Кіріспе

Гардая – М’Заб аңғарында мың жылға жуық бұрын салынған, төбеде орналасқан бес қаланың бірі. Оны мозавиттер – бербер мұсылмандарының ибадия тармағы құрған. Гардая құрма өндірісінің және кілем мен мата тоқу өнеркәсібінің ірі орталығы болып табылады.

Этимология

Гардая атауы осы аймақта, қалаға айналуына дейін, үңгірде (ғар) өмір сүрген Дайя есімді әйел қасиеттісінен бастау алады. Бұл қалаға Фатимид халифалығынан қуғын-сүргіннен қашып келген Ибади мұсылмандары қоныстанды.

Тарих

М'Заб аңғары – ЮНЕСКО-ның Мәдени мұра тізіміне енгізілген, Алжир астанасы Алжирден оңтүстікке қарай 600 шақырым жерде, 75 км² аумақта орналасқан бес қаланың ерекше жиынтығы. Жартылай шөлді аңғардың түпнұсқа архитектурасы 11 ғасырдың басына дейін жетеді. Бұл архитектура Ибадилерге тән, олардың мәдени өзіндігі бастапқыда Магриб аймағымен байланысты; олардың астанасы Тахерт қаласында Ибади мемлекеті ретінде орналасқан. 909 жылы болған құрылыс өртінен (бұл қиратудың (шиит) Фатимид әулетінің негізін қалаушыға немесе 1053 жылы жасалғаны хабарланады) кейін олар Тахертті тастап кетуге мәжбүр болды. Әрбір ауыл әртүрлі ландшафтта жоспарланған, оған шағын арал, қырқа, төбе, биік шың және ойыс кірген. Ауылдар көшпелі тайпалардың шабуылына төтеп бере алатындай етіп бекітілген. Бірдей жоспарлау қағидаларымен салынған бес ауыл – Гардая, Мелика, Бени Искун, Бу Нура және Эль Атеуф. Олардың әрқайсысы күзет мұнарасы қызметін атқаратын минареті бар өз мешітіне ие болды, ал мешіттің төңірегінде концентрлі шеңберлермен үйлер салынды және биік қабырғалармен қоршалды (қамалға дейін созылған). Бұл ғимараттардың жиынтығы әрбір ауылға бекініс сезімін берді. Мешітте сонымен қатар астық пен қару-жарақ сақтауға арналған орын болды.

География

Қала Сахара шөлінің ішінде, Алжирдің солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан. Гардая провинциясы 13 коммунаға немесе муниципалитетке бөлінеді, оның ішінде Гардая муниципалитеті бар. Ол Уаргла және Эль-Байяд вилаяларымен шектеседі. Қала Мзаб аңғарында, Уди Мзабтың сол жағалауында жатыр, ол жыл бойы көбінесе құрғақ болады. Гардая коммунасы қазір Гардаядан басқа бірқатар қала маңындағы аудандарды, қалалар мен ауылдарды қамтиды. Қала маңындағы елді мекендерге Мелика, Бени Искун, Бунура (Хас Бунур) және Эль Аттеуф (Таджиннт) кіреді, олардың барлығы Гардая қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан, ал Метлили Чаамба немесе Метлилидің ежелгі ксары – оңтүстік-батысында жатыр. Мзаб аңғарынан тыс Берриан (Хас Ибергане) және Эль Геррара (Игеррарен) есімді маңызды қалалар бар, біріншісі солтүстікке, екіншісі солтүстік-шығысқа қарай орналасқан.

Гидрология

Гардаяның ежелгі су тарату жүйесі мозабиттер тарапынан құрастырылған, бұл оның уақытша ағындары бар аудтарына (өзендеріне) жауап ретінде жасалған. Осы табиғи ресурстың құндылығын сезінген мозабиттер, жаңбыр суын жинап, оазистерге бағыттау үшін ерекше гидравликалық туннельдер жүйесін дамытты. Олар барлық бақшаларға әділ су таратуды қамтамасыз етеді, сондай-ақ су тасқынынан тиімді қорғау шараларын сақтайды.

Жасалуы мен архитектурасы

Гардая ауылының ерекше құрылымы аймақтың тасты далалық жер бедерімен шартталған. Мешіттер мен үйлердің орналасу үлгісінен бөлек, төбедегі мешіт және лабиринт тәрізді тар көшелерге салынған үйлер, сондай-ақ үлкен базар орталығы да бар. Әсіресе үйлер күн сәулесінің әрбір тұрғын үйге түсуін қамтамасыз ететіндей етіп салынған, себебі бұл денсаулыққа өте пайдалы деп сендіреді: "Күнге толы үйдің иелері ешқашан дәрігерге бармайды". Сонымен қатар, мұржалар көршілердің ыңғайлылығына кедергі келтірмейтіндей етіп орнатылған.

Мәдениет

Тұрғындар бастапқы ортағасырлық сәулетін тамаша сақтап қалды; Гардайяға жататын аңғар ресми түрде Әлемдік мұра тізіміне енген. Медабия ауданы солтүстік-батыс жағында орналасқан. Әскери кешен мен аурухана оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қоғамдық әл-ахуалдың ерекшелігі – олар басқару қағидаларын қатаң сақтайды және қоғамның күтім-қамқорлығына үлес қосады. Мозабиттер келіссөздердегі бекем ұстанымдарының арқасында, әсіресе банк және көтерме сауда салаларында қаржы секторында үстемдік құрады. Олардың өз мешіті, зираты, демалыс және спорттық іс-шаралары да бар. Оларда патриархалдық әлеуметтік мұрагерлік жүйесі бар. Мозабиттердің тағы бір ерекшелігі – туғаннан бастап мозабиттер білім алу, жұмыс табу, үйлену және үй салу үшін қоғамдық қамқорлыққа ие болады. Үй салу үшін "Тоиза" (еріктілер тобы) ұйымдастырылады.

Дін

Гардая – М’заб аңғарының дәстүрлі орталығы және Алжирдегі Ибади діни тобының отаны. Олар сүннилік пен шиилік ағымдарының қағидаларын қабылдамайды. Рим-католик миссионерлік қоғамының ақ әкелері ескі қаланың жанындағы шөлде тұрады және Сахара туралы кітаптар жинағына ие.

Білім

Халықтың 6,5%-ы жоғары білім алған, ал тағы 18,2%-ы орта білімді бітірген. Жалпы сауаттылық деңгейі 87,4%-ды құрайды, оның ішінде еркектер арасында 93,2%, ал әйелдер арасында 81,5%.

Көлік

Қалаға Noumérat – Moufdi Zakaria әуежайы (немесе жай ғана Ghardaïa әуежайы) қызмет етеді. Автобус станциясы да бар. Бұл әуежай алжирлік жазушы Муфди Закарияның құрметіне, ол Ghardaïa қаласында туғандықтан, оның есімімен аталады.