Кіріспе
Джон Вандербанк (9 қыркүйек 1694 – 23 желтоқсан 1739) – король Георг I билігінің соңғы онжылдығында жоғары беделге ие болған және король Георг II билігінің алғашқы онжылдығында үлкен сұранысқа ие болған ағылшын суретшісі. Джордж Вертудің пікірі бойынша, Вандербанктың өзінің ұрпағының ең көрнекті портретшісі болуына тек шектен тысқарлық пен ысырапшылдық тосқауыл болды, оның өмір салты оны көп рет қаржылық қиындықтарға душар етіп, 45 жасында ерте қайтыс болуына себепкер болды.
John Vanderbank (9 September 1694 – 23 December 1739) was an English painter who enjoyed a high reputation during the last decade of King George I's reign and remained in high fashion in the first decade of King George II's reign. George Vertue's opinion was that only intemperance and extravagance prevented Vanderbank from being the greatest portraitist of his generation, his lifestyle bringing him into repeated financial difficulties and leading to an early death at the age of only 45.
Ерте өмір
Вандербанк 1694 жылдың 9 қыркүйегінде Лондонда өнермен айналысатын отбасында дүниеге келді. Ол Сара мен Джон Вандербанк ағаның үлкен ұлы болды, Джон Вандербанк Парижден келген гугенот иммигранты еді және 1679 жылдан бері Сохо гобелен фабрикасының иесі, сондай-ақ Ұлы гардеробқа гобелен жасайтын шебер болды. Ол патшалық отбасыны Грейт Квин-стриттегі, Ковент-Гардендегі шеберханасынан гобеленмен қамтамасыз етті. Джон Вандербанк аға өмірі бойы Англиядағы ең ірі гобелен тоқымашысы болды және қазір «киноизери» деп аталатын жеңіл және ресми емес стильді енгізу арқылы Сохо тоқымашыларының стиліне зор ықпал етті. Джон Вандербанк алдымен әкесінен, содан кейін суретші Джонатан Ричардсоннан композиция және сурет салуды оқыды, ал 1711 жылы әкесінің гобелен шеберханасының жанындағы Грейт Квин-стриттегі өнер академиясында сэр Годфри Кнеллердің алғашқы шәкірттерінің бірі болды. 1718 жылы сэр Джеймс Торнхилл Кнеллерден кейін оның орнына келгеннен кейін Вандербанк екі жыл бойы оқуын жалғастырды, содан кейін 1720 жылы өз академиясын құрды. Вандербанктың кіші інісі Мозес Вандербанк та суретші және суретші болды, бірақ оның үш баланың суретінен (1733), Лидс қаласына жақын Адельдегі 12 ғасырлық шіркеудегі үш алтарьдан және қозымен бірге жас баланың портретінен (1743) басқа, салынған туындылары өте сирек кездеседі. 1727 жылы ол әкесінен кейін Патшаның гобелен жасаушысы лауазымын мұраға алды. Отбасының 17 ғасырдың соңындағы көрнекті суретші және гравер Питер Вандербанкпен байланысы белгісіз, бірақ екеуінің де париждік тегі, мамандықтың ұқсастығы, Кнеллердің Питер Вандербанктың көміртегімен салған портреті мен Джон Вандербанктың автопортреті, сондай-ақ Джон Вандербанк ағаның Гертфордширдегі жер иелігі, онда Питер Вандербанк үйленді және өмірінің соңғы жылдарын өткізді, бұл туралы мәліметтер бар.
Портреттік суретші
Вандербанк негізінен портретші ретінде жұмыс істеді, сонымен қатар кейбір аллегориялық сюжеттерді және иллюстратор ретінде де еңбек етті. Ол 1719 жылы Марлбороның 3-ші герцогы Чарльз Спенсердің үлкен атқа мінген портретімен портрет салу ісін бастады, еркін, суретшілік стильді дамытты. Оның бейнелері Вертуенің "қаламның, жанның және композицияның ұлылығы" деп сипаттағандай, шеберлікпен салынған.
Вандербанк академиясы
1720 жылы ішкі тартыстардан кейін Торнхилл Кнеллер академиясын жабып, өзінің жаңа академиясын ашты. Ол Джеймс-стриттегі, Ковент-Гардендегі үйіне қосымша бөлме салып, онда тегін өмір суреті сабақтарын өткізді. Сол жылдың қазан айында Джон Вандербанк басқарыған топ, 1717 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін 500 фунт стерлинг мұра алған, және қарт Луи Шерон «Жылаңаш үлгіден суретшілер мен мүсіншілерді жетілдіру академиясы» деп жариялаған академияны құрды. Вандербанк академиясы танымал болды және оның жазылушылар тізімі келесі буынның көрнекті суретшілерінің тізіміне айналды. Керісінше, Торнхилл ешқандай төлем алмағанына қарамастан, жазылушылар табуда сәл ғана жетістікке жетті, ал Торнхиллдің күйеу баласы Хогарт оның сәтсіздігінің себебін, кем дегенде, Вандербанк академиясының бәсекелестігіне байланысты деп есептеді. 1724 жылы академияның қазынашысы жазылу ақыларын жымқырғаны анықталды. Бұл, Вандербанктың қарыздарының өсуімен және, мүмкін, Шеронның қарттығы мен ауруымен (ол келесі жылдың мамыр айында қайтыс болды) бірге академияның жабылуына әкелді. Вандербанк академиясының өмірі қысқа болды, бірақ ағылшын өнерінің дамуына маңызды әсер етті. Оның ішінде, Уильям Хогарт, Джозеф Хаймор, Уильям Кент, Джон Фабер, Джон Эллис және Джеймс Сеймур сияқты жас дарынды студенттерге өмір суреті сабақтарын енгізуге көмектесті. Академияны басқарған Вандербанк, Англияның 1720 және 1730 жылдардағы мәдени және рухани өмірін қалыптастыруға үлкен үлес қосып, ең бай аристократтардың қолдауын алған ықпалды өнер орталығының ортасында болды. Мысалы, Уильям Кент Вандербанк академиясына келген кезде, ол Чандос герцогының Каннон сарайындағы интерьерлерін суретке түсіріп жатқан еді. Бұл сарайды Вандербанк Кнеллер академиясынан таныс болған Джеймс Гиббс салған болатын. 1722 жылы Вандербанк Чандос герцогының портретін салған, оның фонында Каннон сарайындағы үлкен бассейн көлі бейнеленген (Николас Хоксмур осы көл туралы: «Канонның суы осы жердің ең көркем бөлігі және ол герцогқа қымбатқа түсті» деген еді). 1727 жылы Хогарт, мүмкін Вандербанктың ұсынысымен, Джошуа Моррис үшін «Жер элементі» эскизін жасауға шақырылды. Моррис – Ұлы Королева көшесіндегі гобелендер жасаушы. Осы жұмыс Хогарттың суретшілік жолының бастауы болды. Чандос герцогы Генделді Каннон сарайындағы музыкант ретінде орналастырды, онда ол Чандос гимндерін және алғашқы ораторияларын жазды. 1719 жылы ол Генделдің басшылығымен барокко операсын тұрақты түрде ұйымдастыру үшін Корольдік музыка академиясын құруға белсенді қатысты. Вандербанк концерттерге жиі қатысты және 1723 жылы Генделдің «Флавио» операсынан Сенесино, Куццони және Беренштадттың пародийлық суретін салды. Бұл сурет анонимді түрде ойылып, басылды. Сонымен қатар, ол сол жылы жетекші сопрано, кейіннен контральто Анастасия Робинсонның, Питерборо графесінің портретін салған, ал Фабер 1727 жылы оның танымал мезотинтін жасады. Вандербанктың жомарттыққа ұмтылуы оны 1724 және 1729 жылдар аралығында бірнеше рет қаржылық қиындыққа ұшыратты, бірақ оның борыштарын ағасы Мұса төледі. 1729 жылдан бастап Джон Вандербанк Холлс көшесіндегі үйді, Кавендиш скверінде, лорд Картереттің жомарттығы арқасында тегін жалға алды. Алайда, ол қайтыс болғаннан кейін Картерет оның студиясындағы заттарды иеленді. Вертудің сөзіне сүйенсек, Вандербанк сол кезде «заманның әдетіне сай, жомарт немесе еркін өмір сүрді». 1730 жылдары Вандербанктың мансабы қайтадан өркендеді, Верту оның «сапалы және ерекше тұлғаларды суретке түсірумен айналысқан үлкен бизнесі» бар екенін атап өтті.
Шығармалары
Вандербанктің корольдік тұлғалардың, жетекші аристократтардың және оның заманындағы көрнекті адамдардың портреттері әлемнің барлық ірі галереяларында кездеседі, оның ішінде Метрополитен өнер мұражайы, Ұлттық өнер галереясы (Вашингтон), Корольдік өнер академиясы, Тейт галереясы, Корольдік коллекция, Куртольд галереясы, Дулуич сурет галереясы және Ұлттық портрет галереясы. Вандербанктің көптеген портреттері Джон Фабер, Джордж Верту, Джордж Уайт және басқалармен мезотинт әдісімен гравюраланып, сол кезде кең танымал болды. Вандербанктің ең ерекше және көрнекті портреттері көбінесе 1720-жылдарға жатады, олардың ішінде Гендельдің және өнердің ұлы меценаты Чандос герцогының (1722), сэр Исаак Ньютонның екі портреті (1725 және 1726), суретші Джордж Ламберт (табылмаған, бірақ Фабер 1727 жылы гравюралаған), эксцентрикалық Ньюмаркет жаттықтырушысы Трегонвелл Фрэмптон (шамамен 1725), ақын Джеймс Томсон (1726) және мүсінші Джон Майкл Рисбрак (шамамен 1728) портреттері бар. Эллис Уотерхаус Вандербанктің шедеврі – королева Каролинаның (1736) толық бойы бейнеленген үлкен портреті деп санайды. Вандербанк Лондонның Бедфорд-Роу 11-дегі баспалдақтарды безендіру үшін Георг I-нің аттануы бейнеленген үш аллегориялық сурет салған, сондай-ақ 1727 жылы «Патшаның өлімі немесе Апотеоз» (The Apotheosis, or, Death of the King) картинасын түрлі суретшілердің (оның ішінде Шэрон мен Питер Ангелис) қатысуымен жасалған он картинаның сериясына қосты, бұл серия 1728 жылы гравюраланып, Джон Боулз тарапынан «Бірінші Карл патшаның билігінің он гравюрасы» деп жарнамаланды. Керісінше, Вандербанктің кейінгі «сапалы тұлғалардың» (ерлер мен әйелдер) кейбір портреттері техникалық тұрғыдан жақсы орындалған болғанымен, модельдерімен байланыс таппай, Ван Дайктан тікелей алынған стандартты позаларды жиі пайдалануға бейімділігін көрсетеді. Верту атап өткендей, сол кездегі көптеген портретшілер сияқты, Вандербанк 1730-жылдардың ортасынан бастап киім суретшісі Джозеф Ван Акеннің қызметін пайдаланған. Суретші және иллюстратор ретінде Вандербанк оның портреттерінде әрдайым кездеспейтін жандару мен түпнұсқалықты көрсетеді. 1720-жылдардың басында суретші «біздің ат шабу оқу орындарында шәкірт болған» кезде аттар мен атты жаттықтырушыларды бейнелейтін қалам, сызғыш және сумен салынған суреттер сериясы 1729 жылы Джозеф Симпсон тарапынан «Атты басқарудың жиырма бес қимылы» (Twenty Five Actions of the Manage Horse) деп жарияланды. Бұл суреттер кеңінен көшіріліп, пираттық жолмен таратылды. 1723 жылы Вандербанк баспагерлер Дж. және Р. Тонсоннан «Дон Кихот» романын испан тілінде суреттеуді тапсырды, ол 1738 жылы Вандербанк бойынша алпыс сегіз гравюралық тақтасы бар төрт томдық кварто басылым түрінде жарық көрді. Бұл жоба үшін Вандербанктің бастапқы эскиздері Хогарттың эскиздерінен артықшылыққа ие болды және, көрінеу, Вандербанктің өмірінің соңына дейін оны мазалады, нәтижесінде үш сурет жиынтығы пайда болды: біріншісі – эскиздер, содан кейін гравюрашылар пайдалануы үшін аяқталған, содан кейін жаңадан салынған, нақтыланған және толық аяқталған, сондай-ақ отызға жуық кішкентай майлы панельдер сериясы. Вандербанк сонымен қатар әртүрлі пьесалар үшін алқаптарды суреттеді немесе жобалады. Вандербанктің жалғыз белгілі шәкірті – Джон Робинсон (1715-1745), оны ол 1737 жылдың 23 шілдесінде 157 фунт стерлинг 10 шинаға бес жылға қабылдады. Робинсон өмірінің қысқа мерзімінде портретші ретінде сәттілікке жетті. Әйеліне үйленгеннен кейін ол Кливленд-корттағы Чарльз Джервастың үйін сатып алып, сәнді практикаға ие болды. Верту Вандербанктің «өте ысырапшыл өмір салғанын, әйелдерге, ішімдікке және ел үйіне көп ақша жұмсағанын» айтады. Бұл ысырапшылдық оны қарызға ұшыратты және 1724 жылы Вандербанк кредиторларының қамауынан қашу үшін Францияға қысқа уақытқа қашып кетті, содан кейін «Флиттің бостандықтарына» оралып, Флит түрмесінің жанында орналасқан, артықшылықты тұтқындар төлем жасау арқылы салыстырмалы жайлылықтан ләззат ала алатын сарайларға орналасты.
in Cleveland Court, Bath, and thus inherited a fashionable practice. Vertue notes that Vanderbank ‘livd very extravagantly a mistres drinking & country house a purpose for her’. This extravagance led him into debt and in 1724 Vanderbank fled to France briefly to avoid imprisonment by his creditors, returning to enter 'the liberties of the Fleet', mansion houses near the Fleet prison in which privileged prisoners could enjoy relative comfort in return for payment.
Жеке өмір
1723 жылғы 12 шілдеде Вандербанк актриса Энн Хардакерге (1703 жылы туған) Ислингтондегі Сент-Мэри шіркеуінде үйленді. Ол Лондондағы Холборннан шыққан Уильям Хардакер мен Сибелла (туған Монтжой) қызы еді. "Верту" оны "мақтаншы, бос әйел" деп санаған, бірақ Кристиан Фридрих Цинке салған портрет миниатюрасы және күйеуінің портретінен Фабер жасаған мезотинті бойынша, ол өте әдемі болған. Хардакерлер Йоркширдің Батыс жағымен байланысты болған, онда Вандербанктың үлкен әпкесі Элизабет 1715 жылы Джон Хотемге үйленген. Осы солтүстік байланыс Мұса Вандербанктың Лидсте тапсырма алуына себеп болуы мүмкін. Верту Вандербанктың "осы әйелден баласы болмағанын" және некеден ешқандай бала табылмайтынын айтқан. Вандербанк 1739 жылғы 23 желтоқсанда 45 жасында туберкулезден (саль) Холлс көшесінде қайтыс болды және Вестминстердегі Сент-Мэрилебон шіркеуіне жерленді. Анна Вандербанк 1750 жылы қайтыс болып, Санкт-Джордж-Ханновер алаңына жерленді.