Кіріспе

Эдмонтон сиқыршысы – Уильям Роули, Томас Деккер және Джон Фордтың 1621 жылы жазған ағылшын Якобин пьесасы. "Мүмкін, Елизавета және Якоб дәуіріндегі драманың ішіндегі отандық трагедияны ең терең зерттейтін" бұл пьеса сол жылдың басында Лондоннан тыс, Эдмонтон ауданында болған оқиғаларға негізделген. Пьесада көршілерінен жиреншік көріп, жан салып шайтанға сататын және кек қайтаратын Елизавета Сойер бейнеленген. Шайтан оған Том деп аталатын қара иті түрінде келеді. Бұдан өзге, пьесада екі қосымша сюжет желісі бар. Бірі – шайтанның құдалағандығымен екінші әйелін өлтірген көп әйелді адам туралы, екіншісі – шайтанның итімен дос болатын әжуалық шалақыз туралы.

Күні мен авторлығы

1621 жылы жазылып, алғаш рет сахнаға қойылған бұл пьеса 1658 жылға дейін жарияланбаған. Ол сол жылдың 21 мамырында Stationers' Register-ге тіркелді; одан кейін шыққан басылымын кітап сатушы Эдвард Блэкмор жариялады. Бірінші басылымның титул парағында пьеса "бірнеше беделді ақындарға: Уильям Роули, Томас Деккер, Джон Форд және т.б." деп көрсетілген. Ғалымдар көбінесе "et cetera" дегенді назарға алмай, пьесаны аталған үш драматургке жатқызады, бірақ кейбіреулері осы үш жазушының сол кезде Джон Вебстермен бірге "Тұйықтан сақта" пьесасымен айналысқанын айтады және "&c." Вебстерді білдіруі мүмкін деген пікірді келтіреді.

Өнер тарихы

Пьеса алғаш рет 1621 жылы Кокпит театрында Принц Чарльз әскерлерімен қойылған (осы жылдың 29 желтоқсанында сарайдағы қойылым туралы жазба бар). Қазіргі заманда ол Корольдік Шекспир компаниясымен екі рет сахналанды: алғаш рет 1981 жылдан 1982 жылға дейін гастрольдік қойылымда, екінші рет 2014 жылы Айлин Аткинс басты рөлде ойнаған қойылымда. 2019 жылдың маусым айында Оксфордтағы BT театрында Hoof and Horn Productions пьесаны жаңартып, қайта қойды. Осы жаңа қойылымда Элизабет Сойердің желісі басты орынға шықты: Франк желісі алынып тасталды және Генри Гудкольдің памфлетінен алынған жаңа материалдар мен театрлық фрагменттермен ауыстырылды. 2020 жылдың қаңтар айында "Эдмонтон сиқыршысы" пьесасы алғаш рет Канаданың Эдмонтон қаласында, Эдмонтонның қысқы Шекспир фестивалі аясында қойылды. Қойылым – Джон Ричардсонның Канаданың Эдмонтон қаласының тарихы мен қазіргі заманғы ескерткіштеріне сілтемелер қосылған мәтіні бойынша сахналаған оқырмандық қойылым болды.

Негізгі таңбалар

Сэр Артур Кларингтон. Бай салт атты, Фрэнк Торни мен Уиннифредтің жұмыс берушісі. Ол Уиннифредпен жасырын қарым-қатынаста болады, ал ол жүкті болғанда, өзінің абайсыздығын жабу үшін Фрэнкті оған үйленуге итермелейді. Ескі Торни. Фрэнк Торнидің әкесі. Ол - жерін ипотекаға берген мырза. Өзінің қаржы қиындықтарынан құтылу үшін ұлын Сьюзан Картермен некеге тұруға итермелейді. Қарт Картер. Сьюзан және Кэтрин Картердің әкесі. Ол - қыздарының үйленуін өзінің әлеуметтік мәртебесін арттырудың құралы ретінде пайдаланатын бай фермер. Ескі Банкс. Кадди Банкстың әкесі. Ол пьесаның басында өз жерінде таяқ жинағаны үшін Ана Сойерді жеңеді. Уорбек. Сьюзан Картердің күйеуі. Ақыры, ол - ғалым. Сюзан Фрэнк Торниді өзіне қарағанда таңдағанда, ол ашуланады. Сомертон. Кэтрин Картердің күйеуі. Фрэнк Торни. Ескі Торнидің ұлы. Ол Уиннифредке балаға жүкті деп ойлап үйленеді, Сьюзанмен екінші рет қос жұптық некеге түседі, Сьюзанды қалыңдық ақшасымен қашып кетуге тырысқанда өлтіреді және ақырында қылмыстары үшін жазаланады. Жас Кадди Бэнкс. Ескі Банктің ұлы (клоун). Ауылдық еркек пен Моррис бишісі. Ол Ібіліс Итімен достыққа түседі, бірақ өзінің кінәсіздігі мен надандығына байланысты ол сыбайлас жемқорлықтан аулақ. Ескі Ратклиф. Энн Ратклифтің күйеуі, Ана Сойердің тапсырысы бойынша Ібіліс Итімен есінен таныған әйел. Әділдік. Жергілікті бейбітшілік судьясы. Ол Фрэнк Торни мен Ана Сойерді пьеса соңында айыптайды. Ит. Қара ит кейпіне түскен шайтан немесе рух. Кейде "Том" деп те атайды. Ол Сойер анаға өз жанын бергеннен кейін, оған жамандық жасайды. Оны тек Сойер ана мен Кадди Бэнкс көре алады. Ана Сойер (Елизавета Сойер). Эдмонтонның "қарлығасы". Пьесаның басында ол жай ғана кедей, ескірген әйел, бірақ көршілері оған жаман қараған кезде және оларды егіндерін бүлдіріп, малдарын өлтіру үшін сиқыршылықпен айыптағанда, ол шайтанмен келісім жасайды. Энн Ратклиф. Ескі Ратклифтің әйелі. Ана Сойердің өсиеті бойынша, Ібіліс Иті оны ақылдан адастырады және өзін-өзі ұрып-соғып тастауға мәжбүр етеді. Сьюзан Картер. Картердің үлкен қызы. Ол Уорбекке қарағанда Фрэнк Торниге үйленуді жөн көреді. Фрэнк оны қалыңдық ақшасымен қашып бара жатқанда, артынан еріп кетуге тырысқанда өлтіреді. Кэтрин Картер. Картердің кіші қызы. Ол Сомертонға ұнаған және оған үйленуге келіседі. Фрэнкті емдеп жатқанда, ол оның қарындасы Сьюзаны өлтірген қанды пышақты тауып алады, осылайша Фрэнктің кінәсін ашады. Уиннифред. Сэр Артур Кларингтонның қызметшісі және Фрэнк Торнидің бірінші әйелі. Сэр Артур оны жүкті етіп, Франкке үйленуге ақша ұсынады. Фрэнк екінші рет үйленгеннен кейін қашып кеткенде, ол оның қызметші жігіті болып маскираланып, онымен бірге саяхаттайды.