Кіріспе

Лумнезия – Швейцарияның Граубюнден кантонындағы Сурсельва аймағында орналасқан аңғар және муниципалитет. Кумбель, Деген, Лумбрейн, Морисен, Сурауа, Виногон, Велла және Врин бұрынғы муниципалитеттері 2013 жылдың 1 қаңтарында Лумнезияның жаңа муниципалитетіне біріктірілді. Ол Лумнезия аңғары (Lugnez) – Швейцарияның жоғары альпілік аңғарынан тұрады. Оның жоғарғы бөліктері Швейцария Альпінің ең шалғай аймақтарының бірі болып саналады. Ресми тіл – романш тілі. 1998 жылы Врин ауылы сәулеттік мұрасын сақтағаны үшін Уаккер сыйлығымен марапатталды.

Неолит және мегалит кезеңдері

Неолит дәуірінде аңғарда, шамасы, халколит дәуірі (мыс тас дәуірі) еуропалықтары тұрған. Бұған дәлел – "Үш жылан тасы" деп аталатын Crap da Treis Siarps, неолит немесе қола дәуіріне жататын мегалиттік ескерткіштің қалдығы. Оны Плейф шіркеуінің шығысындағы Глогн шатқалының етегінде кездестіруге болады. Бұл ескерткіштің басқа мегалиттері көп тозығын бірақ, "Үш жылан тасы" жақсы сақталған. Онда үш жылан мен жарты ай бейнесі қашалған, бұл оның қабір ретінде немесе археоастрономиялық орын ретінде пайдаланылғанын көрсетеді.

Рим дәуірі

Рим дәуірінде Лумнезияда, болжам бойынша, Хельветтер деп аталатын келт тайпасы қоныстанған. Ол Римнің Ретия провинциясының құрамына кірген. Дегенмен, аңғарда көбінесе табиғи ресурстар болмаған және Альпі арқылы Тичиноға өту қиын болғандықтан, осы кезеңге қатысты маңызды археологиялық жаңалықтар табылмаған.

Орта ғасырлар

Ерте орта ғасырлардағы жылнамалар Лумнезияның құнарлы топырағы мен тиімді климаты туралы айтады. Пейден сияқты бірнеше қорғалған ауылдарда шабдалы мен жүзім өсірілді. 6-шы ғасырда Веллаға жақын Плейфтегі приход шіркеуі салынды. Осы шамада аңғар Чур епископтығының меншігіне айналды, ал тұрғындары Чур епископтарына тәуелді болып өмір сүрді. 1200 жыл шамасында Лумнезия аңғарының қосалқы аңғары – Вальсер аңғарына Вальсерлер деп белгілі алеманн тайпасы қоныстанды. 14-шы ғасырда "Сұр лига" құрылғаннан кейін аңғар саяси тұрғыдан тәуелсіздікке ие болды.

Реформация және ағартушылық

1538 жылы Лумнезия аңғарының тұрғындары феодалдық тәуелділіктен құтылды. Аңғардағы приходтар тәуелсіздік алды, ал феодалдық иеліктер жартылай жеке меншікке көшті. Сұр Лига аясында заң шығару және сот кеңестері бірнеше приход кеңестерін біріктіретін конфедерациялар түрінде құрылды, олардың бірі Лумнезия муниципалитетіне айналды. Бұл, әсіресе, экономикалық пайдалар әкелді, себебі аңғар енді өзін-өзі азық-түлік пен тауарлармен қамтамасыз ете алды. Грейна жотасы арқылы мал саудасы Италияның Милан қаласына дейінгі қалалармен жүзеге асырылды. Солтүстік және Батыс Швейцарияда тараған жаңа протестантизмге қарсы бекініс ретінде, 1621 жылы Әулие Тақ Ретия капуцин орденін құрды, оның мақсаты Лумнезия аңғарында контрреформацияны тарату болды. Осының нәтижесінде, бүгінгі күнге дейін аңғар консервативті католик болып табылады, ландшафтты барокко шіркеулері сияқты қасиетті құрылыстар басып алады.

Өнеркәсіптік дәуір

1890 жылы Иланцқа дейінгі көлік жолының салынуы Лумнезияны Вордеррайн аңғарының инфрақұрылымымен және швейцариялық теміржол желісімен байланыстырды.

Күмбел

825 жылы Күмбель алғаш рет Күмбл ретінде айтылады. 1983 жылға дейін муниципалитет ресми түрде Күмбельс деп аталған.

Деген

Деген алғаш рет 840 жылы Хигена/Эгена деп еске алынады. Румейн шамамен сол кезде Рамненс шаруашылығы ретінде тілге алынған, ал 1325 жылы Ваттиц Ватигис деп аталған.

Лумбрейн

Сюрин ауылының жанындағы Крестаулта төбесі кем дегенде ерте қола дәуірінен бастап (шамамен б.з.б. 2000-1700/1600 жылдары) қоныстанған. Алайда, Лумбрейн алғаш рет 850 жылы «villa Lamarine» деп тілге алынған, бірақ бұл 16 ғасырдағы, бұрынғы және қазір жоғалған құжаттың көшірмесінен алынған мәлімет. 1231 жылы ол «de Lumarins» деп еске алынған.

Морисен

Морисен алғаш рет 1210 жылы Мюрейзенс деп аталады.

Сурауа

Муниципалитет 2002 жылдың 1 қаңтарында Камунс, Суркасти, Терснаус және Уорс Пейденнің бірігуі арқылы құрылды. Камунс алғаш рет 1543 жылы Гамундц деп еске алынған. Суркасти алғаш рет 1515 жылы Oberkastels деп еске алынып, 1943 жылға дейін Obercastels неміс тіліндегі атауымен белгілі болды. Терснаус алғаш рет 1362 жылы Терзенаус деп еске алынған. Уорс алғаш рет 831 жылы Ворце ауылы ретінде, ал 1290 жылы Фурзе деп еске алынған. Пейден алғаш рет 1345 жылы Педенс деп еске алынған.

Виногон

Виньонн алғаш рет 1325 жылы Винанна деп тілге алынған. 1469 жылы ол Виендс деп аталған.

Велла

Қола дәуірінің соңғы кезеңіне жататын қоныстың іздері бар және 3-ші мен 4-ші ғасырлардағы монеталар табылған. Бірақ Велла алғаш рет 840 жылы ad sanctum Vincentium [ ] in valle Leguntia деп еске алынады. 1290-98 жылдары ол ad Ville, aput Villam деп аталды. Ауыл шіркеуі – бүкіл аңғарды қамтитын приходтың орталығы болды. Дегенмен, шамамен 1300 жылы Вальс неміс тілді Вальс иммигранттарының өз діни басшылары болу ниетінен туындаған себеппен, Вальс приходтан бөлініп шықты. Келесі ғасырларда аңғардағы көптеген басқа ауылдар да Велла приходынан бөлінді (соңғысы 1910 жылы Пейден ауылы). Ауылдың діни орталық ретіндегі қызметі мен де Монт ақсүйек әулетінің ықпалының арқасында Велла аңғардағы ең қуатты ауылға айналды. 1887 жылдан бері бұл жерде аудандық орта мектеп орналасқан.

Врин

Врин алғаш рет 1208 жылы Варин деп еске алынады.

География

2013 жылғы бірігуден кейін Lumnezia ауданы құрады. Бірігуге дейін Lumnezia ауданы (2004/09 жылғы мәліметтер бойынша) құрады. Осы аумақтың шамамен 44,8%-ы ауыл шаруашылығына пайдаланылады, ал 21,7%-ы орманмен жабылған. Қалған жердің 1,4%-ы құрылыстар мен жолдарға бекітілген, ал 32,0%-ы өнімсіз жер болып табылады. Соңғы екі онжылдықта (1979/85 – 2004/09) бекітілген жер көлемі артып, ал ауыл шаруашылығы жері азайды.

Тектоника және тау жыныстары

Лумнезия аңғарындағы тау жыныстары негізінен Вордеррайнның оңтүстігіндегі таулар мен аңғарларды құрайтын, геологиялық тұрғыдан Гризон шифер белдеуі деп аталатын шиферден тұрады. Шифер доломит және кварцит қабаттарымен араласады. Грина жоғары альпілік жазығы, Адула Альпіне тән кристаллитті тау жыныстарының болуымен Лумнезия аңғарының қалған бөлігінен ерекшеленеді. Бірнеше тектоникалық жарылымдар бастапқы тау жыныстарын бөлшектегендіктен, Гризон шиферінің геологиялық тегі белгісіз, бірақ ол юра кезеңінде эстуарийлерде қалыптасқан, белгілі бір қалыңдықтағы шөгінділер болуы мүмкін. Лумнезия аңғарында екі түрлі шифер кездеседі: Глонь өзенінің солтүстігінде Адула Альпі шифері басым, ал Глонь өзенінің оңтүстігінде Лугнез шифері табалады. (Бұл қабаттар солтүстік-батысқа қарай 75 градусқа қарай еңіске ие). Алғашқысы айтарлықтай тозып, екіншісі келеулірек. Ең біріктірілген шифер массасы шамамен 16 шаршы миль (41 км²) аумақты құрайды. Бұл шифер тақтасының оңтүстігінде тау жыныстары қайтадан айқын тектоникалық бұзылуларды көрсетеді.

Мұздықтар

Лумнезия аңғарының қазіргі геологиялық бейнесі 26 000 – 13 000 жыл бұрынғы соңғы кең мұз басу кезеңінен пайда болған, сол кезде бүкіл аңғар алып мұздықпен жабылған болатын. Мұздық шөгінділерді Вордеррайн бағытында сыпырып әкетті, ал ол ерігеннен кейін, құм мен жантас тастардың толқынды жамылғысы қалды, ол бүгінгі Лумнезияның сатылы жазықтарын құрайды. Пиц-Терри және биік Грейна жазығы Гризон мен Тичино арасындағы ортақ табиғат қорығын құрайды. Пиц-Терридің төменгі жағындағы Кар мұздығы жаһандық жылыну салдарынан айтарлықтай қысқарды. 1865 жылы мұздық бүкіл Кар көлінің аумағын толтырған. Бұл қатты эрозияға алып келді, себебі мәңгілік тоңның еруінен тау жыныстары мен жантас тастар босап, Пиц-Терридің төменгі жағында үлкен көшкін құлады. Басқа көшкіндер де қалған мұздықты жапқан.

Өзен жүйелері

Қар еріген кезде және су тасқынында Глонь өзені өз шатқалының беткейлерін жуып алып кетеді, нәтижесінде 1920 жылдары Глоньнің солтүстік жағындағы Пейден ауылдық кеңесінің жақын арада эвакуациялану қаупі туды. Бірақ, өзен бойында бірнеше суқоймалар мен дренаж жүйелерінің салынуы осы қауіпті азайтуға көмектесті. Айналасындағы тау жоталарынан бастау алатын көптеген арналар Лумнезия аңғарының сатылап төмендейтін жазықтарына шағын, бірақ кейде терең шатқалдар мен жыраларды ойып шығарды.

Фауна

Фаунаны жоғары альпілік фауна мен төменгі альпілік фаунаға бөлуге болады. Лумнезия аңғарының биіктігінен жоғарыда мармот пен шамыз көптеп кездеседі, ал альпілік ибексті кейде көруге болады. Бұл биіктіктен төмен жерлерде түлкі, қоян, қабан және қызыл бұғы табылады. Қыс басталғанда шамыздар аңғарға қарай жылжып келеді. Италияның Трентино аймағындағы қоңыр аюлардың қауіпсіздік орны болғандықтан, кейде сол жерден аюлар Лумнезия аңғарының төменгі бөліктеріне келіп өтуі мүмкін. Лумнезия аңғарының төменгі бөлігіндегі кейбір үңгірлер мен ғимараттарда қорғалатын түр – жылқыбас жарғанат (Rhinolophidae) мекендейді. Аңғардың жоғары және ортаңғы бөліктерінде бірнеше жұп алтын бүркіт қайта қоныстандырылды.

Әуежайлар

Цюрих Клотен мен Милан Малпенсадағы халықаралық әуежайлардың екеуі де Лумнезиядан шамамен бірдей қашықтықта.

Темір жолдар

Темір жол станциясы Рейн-Антериур аңғарында Иланц/Глионда орналасқан. Дисентис/Мустерге баратын Ретия темір жолы аңғарға қызмет көрсетеді, ал Chur қаласы арқылы Швейцариялық Федералдық темір жол желісімен байланысады. Бұған қоса, Иланц әйгілі Glacier Express пойызының аялдамасы болып табылады.

Жолдар

Лумнезияға Іланцтан тек Via Principala жолы арқылы ғана кіруге болады. Цюрих пен Чур қалаларынан келгендер Швейцарияның федералды тас жолдары A3 және A13 (E43) – Сан-Бернардино автомобиль туннеліне дейін Рейхенау қиылысында шығуы керек. Швейцарияның 19-шы ұлттық жолымен Іланцқа дейін бару қажет. Одан Lumnezia-ға Via Principala арқылы Cumbel-ден Vella немесе Vals-қа дейін жетуге болады. Миланнан келгендер Lumnezia-ға Рейхенау қиылысында A13 (E43) тас жолынан шығу арқылы жете алады. Женевадан келгендер Lumnezia-ға Швейцарияның A1 және A9 (E62) федералды тас жолдары арқылы Furka Pass жолымен, Швейцарияның 19-шы федералды жолымен, Furka және Oberalp Pass арқылы Disentis-ке дейін барып, Іланцта Швейцарияның 19-шы федералды жолын Via Principala бағытына тастауы керек.

Халық саны

2013 жылы Лумнезияның халқы, оның 3,6% шетелдік азаматтарды құрайды. Соңғы 3 жылда (2010-2013) халық саны 4,42% өсті. 2013 жылы муниципалитеттегі туу көрсеткіші мың тұрғынға 3,8, ал өлім көрсеткіші 16,0 болды.

Шаңғы спорты

Лумнезияда екі негізгі шаңғы тебу аймағы бар: Вальсер аңғарындағы Пиз Мундаун және Пиз Ауль. Аңғардың солтүстік беткейінде Лумнезияны Оберсаксен шаңғы аймағымен байланыстыратын әртүрлі шаңғы көтергіштері орналасқан.

Ұлттық маңызы бар мұра нысандары

Дегендегі Әйгілі Себастьян шіркеуі, Крестаулта және Креста Петчна (қола дәуіріндегі елді мекен), Суриндегі некрополь, Лумбриендегі 30-шы үйдің екі үйі, Сураудағы С. Лурен/С. Лоренцаре шіркеуі, Веладағы С. Винченц/Сент-Винсент шіркеуі және Вриндегі С. Мария шіркеуі Швейцарияның ұлттық маңызы бар мұра ретінде тізілген. Крестаулта – Суриннің батысындағы төбеде орналасқан қола дәуірінің маңызды орны. Ол 1935 жылы табылды және 1935-1938 жылдары Вало Буркарт қазба жұмыстарын жүргізді. Елді мекендердің үш кезеңі анықталды. Ең төменгі қабат ерте қола дәуіріне (б.з.д. 2000-1700/1600 жылдар) жатады және қарапайым лашықтардың тіреу қазбалары мен жануарларды ұстауға арналған қосымша жайларды қамтиды. Лашықтардың көлемі шамамен ... болған. Екінші қабат орта қола дәуіріне (б.з.д. 1700/1600-1500/1400 жылдар) жатады және қалың құрғақ тас қабырғалардан тұрады, бірақ үйлердің немесе басқа ғимараттардың нақты негіздері жоқ. Бұл қабатқа көптеген жануарлар қоралары, кішкентай дөңгелек "подвал", пештің бөлігі және от орындары кіреді. Үшінші қабат та орта қола дәуірінен (б.з.д. 1500/1400-1300 жылдар) және жануарлар қорасын, менгирді немесе тік тасты және ағаш еденді қамтиды. Қосымша қазба жұмыстары кезінде қазіргі кезде Ішкі Альпілік қола дәуірі мәдениеті (Inneralpinen Bronzezeit Kultur) немесе бұрынғы Крестаулта мәдениеті (Crestaulta Kultur) деп аталатын стильдегі керамикалық ыдыстар табылды. 1947 жылы Креста-Петчна өзенінде, Крестаултадан шамамен ... жерде жерлеу орны немесе некрополь табылды. Онда кем дегенде 11 ерте қола дәуірінің қабірі болған. Қабірлердегі заттар (тігін инелері, әшекейлер және білезіктер) бұл әйелдердің қабірлері екенін көрсетеді. Мұнара 12 ғасырға жатады және алғаш рет 1253 жылы Фрайхерр фон Уберкастельдің меншігі ретінде айтылған. Ол кезде бұл Уберкастель отбасының қамалы болған. Отбасы 15 ғасырда жойылғаннан кейін мұнара С. Лурен/Сент-Лоренц шіркеуінің шіркеу мұнарасы ретінде пайдаланылды. Шіркеу туралы жазбалар 1345, 1515 және 1520 жылдарға дейін сақталған. Готикалық шіркеу 1520 жылы киеленді. 1774 жылы ол қазіргі күйінде сақталған барокко стилінде қайта салынды. Қайта жаңарту кезінде құнды Мадонна мүсіні табылды, ол қазір Дисентис аббаттығының мұражайында сақталады. Сент-Винсент шіркеуі алғаш рет 843 жылы императорлық қолдау алған кезде еске алынған. Кейіннен ол Вельфтердің қамқорлығына өтті және 10 ғасырдың ортасында Констанц соборының билігіне қарады. 14 ғасырға қарай ол Белмонт фрейхерріне тиесілі болды, бірақ 1371 жылы Сакс Мизокс отбасына мұрагерлік етті. Содан кейін 1483 жылы ол Чур епископының билігіне өтті. Готикалық/романдық шіркеу 1661-1662 жылдары қайта салынды. Бұл сыйлық ауылдың бірнеше жылдан бері айналысып жатқан жобасын мойындайды. 20 ғасыр бойы ауыл халқының саны тұрақты түрде азайды. 1980 және 1990 жылдары Врин ауылдың инфрақұрылымын нығайту және халық санының өсуіне қол жеткізу үшін ауыл, кантондық тарихи сақтау бөлімі және Цюрихтің ЭТГ арасында серіктестікке кірісті. 1980 жылдары ауыл тұрғындары жердің спекуляциясына және одан туындайтын бағаның өсуіне жол бермеу үшін барлық бос құрылыс жерін сатып алды. Құрылысты бақылауға жергілікті сәулетші Джион А. Каминада шақырылды. Жайлаулар тазартылды, қасапшы әкелінді, кооператив құрылды және мал сою орны, сарайлар және көп мақсатты зал салынды. Құрылыстардың көпшілігі ағаштан, қабырғалы үй стилінде салынды.

Ауа райы

Велада жылына орташа есеппен 116 күн жаңбыр немесе қар жауады және орташа есеппен жауын-шашын түседі. Ең ылғалды ай - тамыз, бұл уақытта Велада жаңбыр немесе қар жауады. Бұл айда жауын-шашын орташа есеппен 11,5 күн байқалады. Жауын-шашын күндері ең көп болған ай - мамыр, орташа есеппен 11,7 күн, бірақ тек жаңбыр немесе қар түседі. Жылдың ең құрғақ айы - ақпан, орташа жауын-шашын мөлшері 11,5 күнге дейін жетеді. Вринде жылына орташа есеппен 121,1 күн жаңбыр немесе қар жауады және орташа есеппен жауын-шашын түседі. Ең ылғалды ай - тамыз, бұл уақытта Вринде жаңбыр немесе қар жауады. Бұл айда орташа есеппен 12,7 күн жауын-шашын жауады. Жауын-шашын күндері ең көп болатын ай - шілде, орташа есеппен 12,9 күн, бірақ тек жаңбыр немесе қар түседі. Жылдың ең құрғақ айы - ақпан, орташа жауын-шашын мөлшері 12,7 күнге дейін жетеді.