Кіріспе

Иранның орталық банкі

Тарих

Иранда қағаз ақшаны енгізуге алғашқы тытылу 13 ғасырдағы моңғол Илханаты кезінде орын алды. Қытайдың Сун әулетінде жасалған бұл жаңалық Иранда қалыптаспады, және қағаз ақша бірнеше ғасыр бойы Иранға маңызды түрде оралмады.

Қазіргі заман

1889 жылы британдық Императорлық Парсы банкі (Bānk e Šāhī) құрылды және оған Иранда банкноттар шығарудың эксклюзивті құқығы берілді. 1890 жылы ол Иранда 1-ден 1000 томанға дейінгі алғашқы банкноттарды енгізді. Банк Иранның капитал құруын күшейтуге немесе Иранның сол кездегі валютасы – қиранды қолдауға көп еңбек еткен жоқ. Сенбес көз: әлбетте.

Иранның алғашқы мемлекеттік банкі Bank Melli Iran 1927 жылы Иран үкіметімен құрылды. 1930 жылдың 30 мамырында ол Иранның орталық банкі ретінде жұмыс істеу жауапкершілігін алды және Императорлық банк құқықтарын 200 000 фунт стерлингке сатып алды, сонымен бірге коммерциялық банк ретінде де жұмыс істеді. Банктің басты мақсаты – үкіметтің қаржылық операцияларын жеңілдету және иран валютасын (риал және томан) басып шығару және тарату болды. Тридцать жылдан астам уақыт бойы Bank Melli Iran Иранның орталық банкі ретінде жұмыс істеді және иран риалының құнын сақтау міндеті жүктелді. 1955 жылы банкке ұлттық банк жүйесін бақылау міндеті берілді.

Ақша және несие кеңесі

Ақша және несие кеңесі (АҚК) – Bank Markazi-дің банктік саясатты қабылдайтын жоғары органы. Оның тұрақты мүшелеріне CBI губернаторы, Қаржы және экономика министрі, Кабинет таңдаған екі министр, Сауда палатасының төрағасы, Бас прокурор және екі заң шығарушы (депутаттар) кіреді. Жыл сайын үкіметтің жылдық бюджеті бекітілген соң, CBI толыққанды ақша-несие саясатын АҚК-ға бекітуге ұсынады. Содан кейін осы саясаттың маңызды элементтері бесжылдық экономикалық даму жоспарына енгізіледі. АҚК үш ай сайын отырыс өткізеді. Іс жүзінде, банк жүйесінің ақша жасау мүмкіндігі фракциялық резервтік жүйе арқылы қолма-қол ақша мөлшерімен көп шектелмейді. Шындығында, көптеген банктер алдымен несие береді, содан кейін ғана резервтерді іздейді. Иранның Орталық банкі инфляциямен күресу үшін үкіметтен тәуелсіз болуы керек, деп хабарлады елдің Парламенттік зерттеу орталығы. 2010 жылдан бастап Иранның Орталық банкі "белсенді" ақша-несие саясатын жүргізе алмайды (мысалы, қатысу облигацияларын шығару үшін Меджлис мақұлдауы қажет) және үкіметтің қаржылық саясатын бақылай алмайды.

Бас ассамблея

Қазіргі уақыттағы Орталық банк директорлар кеңесінің құрамына Президент, Экономика және сауда министрлері, стратегиялық жоспарлау жөніндегі Президент орынбасары және Кабинет таңдаған министр кіреді.

Исламдық банктік қызмет

Ислам революциясынан кейін Орталық банкке исламдық банктік заңды әзірлеу міндеті жүктелді. 1983 жылы Иранның Ислам банкі туралы заңы Мәжіліспен қабылданды. Бұл заң ислам коммерциялық заңдарының шииттік нұсқасын сипаттайды және бекітеді (сүнни нұсқасынан, көбінесе кем либералды болып келетінінен ерекшеленеді). Заңға сәйкес, ирандық банктер тек пайызсыз исламдық амалдармен ғана айналыса алады, себебі пайыз – исламда харам деп есептелетін және Құранда тыйым салынған өсімқорлық (“риба”). Іс жүзінде Иран ресми түрде “уақытша” пайыздық ставкаларды қолданады, себебі салымдарға төленетін немесе несиелерден алынатын мөлшерлемелер бизнестің пайдасы мен зиянына сәйкес келуі керек. Осы ережелерге сәйкес, депозиттік ставкалар, “дивиденттер” деп аталады, теориялық тұрғыдан алғанда банктердің табыстылығымен байланысты. Бірақ шындығында, бұл дивиденттер белгілі бір сомаға тоқталып қалды – салымдар иелері банктердің зиянынан ешқашан ақша жоғалтқан емес, және көбінесе алдын ала есептелген пайда ставкаларынан жоғары табыс алмады. Несиелерге алынатын пайыз “коммиссия” немесе корпоративтік табыстың үлесі ретінде көрсетіледі. Мұның барлық амалдары (12) исламдық келісімшарттар арқылы жүзеге асырылады, мысалы: Мозаребе, Форуш Ақсати, Жоалах, Салаф және Гарзольхасане. Осы келісімшарттар мен оларға байланысты тәжірибелер Иранның пайызсыз банктік заңында және оның нұсқаулықтарында егжей-тегжейлі сипатталған. Мысалдар:

Gharzolhasaneh: Банктің жеке немесе заңды тұлғаға белгілі бір мерзімге берілген, пайызсыз және пайда көздемейтін қарызы. Жоалах: Бір тараптың (жаэль, банк немесе жұмыс беруші) екінші тарапқа келісім шарттарына сәйкес белгілі бір қызмет көрсету үшін белгілі бір соманы (жоал) төлеуге міндеттемесі. Қызмет көрсететін тарап “Амель” (Агент немесе мердігер) деп аталады. Mosaqat: Жеміс бағының немесе бақтың иесі мен екінші тараптың (Амель немесе Агенттің) арасында бақтың өнімдерін жинау және оларды екі тарап арасында белгіленген үлеспен бөлісу мақсатында жасалған келісім. Өнімдер жеміс, жапырақ, гүлдер және т.б. болуы мүмкін. Mozaraah: Банктің (Мозаре) белгілі бір жер учаскесін белгілі бір мерзімге екінші тарапқа (Амель немесе Агентке) тапсыруы, оның мақсаты – жерді өңдеу және екі тарап арасында белгіленген үлеспен өнімді бөлісу. Mozarebe: Банктің ақшалай капитал беруге, ал екінші тараптың (Амель немесе Агенттің) капиталды коммерциялық мақсаттарда пайдалануға және келісім шарт мерзімі аяқталғаннан кейін екі тарап арасында белгіленген үлеспен пайданы бөлісуге міндеттенетін келісім. Standard & Poor’s Ratings Services компаниясының мәліметінше, бүкіл әлем бойынша шариғатқа сәйкес келетін активтер шамамен 400 миллиард долларды құрайды, ал нарықтың әлеуеті 4 триллион долларға жетеді. Иран, Сауд Арабиясы және Малайзия шариғат талаптарына сәйкес келетін ең ірі активтерге ие елдер. Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) пікірінше, исламдық банкинг таза ақшалай спекуляцияға тыйым салады және мәмілелер нақты экономикалық қызметке негізделуі керек екенін қатаң түрде талап етеді, сондықтан ол дәстүрлі банкингке қарағанда қаржы жүйелерінің тұрақтылығына аз қауіп төндіреді.

Сын

Сыншылар Иранның пайызсыз банктік заңдары тек қана пайдақорлықты немесе рибаны заңды етуге мүмкіндік берді деп санайды. Шын мәнінде, барлық банктер қарыз алушылардан жылмалына кем дегенде бір рет Орталық банк бекіткен пайыздық мөлшерлеме бойынша белгіленген соманы талап етеді. Бұл келісімшарттарда тауарлар мен қызметтер айырбасталмайды және банктер сирек жағдайда коммерциялық тәуекелге барады. Жылжымайтын мүлік, коммерциялық қағаздар, банктік кепілдіктер және жабдықтар сияқты құнды кепілдіктер кез келген шығын көру тәуекелін жояды. Егер төлемдер тоқтатылса немесе банкроттық жағдай туындаса, негізгі сома, күтілетін пайыз және кешіктіру ақысы кепілдіктерді иелену немесе сату арқылы өндіріледі. Дегенмен, Иран экономикасы көбінесе қолма-қол ақшаға негізделген. Орталық банк Иран банктерінің риалмен жасалатын операцияларын өңдеу үшін негізгі орталық ретінде Нақты уақыттық жалпы есеп айырысу жүйесін (SATNA) құрды. 2011 жылы екі жаңа төлем жүйесі енгізілді: қағазсыз бағалы қағаздарды есептесу жүйесі (TABA) – түрлі бағалы қағаздарды, оның ішінде үкіметтік және Орталық банк қатысу қағаздарын орналастыру және есептесуге арналған электрондық инфрақұрылым. Жеке және көптеген төлем тапсырмаларын өңдеу үшін автоматтандырылған клирингтік орталық жүйесі (PAYA) іске қосылды, Иранның банкаралық ақпараттық желісі (Шетаб) басқа банкоматтар мен POS коммутаторлық жүйелеріне халықаралық банк карталарын қабылдау үшін қосылды, POS-терді орталықтандыру және қайта ұйымдастыру үшін электрондық карта төлем жүйесі (SHAPARAK) жобаланды. Ресейдің Украинаға басып кіруі кезіндегі санкциялар SWIFT-ті пайдаланудан Ресейді шектегеннен кейін, Иран Орталық банкінің халықаралық вице-президенті Мохсен Карими және Ресей Орталық банкінің өкілі Владислав Гридчин екі елдің де SWIFT-ті айналып өту жолдарын тапқанын мәлімдеді.

Цифрлық валюта

2018 жылы Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар министрлігінің мәлімдемесіне сәйкес, Иранның Пошта банкі блокчейн технологиясы негізінде Иранның алғашқы цифрлық валютасын шығарады (бұл блокчейн транзакцияларына клирингтік банк қажет болмайтындықтан, Иранға қатысты санкциялар тұрғысынан артықшылық береді). Сонымен қатар, Иранның мұнай мен газдың мол қорына байланысты, егер мұнай мен газбен шартты теңдік орнатылса, Иран риалы резервтік валютаға айналуы мүмкін, бұрынғыдай АҚШ доллары мен алтын арасында болған сияқты (мысалы, мұнай баррелі үшін 1,000,000 томан шамасында теңдік), Венесуэланың жақында шығарылған "Petro" крипто валютасындай.

Финтех

Finnotech.ir – Иранның жетекші банктік API провайдері, ал Informatics Services Corporation (ISC) банктік сала үшін ақпараттық жүйелердің маңызды операторы болып табылады (Shetab қоса). 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Иранда 50 финтех компаниясы белсенді қызмет етеді. Иран Орталық Банкі (CBI) финтехтердің Иранның қаржы секторындағы рөлін шектейді, оларға ақша шығару, валюта айырбастау, төлем құралдарын ұсыну (мысалы, карталар) және салымдарды тарту сияқты қызметтерге қатыспаған жағдайда ғана жұмыс істеуге рұқсат береді.

Чектер

2010 жылдың 21 қаңтарынан бастап шот иелері Иран банктерінен 15 000 доллардан астам соманы алуға құқығы болмайды, бірақ олар одан да үлкен сомаға чек жазуға болады. 2009 жылы чектердің 10,7 пайызы төленбеді.

Дебет/кредит карталары

2007 жылы Tetra Tech IT компаниясы Visa және MasterCard карталарын онлайн сатулар үшін, сондай-ақ Ирандағы сауда орталықтарында, қонақүйлерде, мейрамханаларда және туристік агенттіктердегі ирандықтар мен шетелдік туристер үшін электрондық карта терминалдарында қолдануға болатынын хабарлады. 2009 жылдың наурызына қарай Иранның электрондық саудасы 10 триллион риалға (1 миллиард доллар) жетеді деп күтілді. Кейбір бай адамдардың дебеттік карталары бар, бірақ халықаралық санкцияларға байланысты MasterCard немесе Visa карталары Иранда қолданылмайды және шетелдік банктердің саны шектеулі. 2015 жылы Ирандықтардың шамамен 94% дебеттік картаға ие болды, ал Мысырда бұл көрсеткіш 20% -дан аз болды. 2016 жылы Иран Sukuk қағидаттарына негізделген өзінің ішкі кредит картасы жүйесін енгізіп, MasterCard (және басқа халықаралық төлем жүйелерімен) қайтадан қатысу мүмкіндігін талқылады.

Хавала

Ирандық көптеген бизнес пен жеке тұлғалар да хавалаға, яғни Таяу Шығыста және басқа да мұсылман елдерінде бар ақшаны аудартудың бейресми, сенімге негізделген жүйесіне сүйенеді. АҚШ пен БҰҰ Иранға қаржылық санкциялар салғаннан бері, ирандықтардың хавала қолдануы артқан деген хабарлар бар. Бұл, қылмыстың алдын алу мақсатында жасалып жатыр. Ақпарат министрі, Иран Орталық банкінің (CBI) басшысы және тағы бірнеше министр ақша жылуға қарсы күресті жүзеге асыратын арнайы комитет мүшелері болып табылады. 2008 жылы Париж қаласында орналасқан Қаржылық іс-қимыл жөніндегі жұмыс тобы (FATF) Иранның ақша жылуға қарсы күресін жоғары бағалады. 34 мүшелі қаржылық бақылау ұйымы Тегеранды ақша жылудың жолдарын жабуға деген ұмтылысы үшін құттықтады. Алайда, 2010 жылы FATF Эквадор мен Иранды ақша жылу мен терроризмді қаржыландыруға қарсы халықаралық ережелерді орындамайтын мемлекеттер тізіміне енгізді. Президент Хасан Рухани FATF-қа қызығушылық танытса да, жоғарғы көшбасшы Әли Хаменеиге жақын консерваторлар арасында үлкен келіспеушіліктер туды. Олардың ішінде сарапшылар кеңесінің төрағасы және Қамқоршылар кеңесінің хатшысы Ахмад Жаннати, сондай-ақ Иранның бұрынғы сыртқы істер министрі және жоғарғы көшбасшының сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі Әли Акбар Велаяти – FATF-қа қарсы екі танымал тұлға. Осы келіспеушіліктер мен Иран Парламентінің FATF-ты бекітпеуі FATF-тың күшіне толық жете алмайтығына себеп болды.

Шетелдік резервтер

Шетел валютасы мен алтын қоры: 125,9 млрд. доллар (2015), 111,6 млрд. доллар (2014), 68,06 млрд. доллар (2013), 80 млрд. доллар (2010), (ескертпе: Иранның валюталық резервтерінің көп бөлігі шетелде сақталмайды (2014)) Құрамы: 2007 жылы резервтердің 10% алтыннан, 20% АҚШ долларынан (2006 жылы 40% болған), қалған бөлігі көбінесе евродан және басқа маңызды валюталардан (мысалы, жапон иены, британ фунты және швейцария франкі) құралған. 2009 жылы Иран президенті Махмуд Ахмадинежад елдің валюталық шоттарында АҚШ долларын евроға ауыстыруға бұйрық берді.

Алтын қоры

2010 жылдың қазан айында Иранның алтын қоры "рекордтық деңгейге" жетті, себебі Орталық банк батыс елдерінің активтерін тоқтату мүмкіндігін болдырмау үшін "алдын алу шараларын" қабылдады. Иран шетелдік валюта резервтерінің 15% -ын алтынға айналдырды (қараңыз: Иранға қарсы АҚШ санкциялары). 2012 жылдың қаңтар айында Тегеран сауда палатасының төрағасы Иранда 907 тонна алтын бар екенін мәлімдеді, ол орташа есеппен бір унциясына 600 доллардан сатып алынған және қазіргі бағамен 54 миллиард долларға бағаланады. Бірақ, CBI басшысы тек 500 тонна (яғни, жер үстіндегі алтын қоры) туралы хабарлады. Бұл қарама-қайшылықтың себебі түсіндірілмеген, бірақ 907 тоннаға жер астындағы алтын қоры (2012 жылғы дерек бойынша 320 тонна) және, мүмкін, ирандық жеке тұлғалардың қолындағы алтын (~100 тонна монеталар немесе алтын құймалары түрінде) кірген болуы мүмкін. 2014 жылы Орталық банк хабарлағандай, алтын қоры 90 тоннаны құрады, ал қалғаны санкциялардан кейін тауар айырбастау саудасында қолданылған болуы мүмкін.

Инфляция және ақша-несие саясаты

Ирандағы соңғы 20 жылдағы екі таңбалы инфляция деңгейі – өмір шындығы. 2002-2006 жылдар аралығында Ирандағы инфляция 12-16 пайыз аралығында ауытқып келді. Иранның ақша-кредит саясаты, негізінен мұнай кірістерінен мемлекеттік шығындардың ақшалық әсеріне байланысты, Иранның бесжылдық даму жоспарларында белгіленген инфляциялық және ақша-кредиттік мақсаттарға жетуде сәтті болмады. Инфляциялық мақсаттарға жету соңғы кезде біршама жақсарғанмен, инфляцияны бір таңбалы деңгейге дейін біртіндеп төмендету мақсаты әлі толық орындалмады. Сонымен қатар, ақша-кредит саясатының аралық мақсаты – ақша ұлғаюы жүйелі түрде орындалмады. Орталық банк – Иран үкіметінің бір бөлігі ретінде тәуелсіз жұмыс істемейді. Пайыздық ставкалар көбінесе ақша-кредиттік мақсаттарға емес, саяси басымдықтарға сүйенеді. Фискалдық және ақша-кредиттік саясат арасында үйлесім аз. Орталық банк инфляция деңгейін Иран қалаларындағы 395 тауар мен қызметтің бағаларын пайдалану арқылы бағалайды. Инфляцияның жоғары деңгейі Ирандағы ақша ұсынысының өсуімен байланысты. Орталық банк мәліметтеріне сәйкес, ақша ұсынысының өсуі жылына шамамен 40% құрайды. Ақша ұсынысының қарқынды өсуіне себеп – банктер ұсынатын 12% мөлшерлемемен капиталға жоғары сұраныс, оны үкімет орташа ирандықтар мен шағын кәсіпкерлерге несие беруді жеңілдету үшін енгізді. Дегенмен, бұл мөлшерлеме инфляция деңгейінен төмен. Осылайша, қарыз алу құны инфляция деңгейі мен инвестициялық тәуекелге негізделген нарықтық құннан төмен болады.

Тікелей құралдар

Банктік пайда ставкалары – 2010 жылдан бастап банктер арасындағы проценттік ставка (яғни, банкаралық ставка) Иран үкіметімен белгіленеді. Кредиттік лимит – Иран Орталық Банкі (ИОБ) банктерге шектеулер қою, қаражатты пайдалану механизмдерін анықтау және әрбір секторда несиелер мен кредиттердің максималды көлемін белгілеу арқылы ақша-кредиттік және банк істеріне араласып, бақылай алады.

Тікелей емес құралдар

Резервтік мөлшерлемесі – Иранның Ақша-кредиттік және банк ісі жөніндегі заңының 14-бабына сәйкес, Иран Орталық Банкі (CBI) банктердің міндеттемелерінің құрамы мен қызмет саласына қарай 10-30 пайыз аралығында резервтік мөлшерлемені белгілеуге уәкілді. CBI қатысу қағаздары – Орталық банк қатысу қағаздарын шығару үшін Мәжілістің келісімін алуға міндетті. Ашық депозиттік шот (ODA): банктердің артық ресурстарын тартып алып, ақша ағынын реттеу. CBI осы депозиттерге белгілі бір ережелер бойынша "табыс" төлейді.

Ақша ұсынысы

Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) 2001 жылы валюта және талап бойынша депозиттер – жалпы M1 деп аталатын жиынтық 71,7 миллиард долларға тең болды деп хабарлайды. Сол жылы M2 – M1-ге қосымша жинақ депозиттері, кіші мерзімді депозиттер және ақша нарығындағы өзара инвестициялық қорлар – 153,6 миллиард долларды құрады. Орталық банк мәліметтері бойынша, елдің ақша айналымы 2008 жылдың сәуірінде шамамен 174 миллиард долларды, 2009 жылдың қазан айында 197 миллиард долларды, ал 2011 жылы 300 миллиард доллардан асты. 2020 жылдың наурызында айналыстағы ақша 700 миллиард долларға жетті (2017 жылғы девальвацияға дейінгі айырбас бағамы бойынша есептелген). (Иранның ақша базасы 2020 жылдың қыркүйегінде 3,721.46 триллион риалға (шамамен 12 миллиард доллар) жетті, ал M2 95 миллиард долларды құрады (яғни бір жыл ішінде тиісінше 26% және 36,2% өсті), ал ақша мультипликаторының әсері (ақша базасы экономикада қаншалықты жаңа ақша жасай алатынын көрсетеді) рекордтық деңгейге жетті), осылайша инфляцияның (40%) өсуімен және соңғы жылдары иран риалының құнсыздануын түсіндіреді. Иран риалы 2018 жылдың басынан бері шамамен бес есеге құлдырады. Өз кезегінде Иранның валюталық резервтері азайды, себебі Иран халық пен компаниялардың АҚШ долларына деген сұранысын қанағаттандыру және импортты төлеу үшін нарыққа валюта құйып, валютасының құнын сақтауға тырысады.

Баланс кестесі

Дерек көзі: Халықаралық валюта қоры (миллиард риалда, егер басқаша көрсетілмесе) Алдын ала 2008/09 Жоба 2009/10 Шетелдегі таза активтер (NFA) 703,329 789,498 АҚШ долларындағы миллиондар 72,381 77,050 Шетелдегі активтер 773,352 863,336 АҚШ долларындағы миллиондар 79,587 84,257 Шетелдегі міндеттемелер 1/ 70,023 73,839 АҚШ долларындағы миллиондар 7,206 7,206 Таза ішкі активтер (NDA) 139,843 225,654 Таза ішкі несие 5,141 21,083 Орталық үкімет, таза 283,735 228,046 Талаптар 74,779 74,779 Депозиттер 358,514 302,824 Банктерге талаптар 239,758 206,409 Қаржы емес мемлекеттік кәсіпорындарға талаптар (NFPE) 38,836 42,719 Басқа таза, орталық банкке қатысу қағаздарын қоспағанда (CPPs) 134,701 246,737 Негізгі ақша 556,925 556,925 Ақша 206,352 200,745 Айналымдағы ақша 157,764 153,478 Кассадағы ақша 48,588 47,268 Резервтер 334,495 338,445 Міндетті резервтер 225,228 307,757 Артық резервтер 109,267 30,688 NFPE және муниципалитеттердің депозиті 16,078 17,734 Басқа міндеттемелер 6,561 6,919 CPPs 0 0 NFPE және муниципалитеттердің шетелдік валюта депозиті 6,561 6,919 Ескертулер: Кезең сотындағы өзгеріс (негізгі ақшаның пайызында) Негізгі ақша 45.4 0.0 NFA 13.4 15.5 NDA (басқа міндеттемелерді ескермей) 32.0 15.5

Ескерме: 1/ Тұрғындарға шетелдік валютадағы кейбір міндеттемелерді қамтиды.

Мемлекеттік және жеке сектордың қарызы

2019 жылдың желтоқсанына қарай банктерге мемлекеттік қарыз 3,880,000 миллиард риалға жетті (шамамен 30 миллиард доллар, бұл президент Рухани билікке келген 2013 жылдан бері 3,5%-ға өсімді білдіреді). Бұл үкімет ақша басып, оны Иранда мемлекеттік бақылаудағы банктерге беруі, содан кейін осы банктерден пайызбен қарыз алуы екенін көрсетеді. 2019 жылдың 20 желтоқсанында аяқталған он екі айлық кезеңде жеке сектордың банктерге берешегі 14,400,000 миллиард риалға, немесе 110 миллиард доллардан астам сомаға жетті. Әлемдік банк Иранға тек Халықаралық қайта құру және даму банкі (ХҚДБ) арқылы несие береді. Иран Әлемдік банктың Көпжақты инвестицияларды кепілдендіру агенттігінің мүшесі болып табылады. Иран 1945 жылдың 29 желтоқсанында Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) қосылды. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің (ҚРҰБ) басшылары үкімет атынан ХВҚ-да Иранға қатысты кеңестерді талқылайды. Мұндай кездесулер әдетте жылына бір рет Вашингтонда өтеді.

Шетелдік тәуекелдер мен операциялар

Иранның сыртқы қарызы: 2010 жылы 22,07 миллиард доллар (қысқа мерзімді қарыздар 10,6 миллиард доллар, орта мерзімді және ұзақ мерзімді қарыздар 11,4 миллиард доллар). Иранның шетелдік банктердегі депозиттері: 35 миллиард долларды құрайды, ал оның міндеттемелері 25 миллиард долларды құрайды (2007). 2007 жылы Иранның шетелде 62 миллиард долларлық активтері болды. Халықаралық есеп айырысу банкі мәліметінше, 39 әлемдік банктердегі Иранның депозиттері 2012 жылдың наурыз айының соңында 15,44 миллиард долларға жетті, ал оның міндеттемелері 10,088 миллиард долларды құрады. Сонымен қатар, 2011 жылы Иранның шетелдік банктерде 10-20 миллиард доллар болғаны туралы хабарланды, бұл шетелдік компаниялардың Иранға төлем жасаудағы қиындықтарымен байланысты болды. ЕО дереккөздерінің мәліметінше, Еуропалық санкцияларға қарамастан, Иранның Германия, Италия, Мальта, Испания, Грекия және Швейцариядағы шоттарында әлі де "бірнеше миллиард евро" сақталған (2012). 2013 жылғы мәліметтерге сәйкес, халықаралық санкциялардың салдарынан оның валюталық резервтерінің тек 30-50 миллиард доллары (яғни, жалпы соманың шамамен 50%) қолжетімді болды. Ирандық БАҚ активтер мен шетелдік резервтерді неге елге қайтармаған (немесе алтынға айналдырмаған) деген сұрақ көтерді, олар жаңа санкциялар талқыланып жатқанда шетелде болды. Транзакциялар: 2000-2007 жылдар аралығында Иранмен жасалған шетелдік транзакциялардың сомасы 150 миллиард долларды құрады, оның ішінде ірі келісімшарттар және жеке және мемлекеттік кредиттер бар. Халықаралық есеп айырысу банкі (ХЭБ) мәліметтеріне сәйкес, 2008 жылдың үшінші тоқсанында Иранның шетелдік банктер мен қаржы институттарындағы валюталық операцияларының қалдығы 24,3 миллиард доллардан асты.

АҚШ санкциялары

АҚШ Қаржы министрлігі Иранмен сауда және шетелдік инвестицияларды қаржыландыруды шектеу әрекеттерін күшейтті. 2006 жылдың қаңтар айында швейцариялық UBS және Credit Suisse банктері Ирандағы қызметін тоқтату туралы жеке-жеке хабарлады. 2006 жылдың қыркүйегінде Қаржы министрлігі Bank Saderat Iran-ның АҚШ қаржы жүйесімен барлық амалдарына тыйым салды, ал 2007 жылдың қаңтарында Bank Sepah және оның британдық еншілес компаниясы Bank Sepah International-ды да қара тізімге қосты. 2007 жылдың қазанында АҚШ Қаржы министрлігі Bank Melli және Bank Mellat банктерін қара тізімге енгізді. АҚШ тарапынан көрсетілген қысым нәтижесінде 12 қытай банкі 2007 жылдың қыркүйегінен бастап ирандық банктермен байланыстарын азайтты, бірақ олардың бесеуі 2008 жылдың қаңтар айының ортасында коммерциялық байланыстарын қайта жаңартыды. 2008 жылдың ақпан айының ортасында АҚШ Қаржы министрлігі Иранның Орталық банкінің қара тізімге енгізілген банктерге АҚШ санкцияларын айналып өтуға көмектескенін мәлімдеді.

Бартерлік сауда

Халықаралық санкциялар мен елге және елден қаражат аударудағы мәселелерге байланысты Орталық банктың шетелдік қолма-қол ақша резервтері шектеулі. 2012 жылы АҚШ бір жақты түрде санкцияларды кеңейтті, бұл орталық банкпен іскерлік байланыс жасаған шетелдік фирмаларды АҚШ қаржы жүйесінен толықтай үзіп тастады. Иран халықаралық санкцияларды айналып өту үшін бартер саудасын, қолма-қол ақша тасымалдауды, алтынды және сауда серіктестерінің ұлттық валюталарын көбірек пайдалануда. Иранның ядролық бағдарламасына қатысқандығы үшін CBI АҚШ үкіметінің қара тізіміне енгізілді және 2012 жылдың наурызынан бері SWIFT жүйесін пайдалануына тыйым салынды.

Жарияланымдар

Иранның Орталық банкі жалпы және мамандық аудиториясы үшін түрлі кезеңдік басылымдар жариялайды, оның ішінде «Экономикалық трендтер», «Бюллетень», «Жылдық шолу», «Экономикалық есеп» және «Баланс парағы» кіреді. Басқа басылымдарға кітапшалар, монографиялар және буклеттер жатады. Осы құжаттардың көптегені ағылшын тілінде де қолжетімді.