Кіріспе

Поштаны тексеру немесе қарап шығу

Пошталық цензура – поштаны тексеру немесе қарап шығу, көбінесе үкіметтер тарапынан жүзеге асырылады. Ол хаттардың және олардың ішіндегі мазмұнның, сондай-ақ конверттердің, пошталық карточкалардың, посылкалардың және басқа да пошталық пакеттердің ашылуын, оқылуын және толық немесе іріктеу арқылы жойылуын қамтиды. Пошталық цензура көбінесе соғыс кезінде (соғыс жағдайында болмаған елдерде де, мысалы, 1939-1945 жылдардағы Ирландия), сондай-ақ тәртіпсіздік кезеңдерінде жүргізіледі, ал кейде азаматтық тәртіпсіздік немесе төтенше жағдай сияқты басқа уақыттарда да қолданылады. Пошта арқылы жасырын және ашық түрде цензура жасалған. Тарихи тұрғыдан алғанда, пошталық цензура – ежелгі амал; ол көбінесе тыңшылық және барлаумен байланысты. Әдетте, азаматтық және әскери пошта екеуі де цензураға түсуі мүмкін, және көбінесе осы пошта түрлерін цензуралауды әртүрлі ұйымдар жүзеге асырады. 20-шы ғасырдағы соғыстарда пошталық цензураның мақсаттары экономикалық соғыс, қауіпсіздік және барлау болды. Пошталық цензураны зерттеу – пошта тарихының филателиялық тақырыбы.

Әскери пошта

Әскери пошта әрқашан ашылып оқылмай цензураланбайды, бірақ соғыс және әскери науқандар кезінде мұндай жағдай жиі кездеседі. Әскери пошта қызметі көбінесе азаматтық поштадан бөлек болады және әдетте толығымен әскерилердің бақылауында болады. Дегенмен, азаматтық және әскери пошта екеуі де әскери барлауға қызығушылық тудыруы мүмкін, себебі олардың азаматтық барлаудан өзгеше талаптары бар. Соғыс уақытында майданнан келген хаттар көбінесе ашылады, мазмұнына зиян келтіретін бөліктері қаралап немесе кесіліп тасталады, ал азаматтық пошта да осыған ұқсас қарастырылуы мүмкін.

Соғыс тұтқындары мен интернированные поштасы

Соғыс тұтқындары мен интернированные поштасы да пошталық цензураға жатады, бұл үшінші Женева конвенциясының 70 және 71-баптарында көзделген (1929–1949). Ол көбінесе әскери және азаматтық пошталық цензурадан өтеді, себебі ол екі пошта жүйесінен өтеді.

Азаматтық пошта

Соңғы жылдарға дейін азаматтық хаттарды тасымалдау монополиясы көбінесе үкіметтерге беріліп келді, және бұл олардың пошталық цензураны қадағалауын жеңілдетті. Азаматтық хаттардан алынатын ақпараттың сипаты әскери хаттарда кездесетін ақпараттан ерекшеленеді.

Пошталық цензураны енгізген елдер

Қазіргі заман тарихы бойында түрлі үкіметтер, көбінесе соғыс уақытында, елге келіп-кетуші хаттарды тексеріп, ел ішіндегі жауласымды күштермен байланыс құрудан жауды қорғауға тырысып отырды.

Ұлыбритания мен Америка отарлары

Америка революциясына дейінгі жылдары, британдық монархия американдық колониялардағы хаттар мен газеттерді манипуляциялап, колониялардың бір-бірімен ақпарат алмасуы мен ұйымдасуына кедергі келтіруге тырысты. Көптеген жағдайларда пошта жай ғана жойылды.

Америка Азаматтық соғысы

Америка Азамат соғысы кезінде Одақ және Конфедерация үкіметтері пошта цензурасын қолданды. Соғыстағы тұтқынға алынған Одақ және Конфедерация әскерлерінің саны бір жарым миллионнан асып кетті. Андерсонвиллдегі Конфедерация әскери тұтқын лагерінде соғыс аяқталған кезде 45 мың адам болды. Осының салдарынан, тұтқын лагерлеріндегі әскерлерге көптеген хаттар жіберілді. Солтүстік және Оңтүстіктегі түрмелерге келіп-кеткен пошта жеткізілгенге дейін де, кейін де тексерілді. Жау шебінен поштаның өтуіне екі белгілі бір орында ғана рұқсат берілді.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын

Ұлыбританияда 1657 жылы Бас пошта құрылды, және көп ұзамай шетелден келіп түсетін шифрланған хат-хабарларды ұстап алу, оқу және түсіндіру мақсатында "Құпия кеңсе" құрылды. 1782 жылы Құпия кеңсеге басқару құқығы Сыртқы істер министріне берілді және ол 1847 жылы Лорд Палмерстон тарапынан таратылды. Екінші Бур соғысы кезінде британдықтар мұқият жоспарланған цензура жүргізді, бұл оларға екі онжылдықтан кейін басталған Ұлы соғысқа жақсы дайындық жасауға мүмкіндік берді. Алғашқы кеңселер Претория және Дурбанда орналасты, кейін Кейп колониясының көп бөлігінде, сондай-ақ Блумфонтейн, Сент-Хелена, Цейлон, Үндістан және Бермудадағы тұтқындар лагерьлерінде цензура жүргізілді. Британдық пошта заңы 1908 жылғы нұсқасы бойынша, Ұлыбританияда да, Норманд аралдарында да мемлекеттік хатшының жарлығымен цензура жүргізуге рұқсат берілді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Цензура Бірінші дүниежүзілік соғыста маңызды рөл атқарды. Соғысқа қатысқан әр елде қандай да бір цензура түрі қолданылды. Бұл, білімсіздік атмосферасын сақтап тұру және үгіт-насихаттың сәтті болуына жағдай жасаудың бір жолы болды. Кейбіреулері "үйге қайтып демалуға" шығып, алыс жерден хат жіберу үшін хабарламаларды алып кететін. Өкінішке орай, цензура көбінесе суретті пошта карточкаларын мақұлдамайтын. Цензура болған басқа да қақтығыстарға: Үшінші ағылшын-афған соғысы, Чако соғысы, Италияның Эфиопияны оккупациялауы (1935–36) және әсіресе 1936–1939 жылдардағы Испания азамат соғысы жатты.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та цензура Цензура кеңсесінің бақылауында болды, оның штаты 1943 жылдың ақпанына қарай Нью-Йорк, Майами, Нью-Орлеан, Сан-Антонио, Ларедо, Браунсвилл, Эль-Пасо, Ногалес, Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Сиэтл, Чикаго, Сан-Хуан, Шарлотта Амали, Балбоа, Кристобаль, Дэвид, Панама, Гонолулу, Паго-Паго және Вашингтон қалаларында ашылған цензуралық станцияларда 14 462 адамға жетті. АҚШ-тың қара тізімі, U. S. Censorship Watch List деп белгілі, 16 117 есімді қамтыды.

Бейтарап елдер

Ирландия, Швейцария сияқты бейтарап елдер де қақтығысқа тікелей қатыспағанына қарамастан, поштаны цензуралады. Көптеген қалыптасқан хаттар жойылғаннан кейін, тұрақты пошта да, оккупацияланған Австриядағыдай бақылауға алынды. 1948 жылғы Палестина соғысы, Корея соғысы (1950–1953), Польша (1980-жылдар) сияқты бірнеше ұсақ қақтығыстар пошталық цензура кезеңдерін бастан өткерді, тіпті 1948 жылғы 44 күндік Коста-Рика азаматтық соғысы да осыған жатады.