Кіріспе

Сицилиядағы Дүниежүзілік мұра орны – Вилла Романа дель Касале (сицилиялық: Villa Rumana dû Casali) – Сицилиядағы Пьяцца Армерина қаласынан шамамен 3 км қашықтықта орналасқан ірі әрі әсем римдік вилла немесе сарай. Археологиялық қазбалар барысында римдік мозаикалар табылды, олар "Grove Dictionary of Art" сөздігінде айтылғандай, сақталған ең бай, ең үлкен және ең алуан түрлі жиынтық болып табылады. Осы себепті 1997 жылы бұл орын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орны деп жарияланды. Вилла мен оның өнер туындылары біздің заманымыздың 4-ші ғасырының басына дейін сақталып келген. Мозаикалық және опус сектил едендерінің жалпы ауданы шамамен 3500 м² құрайды және қалдықтарды жапқан жер сілкінісі мен су тасқынының салдарынан өте жақсы сақталғандығымен ерекшеленеді. Көпке танымал болмаса да, фрескалардың керемет жинағы ғана емес, сонымен қатар сыртқы қабырғаларды да әсемдейді.

Тарих

Вилланың көрінетін қалдықтары біздің заманымыздың IV ғасырдың бірінші ширегінде ескі вилланың орнында салынған және үлкен латифундиум немесе ауыл шаруашылығы қожалығының *pars dominica* – қожайынының резиденциясы болып табылады. Философияның жақын маңдағы елді мекені өндіріс және сауда орталығы болған, сондай-ақ Катания – Агридженто жолындағы саяхатшылар үшін демалыс орны болған, себебі *Itinerarium Antonini*-де түндеуге арналған *mansio* немесе *statio* ретінде, жылқы ауыстыруға болатын жер деп көрсетілген. Латифундиум Гела өзенінің сағасына дейін созылып, көптеген кірпіш мөрлерінен анықталады. Рим империясының алғашқы екі ғасырында Сицилия құл еңбегіне негізделген ірі қожалықтардың өндірістік жүйесіне байланысты экономикалық құлдырауға ұшырады: қалалық өмір төмендеді, ауылдық жерлерде адам қалмады және бай иелері онда тұрмады, себебі лайықты виллалардың жетіспеуі осыны көрсетеді. Сонымен қатар, рим үкіметі бұл аймаққа немқұрайлы қарады, ол құлдар мен қарақшылардың панасы болды. IV ғасырдың басында Сицилияның ауылдық аймағы жаңа өркендеу кезеңіне енді, сауда орындары мен ауыл шаруашылығы елді мекендері кеңейіп, белсенділікке жетті. Философия, Сьякка, Каукана (Пунта Секка), Наксос және басқа жерлерде жаңа құрылыстар пайда болды. Бұл өзгерістің айқын белгісі – арал әкімінің атағының өзгеруі, *corrector*-ден *consularis*-қа дейін. Мұның екі себебі бар. Біріншіден, Италияға астық жеткізілімінде проконсулдық Африка және Триполитания провинцияларының маңызы қайтадан артты, себебі Римнің қажеттіліктерін бұрын қанағаттандырған Египеттік өнім 330 жылдан бастап жаңа императорлық астана Константинопольге жіберілді. Осылайша Сицилия Африкадан жаңа сауда жолдарында маңызды орын алды. Екіншіден, атты және сенаторлық дәрежедегі бай топтар, салық жүктемесінің өсуі мен қалаларға жұмсалатын шығындарға байланысты, ауылдық жерлердегі меншіктеріне қайтып, қалалық өмірден бас тарта бастады. Иелері өздерінің жерлерін де күтіммен ұстады, оларды енді құлдар емес, *колондар* өңдеді. Виллаларды кеңейтуге, көркейтуге және жайлырақ етуге (мысалы, Вилла Романа дель Тельараро) көп ақша жұмсалды. Иесінің кім екені ұзақ уақыттан бері талқыланып келеді, көптеген гипотезалар айтылды. Тетрархиялық әскери белгілер мен мозаиканың тетрархиялық кезеңге жататын болуы ғалымдарды Максимиан сияқты императорлық иеленушіні ұсынуға итермеледі. Басқа ғалымдар вилла жоғары деңгейдегі сенаторлық аристократтың үлкен қожалығының орталығы болды деп санайды. Құрылыстың үш кезеңі анықталды: бірінші кезеңде төртбұрышты перистиль және оған қарсы жатқан бөлмелер салынды. Содан кейін жеке моншалар кешені солтүстік-батыс бағытта қосылды. Үшінші кезеңде вилла қоғамдық сипатқа ие болды: моншаларға жаңа кіреберіс және үлкен *латрина* салынды. Перистильге қарай, бірақ жаңа моншалардың кіреберісімен формальды түрде үйлестірілген, эллипстік (немесе жұмыртқа тәрізді) аркада мен үлкен үш апсидалы залмен үлкен монументалды кіреберіс салынды. Бұл зал арнайы қонақтардың көңіл көтеруі мен демалуы үшін пайдаланылды және перистильдің екі мемлекеттік залын (кіші аңшылық залы және Орфейдің *диаетасы*) алмастырды. Базилика кеңейтіліп, әдемі және экзотикалық мәрмәрмен безендірілді. Бұл кешен кем дегенде 150 жыл бойы тұрғындармен мекенделген. Оның айналасында *Platia* (палатиум – сарай сөзінен алынған) деген елді мекен өсті. 5 және 6 ғасырларда вилла периметр қабырғаларын қалыңдату және моншаларға арналған су құбырының аркадаларын жабу арқылы қорғану мақсатында нығайтылды. Вилла 469-78 жылдар аралығында вандалдардың қысқа уақыт билігі кезінде зақымдалған немесе жойылған болуы мүмкін. Қосалқы ғимараттар византиялық және араб кезеңдерінде кем дегенде ішінара қолданыста болды. Елді мекен 1160-1 жылдары Вильгельм I тұсында қирады. Бұл жер 12 ғасырда жер сілкінісі болғаннан кейін тасталып кетті. Тірі қалғандар қазіргі Пьяцца Армеринаның орнына көшіп барды. Вилла толығымен ұмытылды, бірақ қалдықтардың ең биік бөліктері жер бетінен көрініп тұрды. Бұл жер егін егу үшін пайдаланылды. XIX ғасырдың басында мозаиканың бөлшектері мен кейбір бағаналар табылды. Алғашқы ресми археологиялық қазбалар сол ғасырдың соңында жүргізілді. Алғашқы кәсіби қазбаларды 1929 жылы Паоло Орси жүргізді, содан кейін 1935-39 жылдары Джузеппе Культрера жұмыс істеді. 1950-1960 жылдары Джино Винисио Джентили басқарған ірі қазба жұмыстары жүргізілді, содан кейін мозаикалардың үстіне қорғаныш жабын салынды. 1970 жылдары Андреа Карандини бұл жерде қазба жұмыстарын жүргізді. Рим университеті, La Sapienza жұмысты қазірге дейін жалғастыруда. 2004 жылы 10-12 ғасырларға жататын үлкен ортағасырлық елді мекен табылды. Содан бері вилланың тағы бірнеше сәнді бөлмелері табылды.

Латифундиум мен вилла

Кейінгі антик дәуірде римдіктер Сицилияның көп бөлігін латифудия деп аталатын үлкен шаруашылық ендіктеріне бөлді. Вилланың мөлшері, оның өнер туындыларының саны мен сапасы оның мұндай латифундиумның *pars dominica* болғанын көрсетеді. Вилланың шаруашылық бөлігі, немесе *pars rustica*, латифундиумның жақын маңдағы Философияна елді мекенінде орналасқан. Дегенмен, кіреберіс аймағының батысында шаруашылық өнімдерін сақтауға арналған үш бөлікке бағаналармен бөлінген бөлме де шаруашылыққа қатысты. Вилланың мөлшері соншалықты үлкен болған, бірнеше қабылдау және мемлекеттік бөлмелерді қамтиды, бұл әртүрлі функцияларды қанағаттандыру және иеліктің және вилланың басқаруы үшін кеңістіктерді қосу қажеттігін көрсетеді. Бұл вилланы шағын қалаға айналдырды. Вилла, әдетте, иесінің тұрақты немесе жартылай тұрақты тұрғын үйі болған; иесі, меценат ретінде, жергілікті клиенттерін қабылдаған жер де осы болған. Вилла бір қабатты ғимарат болды, оның ортасында барлық негізгі қоғамдық және жеке бөлмелер орналасқан. Монументалды кіреберіс батыстан атриум арқылы жасалған. Солтүстік-батыс жағында термол шомықтар, солтүстігінде – қызметтік бөлмелер, әрине, қонақ бөлмелері, шығысында – жеке пәтерлер мен үлкен базилика, ал оңтүстігінде – мақсаты белгісіз бөлмелер орналасқан. Біршама бөлек орналасқан және кейіннен ойластырылғандай көрінетін оңтүстікке қарайғы аймақ эллипстік перистильді, қызметтік бөлмелерді және үлкен триклиниумды (ресми асхананы) қамтиды. Вилланың жалпы жоспарына бірнеше фактор әсер етті: участақтағы бұрынғы құрылыстар, ол салынған аздап еңіс және күннің және бағытталған желдің жолы. Шығыс жағындағы биік жерді Ұлы базилика, жеке пәтерлер және Ұлы аңшылық дәлізі алып жатыр; ортаңғы жерді Перистиль, қонақ бөлмелері, кіреберіс аймағы, Эллипстік Перистиль және триклиниум; ал батысқа қарайғы төменгі жер термол шомықтарға арналған. Бұл кешен біршама ерекше, өйткені ол үш негізгі ось бойынша ұйымдастырылған; негізгі ось – атриумнан, таблиннан, перистильден және Ұлы базиликадан өтетін (көшпенділер ұстанатын жолмен сәйкес келетін) (сәл иілген) сызық. Үш бөлек ядроға бөліну және материалдық жағынан бөліну, шатасу немесе абайсыздан пайдалану қаупінсіз жеке пайдалануға мүмкіндік берді. Дегенмен, барлық осьтер төртбұрышты перистильдің ортасында жиналады және асимметрияға қарамастан, вилла органикалық және біртұтас жобаның нәтижесі болар еді, ол сол кездегі жеке ғимараттардың үлгілерінен басталып (апсидалы зал және триклиниуммен перистильді вилла), бүкіл кешенге түпнұсқалық пен ерекше монументалдылық беру үшін бірқатар өзгерістер енгізді. Ғимараттың біртұтастығы ішкі жолдардың функционалдығымен және қоғамдық және жеке бөліктер арасындағы бөлінумен дәлелденеді. Вестибюльдің кіреберісінен бастап, төменгі империяның сарайлық сәулетінде (мысалы, Трирдегі Константин сарайы) қолданылған, христиан базиликаларында (мысалы, Ватикандағы Киелі Петір базиликасы) қолданылған елеулі бір-біріне ауысушылық. Алдыңғы вилла туралы көп мәлімет жоқ, бірақ бұл, бәлкім, екінші ғасырдың басында салынған үлкен ауылдық резиденция болған сияқты. Соңғы қазба жұмыстары кезінде кіреберістегі қоймалардың жанында екінші термол шомық кешені табылды.

Ескерткіш кіреберіс

Виллаға кіру үш аркалы қақпа арқылы болды, ол фонтандармен және әскери суреттермен әшекейленген және триумф аркасына өте ұқсас еді. Бұл, ортасында шаршы фонтан орналасқан, ионикалық капительдері бар мрамор бағаналармен қоршалған, жалпы пішін жағынан жылқынің етенесін еске түсіретін аулаға апаратын. Ауланың батыс жағында латрина орналасқан, сондай-ақ ванналарға және вилланың қалған бөлігіне жеке кіруге мүмкіндік берілді.

Перистильді бақ пен оңтүстік бөлмелер

Көркем перистильді бақ үш бассейнді фонтанмен безендірілген, оның ортасында толқындар арасында жүзіп жүрген балықтар бейнеленген. 33 және 34 бөлмелер қызметтік функцияларға арналған және геометриялық өрнектермен мозаикалармен әшекейленген, ал 34 бөлмеде түпкі қабаттың үстіне орнатылған мозаика әйелдердің спорт жарыстарынан көріністерді көрсетеді, сондықтан ол "палестрити бөлмесі" деп аталады. Оңтүстік жағында сонымен қатар Орфейдің диаетасы деп аталатын апсидалық бөлме орналасқан, ол керемет Орфей мозаикасымен әшекейленген. Көрсетілген суретте Орфей ағаш астында лира тартып, музыкасымен түрлі жануарларды бағындырады. Бұл бөлме, әдеттегідей, жазғы асхана ретінде немесе еденіндегі суреттерді ескере отырып, музыка ойнау үшін пайдаланылған болуы мүмкін.

Базилика

Бұл кең апсидалық зал вилладағы аудитория залы және ең ресми бөлме болды, оған қызғылт египеттік граниттен жасалған екі бағанамен бөлінген әсем монументалды кіреберіс арқылы кіруге болады. Кіреберісте Жерорта теңізінің түкпір-түкпірінен әкелінген мәрмәрлерден тұратын өте күрделі, түрлі түсті опус сектил едені жатыр, бұл вилланың ең бай сәні болып табылады; ол қабырғаларды да жапқан. Рим әлемінде мозаикадан гөрі осы түрдегі мәрмәр ең жоғары мәртебелі материал саналды. Қазба жұмыстары апсиданың күмбезі шыны мозаикамен әшекейленгенін көрсетті.

Спорттық жарыстар

1959-60 жылдары Джентили "Гимнасттар бөлмесі" деп аталатын бөлменің еденінде мозаиканы қазып шығарды, және оған "Он қыздың бөлмесі" (италия тілінде Sala delle Dieci Ragazze) деген ат қойылды. Көркем туындылар мозаикаға бейнеленген, және ғалымдар оны "Жеңімпазды таж кигізу" деп атады. Бірнеше әйел спортшы салмақ көтеру, диск лақтыру, жүгіру және доп ойындары сияқты спорт түрлерінде бәсекелеседі. Төменгі сол жақтағы тога киген шенеунік жеңімпаздың жүлделерін (таж және пальма бұтағы) ұстап тұр, ал жеңімпаздың өзі мозаиканың ортасында таж киген күйінде бейнеленген. Спортшылардың қазіргі заманғы бикиниге ұқсас екі бөліктен тұратын киімдеріне көп назар аударылды.

Кішкентай аңшылық

Тағы бір жақсы сақталған мозаикада иттермен аң аулайтын адамдар мен түрлі-түрлі жануарларды аулайтын сахна бейнеленген.