Кіріспе

Ван Миу (文廟), сөзбе-сөз аударғанда Әдебиет ғибадатханасы (бірақ Ван Конфуцийге сілтеме жасайтындықтан, Конфуций ғибадатханасы деп атау дәлірек болар еді), Вьетнамның солтүстігіндегі Ханой қаласында Конфуцийге арналған ғибадатхана. Ғибадатхана 1070 жылы Ли Сын Тонг императоры тұсында салынды және 1076 жылдан 1779 жылға дейін Вьетнамның алғашқы ұлттық университеті – Император академиясы (Quốc Tử Giám, 國) осы жерде орналасқан.

Ван Миу Вьетнамдағы Конфуцийге, даналар мен ғалымдарға арналған көптеген ғибадатханалардың бірі. Ғибадатхана Тханг Лонг императорлық қамалының оңтүстігінде орналасқан. Әртүрлі павильондар, залдар, мүсіндер және докторлардың стелалары – Đại Việt-тың құрбандық рәсімдері, оқу сессиялары және қатаң емтихандары өткізілген орындар. Ғибадатхана 100 000 вьетнамдық доң банкнотының артқы жағында бейнеленген. Вьетнамдық Тэт мерекесі алдында каллиграфтар ғибадатхана сыртында жиналып, Чху Хан тілінде тілектер жазады. Бұл туындылар сыйлық ретінде таратылады немесе ерекше жағдайларда үйді безендіру үшін қолданылады.

Тарих

Ван Миуа 1070 жылы салынған және Тран әулеті (1225–1400) және одан кейінгі әулеттер кезінде қайта жаңартылған. Шамамен екі ғасыр бойы, соғыстар мен апаттарға қарамастан, храм көптеген династиялардың ежелгі сәулет өнерінің үлгілерін, сондай-ақ құнды мұраларды сақтап келді. Ірі жөндеу жұмыстары 1920, 1954 және 2000 жылдары жүргізілді. "Кань Туй жылының күзінде, Шын Ву (1070) жылдың екінші жылы, 8-ші айда, Ли Сонг патшаның билігінде Ван Миуа салынды. Конфуцийдің, оның төрт үздік шәкірттерінің – Ян Хуэй (Нян Хуэй), Цзэнцзы (Тан Тзы), Цзысы (Тзы Сы) және Мэнцзы (Ман Тзы), сондай-ақ Чжоу Герцогының (Чжоу Конг) мүсіндері жасалып, 72 конфуцишіл ғалымның мүсіндері суреттелді. Оларға әрбір маусымда арналған рәсімдер өткізілді. Мұрагерлік таққа отырушылар осы жерде білім алды." 1076 жылы Ли Нян Тонг патшаның билігінде Вьетнамның алғашқы университеті – "Куок Тзы Зиам" немесе Императорлық академиясы храм ішінде Вьетнамның бюрократтарын, аристократиясын, патшалық отбасын және басқа да элиталық топтарды оқыту үшін құрылды. Университет 1076 жылдан 1779 жылға дейін ашық болды. 1802 жылы Нгуен әулетінің монархтары Хуэ қаласын құрды, онда жаңа императорлық академия ашылды. Ханой храмындағы академия маңыздылығын жоғалтып, Хоай Дюк ауданының мектебіне айналды. Француз протектораты кезінде Ван Миуа – Куок Тзы Зиам 1906 жылы тарихи ескерткіш ретінде тіркелді. 1945–1954 жылдар аралығында француздықтар соғыс кезінде аурухананың сыйымдылығы толып кеткендіктен, Сент-Пол ауруханасына орын қосу үшін храмның бір бөлігін бұзды. 1920 және 1947 жылдары École française d'Extrême-Orient (Алыс Шығыс француз мектебі) жауапкершілігімен қайта жаңарту науқандары жүргізілді.

Орналасу

Ғибадатхананың құрылымы Конфуцийдің туған жері – Шандун провинциясының Куфу қаласындағы ғибадатханаға ұқсас. Оның ауданы Ван көлі, Гиам саябағы және кірпіш қабырғамен қоршалған ішкі аулаларды қоса алғанда, бірнеше гектарды құрайды. Үлкен қақпаның алдында төрт биік бағана орналасқан. Бағаналардың екі жағында аттылардың түсіп кетуін бұйырған екі стела тұр. Қақпадан үш жол басталады, олар кешен ішінде жалғасады. Ортаңғы жол монарх үшін арналған, ал ортаңғы жолдың үстінде үлкен қола қоңырау ілінген. Сол жаққа қараған жол әкімшілік мандариндерге, ал оң жаққа қараған жол әскери мандариндерге арналған. Ғибадатхананың ішкі жағы бес аулаға бөлінген. Бірінші екі аула – ежелгі ағаштар мен күтіммен жасалған көгалдар бар тыныш аймақтар, онда ғалымдар сыртқы әлемнің қалың жұмылысынан тынығып, демалатын. Басты қақпаның үстіндегі қоңырау маңызды тұлға келгенін хабарлау үшін пайдаланылған және ол 19 ғасырда Ван Миеуге қосылған. Қоңырау қоладан жасалған, оған тек монахтар ғана тие алатын. Қоңыраудың бетінде феникс суреті (сұлулықты бейнелейді) және айдаһар суреті (күшті бейнелейді) сияқты әр түрлі өрнектер бар. Бұл екі символ император мен императрицаны көрсетеді. Вьетнамдағы барлық пагодаларда қоңырау кездеседі.

Бірінші аула

Бірінші аула Ұлы портиктен Đại Trung-ке дейін созылады, екі жағында Đạt Tài қақпасы мен Thành Đức қақпасы орналасқан.

Екінші аула

Екінші аула үлкен орталық аула немесе кейде үлкен табыс ауласы деп аталады. Онда 1805 жылы салынған ерекше сәулеттік туынды – Хуэ Ван павильоны (奎) орналасқан, ол бүгінгі Ханойдың символы болып табылады. Хуэ Ван павильоны төрт ақтан жуылған тас тіреулерге орнатылған. Оның үстінде екі дөңгелек терезесі және әсем шатыры бар қызыл түсті құрылыс тұр. Ішінде мерекелік жағдайларда соғылатын қола қоңырау ілінген. Павильонда сақталған көптеген поэзиялық тіркестер вьетнамдық дәстүрлі мәдениетті дәріптейді. Хуэ Ван павильонының жанында Сук Ван және Би Ван қақпалары орналасқан. Бұл екі қақпа әдебиеттің мазмұны мен формасын қамтитын сұлулығына арналған. Бірінші және екінші аулаларда 12 шаңырақтың белгілерін бейнелейтін топиарийлер (нақты пішінге келтірілген бұталар) бар.

Үшінші аула

Khuê Văn павильонынан үшінші аулаға кіресіз. Үшінші аулада Thiên Quang құдығы бар. Құдықтың екі жағында ғибадатхананың қазыналары сақталатын екі үлкен зал орналасқан.

Дәрігерлік тас таблеткалар

Тас стелалардың құрылысы 1484 жылы император Ле Сын Тонг тұсында басталды. Ол талантты құрметтеу және оқуға ынталандыру үшін әсем ою-өрнектермен безенілген көк тас тасбақалардың 116 стеласын орнатты. Тасбақа (Quy, 龜) – елдің төрт қасиетті жаратылысының бірі, ал қалғандары – Ажыдаар (Long, 龍), Бірмүгіл (Ly, 麟) және Феникс (Phượng, 鳳). Тасбақа – ұзақ өмір мен даналықтың символы. Тасбақаның пішіні мен мөлшері уақыт өте келе өзгеріп отырды. Дәрігерлердің стелалары Вьетнам мәдениетін, білімін және мүсін өнерін зерттеу үшін құнды тарихи деректер болып табылады. Қазір 82 стела сақталған. Оларда 82 үшжылдық патшалық емтиханнан өткен 1307 түлектің есімдері мен туған жерлері бейнеленген. 1442 және 1779 жылдар аралығында Ле әулеті 81 емтихан, ал Мак әулеті бір емтихан өткізді. Әр стеладағы ежелгі қытай жазулары монархтың еңбегін мақтап, патшалық емтихан өткізу себебін көрсетеді. Сондай-ақ, емтиханды ұйымдастыруға жауапты мандариндердің тізімі де жазылған. Бұрын тасбақалардың басын сүру қалыпты жағдай болған, бірақ қазір тасбақаларды сақтау үшін оған жол бермейтін қоршау орнатылған. Олар Вьетнамның философия тарихын, мәдениетін, білім беруді, қоғамын және мүсін өнерін зерттеу үшін құнды тарихи деректер болып табылады. Бұл стелалар 2011 жылы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік жад» тізіміне енгізілді.

Төртінші аула

Төртінші аулаға Đại Thành қақпасы арқылы кіруге болады. Екі жағында екі кіші қақпа орналасқан: Ким Тань қақпасы және Нгок Чан қақпасы. Бұл аула кешеннің салтанатты орталығы болып табылады. Төртінші ауланың екі жағында екі зал тұр. Олардың бастапқы мақсаты Конфуцийдің ең құрметті жетпіс екі шәкіртіне және Чу Ван Анға (Император академиясының ректоры) арналған құрбандық орындарын орналастыру болды. Төртінші ауланың ортасында Церемониялар үйі (Đại Bái Đường) орналасқан. Ал келесі ғимарат – Шың Дянь, онда Конфуций және оның ең жақын төрт шәкірті – Янхуэй, Цзэншэнь, Цзыси және Мэнцийге табынады. Бұл қасиетті орында он құрметті философтарға да құрбандық орындары орналасқан. Бұл павильондар 19 ғасырдың басындағы стильді көрсетеді. Шағын мұражайда су қоймалары, қаламдар, кітаптар және ғибадатханада оқыған студенттерге тиесілі жеке заттар қойылған.

Император академиясында оқу

Император академиясында оқыту мен білім беруді ұйымдастыру 1076 жылы Ли әулеті кезінде басталды және 15-шы ғасырда Ле әулеті кезінде одан әрі дамыды. Академияны ректор (Tế tửu) және проректор (Tư nghiệp) басқарды. Академияның профессорлары әр түрлі атақтармен тағайындалды: Giáo thụ, Trực giảng, Trợ giáo және Bác sĩ. Көптеген студенттер ғибадатханада тұрып, оқыды. Студенттердің көпшілігі (Giám sinh) академияға оқуға түсу алдында аймақтық емтиханнан (Hương Examination Thi Hương) өтті. Академияда оқу барысында студенттер әдебиетті талқылауға, сондай-ақ өлең жазуға баса назар аударды. Студенттер қытай тілін, қытай философиясын және қытай тарихын үйренді. Олардың қытай және вьетнам тілдерінде қағаз бетіне басылған оқулықтары болды. Олар "Төрт кітапты" (Tứ thư, 四書): "Ұлы білім" (Đại Học, 大學), "Орташалық туралы ілім" (Trung Dung, 中庸), "Әңгімелер мен ойлар" (Luận Ngữ, 論語) және "Менций" (Mạnh Tử, 孟子); Конфуцийге дейінгі бес классикалық туындыны (Ngũ Kinh, 五經): "Поэзия кітабы" (Kinh Thi, 經詩), "Тарих кітабы" (Kinh Thư, 經書), "Мәдениет кітабы" (Kinh Lễ, 經禮), "Өзгерістер кітабы" (Kinh Dịch, 經易) және "Көктем мен күз жылнамасы" (Kinh Xuân Thu, 經春秋); сондай-ақ ежелгі қытай поэзиясы мен тарихын оқыды. Студенттер үш жылдан жеті жылға дейін оқуға түсті. Олар ай сайын кішігірім тексерістен өтіп, жылына төрт үлкен тексерістен өтеді. Имтихандарды тапсыруды Рәсімдер министрлігі (Bộ Lễ, 部禮) растаған, олар ұлттық емтиханға (Hội Examination Thi Hội) түсуге лайық болды. Хой емтиханында сәттілік студентті хан сарайында өткізілетін Дин емтиханына (Thi Đình) түсуге жарамды етті. Бұл емтиханда монархтың өзі сұрақтар қойып, үміткердің жауабына жауап беріп, емтиханды сәтті тапсырғандарды түрлі дәрежелерге бөліп санайды. Император академиясы елдегі ең ірі оқу орталығы болды.

Танымал мәдениет

Ғибадатхана "The Amazing Race 22" жарысының 5-ші аяғында көрсетілді.