminist for Indian society the time. For example, Seeta Aur Geeta (1972) subverted the formula of Dilip Kumar starrer Ram Aur Shyam (1972), replacing twin brothers with twin sisters, and having the heroine Hema Malini eventually become the "hero" while male lead Dharmendra is in a mostly supporting role. Similar feminist undertones appear in Sholay (1975), where Basanti (Hema Malini) is a "straight talking, earthy and independent young woman doing a man’s job". Deewaar, along with several later 1970s "angry young man" epics it inspired, such as Amar Akbar Anthony (1977), had similarities to elements later seen in 1980s Hong Kong heroic bloodshed films. Hong Kong's Shaw Brothers studio remade Deewaar as The Brothers (1979), In particular, Deewaar was praised by Danny Boyle and influenced the making of Slumdog Millionaire. Actor Anil Kapoor (who stars in the film) noted that some scenes of Slumdog Millionaire "are like Deewaar, the story of two brothers of whom one is completely after money while the younger one is honest and not interested in money." One of the techniques often used by Salim–Javed was their use of a montage sequence to represent a child growing into an adult, a technique that dates back to Awaara (1951), directed by Raj Kapoor and written by Khwaja Ahmad Abbas. For example, Deewaar showed a character entering a temple as a child and then leaving the temple as an adult. Slumdog Millionaire paid homage to Salim–Javed by showing a montage sequence where two "brothers jump off a train and suddenly they are seven years older". In Slumdog Millionaire, two characters have names referencing the duo: Salim K. Malik (brother of protagonist Jamal Malik) and Javed Khan (played by Mahesh Manjrekar).