Кіріспе

Римдегі ежелгі жерлеу орындары

Рим катакомбалары – Римде және оның төңірегіндегі ежелгі катакомбалар, жер астындағы жерлеу орындары. Олардың саны кем дегенде қырыққа жетеді, ал кейбіреулері соңғы онжылдықтарда ғана табылған. Көбінесе христиандық жерлеулермен танымал болғанымен, жеке катакомбаларда немесе бірге араластырылып, яһудилер мен түрлі жазыққыштардың римдік діндерін ұстанғандар да катакомбаларда жерленген. Бұл б.з. 2 ғасырынан басталып, ежелгі Римнің қала ішінде жерлеуге тыйым салуына және жер тапшылығына байланысты туындаған. Ең кең және, мүмкін, ең танымал – Каффарелла паркіне жақын орналасқан Калликсттың христиандық катакомбасы. Бірақ қаланың төңірегіне шашырап жатқан басқа да христиандық және одан өзге жерлер бар, олардың кейбіреулері қазіргі заманғы қалалық кеңістіктің өсіп таралуына ұшыраған. Христиан катакомбалары ерте христиан өнерінің тарихы үшін өте маңызды, себебі олар б.з. 400 жылға дейінгі үлгілердің көп бөлігін фреска және мүсін түрінде, сондай-ақ алтын әйнектен жасалған медальондарда (олар, көптеген денелер сияқты, алынып тасталған) қамтиды. Яһуди катакомбалары да осы ерте кезеңдегі яһуди мәдениетін зерттеу үшін маңызды.

Этимология

Катакомба сөзі латын тіліндегі catatumbas түбірінен шыққан, ол "безірлер арасында" немесе, түпнұсқа кейінгі латын тілінен жасалған басқа аудармалар бойынша "карьердің қасында" деген мағынаны білдіреді. Кейінгі аударма катакомбалар жүйесін құру үшін жасалған алғашқы қазбалардан туындайды, ол қазбалар Римнің сыртында, карьерге жақын жерде жүргізілген.

Алдын ала өнімдер

Этруск өркениетінің аумағы, қазіргі Римді қамтитын жерлерді де қоса, шамамен б.з.д. 900-ден 100 жылға дейін биледі. Көптеген еуропалық халықтар сияқты, этрусктің де қайтыс болғандарын жер астындағы бөлмелерде, мысалы, Капиталдардың қабірінде және одан әлсіз үйінділерде жерлейтін болған. Ал римдіктердің бастапқы әдеті адам денесін өртеу болған, сосын күлін ыдысқа, құмыраға немесе күл сақтау жәшігіне салып, көбінесе колумбарийде немесе қанатты үйлерде сақтаған. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Рим екі мәселеге тап болды: халықтың тым көп болуы және жердің жетіспеушілігі. Қала өсіп, көптеген ғимараттар төрт-бес қабатқа дейін жеткен. Қала қабырғаларының ішінде жерлеуге рұқсат берілмегендіктен, ал ерте христиандар өліктерін өртеуді, түрлі дінге жатты деп есептегендіктен, ортақ жер асты зираттары тиімді балама болып табылды. Шамамен біздің заманымыздың 2-ші ғасырынан бастап, денені өртеусіз жерлеу (жақын адамның сүйегін жерлеу) қалыпты жағдайға айналды, қабірлерде немесе оған қол жеткізе алатындар үшін саркофагтарда, көбінесе әсем өрнектелген. 4-ші ғасырға қарай жерлеу өртеуден басым түсті, ал қабірлердің құрылысы үлкеніп, империяның барлық аймағына тарады. Яһудилер мен христиандар қайта тірілу үшін денені сақтау қажеттігіне сенеді, сондықтан жерлеуді артық көрді. Римнен және басқа римдік қалалардан шығатын ежелгі жолдардың көп бөлігі, мысалы, бүгінгі күнге дейін сақталған Аппия жолы, монументалды қабірлермен қатар жүреді. Мұндай қабірлерді салу өте қымбатқа түсетін, ал катакомбаларды қазу әлдеқайда арзан болатын. Көптеген қазіргі заманғы адамдардың ойынша, бұл туннельдер бастапқыда діни қызметтер үшін пайдаланылмаған, тек жерлеу үшін қолданылған. Алайда, римдік дәстүрлерді жалғастыра отырып, естелік шаралар мен христиан шейіттерінің мерейтойларын сол жерде өткізген. Римде 60-қа жуық жер асты жерлеу камерасы бар. Олар қала қабырғаларының сыртында, Римнің негізгі жолдарының бойында салынған, мысалы, Аппия, Остиенсе, Лабикана, Тибуртина және Номентана жолдары. Катакомбалардың аттары, мысалы, Әйіңгі Калист және Аппия жолының бойында орналасқан Әйіңгі Себастьян, сол жерге жерленген болуы мүмкін шейіттерге байланысты. Алайда, христиандық жерлеу үшін пайдаланылған қазбалардың 80%-ы қуғын-сүргіннен кейін пайда болған.

Ашылғандар

Зерттеулер нәтижесінде халықтың диетасы тұщы су балығынан тұратыны анықталды. D9 W XVI 8 нұсқасы, екі жасар бала деп есептеледі, ежелгі Римде балалар ана сүтімен тамақтандырылғанын, ал осы бала әлі анасынан ажыратылмағанын көрсетеді. Бұл δ15N мәндерінің төмендемеуінен туындайды. Рим қоғамында балықтың діни және тұрмыстық аспектілері өріліп жатқан. Біріншіден, ол күнделікті тамақтанудың негізгі бөлігі болды. Христиан катакомбалары ерте христиандардың жерлену орны ретінде, жазулармен және ерте қабырға суреттерімен бірге сақталған. Бірінші ғасырда яхудилер катакомбаларды салған болса да, VI ғасырдың соңына қарай 60-тан астам христиан катакомбасы болды. Бұл катакомбалар суреттерде көрсетілген әлеуметтік-экономикалық жағдай арқылы әртүрлі христиан қауымдарын байланыстырды. Сонымен қатар, суреттер христиандардың бірінші ғасырлардағы әлемге деген көзқарасын және оның идеалды түрде қалай болуы керек екенін көрсетті. Л. Майкл Уайттың айтуынша, Рим катакомбалары ерте христиан дінінің қалай дамығанын көрсететін романтикалық тарихнамада маңызды орын алады. Өйткені, бұл катакомбалар жақсы жасырынған жерлер болған және Рим империясы христиандарды қудалағанда, олар сол жерге ғибадат ету үшін барыпты делінеді. Алайда, Уайт христиандардың Рим катакомбаларын қуғын-сүргін кезінде жасырын ғибадат ету үшін пайдаланбағанын айтады. Оның пікірінше, бұл екі себепке байланысты: біріншіден, Рим империясы христиандарды үнемі қудаламаған, екіншіден, катакомбалардағы үлкен бөлмелер немесе залдар христиандардың тұрақты ғибадат етуіне, Евхаристияға немесе жиналуына пайдаланбаған. Уайт былай дейді: "Осы бөлмелердің қабырғаларында орындықтар орналасқан және олар Евхаристия жиналыстарын өткізуге қолайлы болған, бірақ христиандар өлгендерге арналған тамақ дастарқанын өткізген". Ол мұндай "аза тұту дастарқанының" Римдегі көптеген отбасылар арасында кең таралғанын айтады. Сондықтан, Уайттың түсіндіруінше, христиандар күнделікті өмірде Рим катакомбаларына жиналыстар мен Евхаристия өткізу үшін емес, "көршілері сияқты, қайтыс болған туыстарының естелігін еске алу үшін" барып тұрған. Фрэнк Флинн христиандардың қуғын-сүргін кезінде және одан кейін атақты христиан шейіттерінің қабірлерінің жанында "естелік рәсімдер мен Евхаристияны" өткізгенін айтады. Ол Рим катакомбаларының "христиандарды жасыруға арналған жер болмағанын" қосты. Автор Дж. Осборн христиандардың қуғын-сүргін кезінде катакомбаларда өмір сүрген деген ойдан "ешнәрсе шындықтан алыс емес" дейді. Катакомбалардағы христиан өнері үш санатқа бөлінеді: иконографиялық, стильдік және техникалық. Бірінші ғасырдан алтыншы ғасырға дейін Рим христиан катакомбаларындағы өнер де кезең-кезеңмен дамыды: ерте кезең, Ескі өсиет кезеңі және Жаңа өсиет кезеңі. Қазбашылар (фоссорлар) бір-бірінің үстіне үлкен галереялар мен өткелдер жүйесін салды. Олар жер бетінен төмен орналасқан, 4 қабатқа дейін баратын тар баспақыштармен байланысқан кеңістікте салынған. Қабырғаларға жерлеу нишалары (локули) ойылып салынған. Олардың биіктігі мен ұзындығы әртүрлі. Мәйіттерді киімдерімен тас саркофагтарға салып, зығыр жіппен байлап, бөлмені қайтыс болған адамның аты-жөні, жасы және қайтыс болған күні жазылған тақтамен жабыстыратын. Фрескалық безендірулер ерте христиан өнерінің негізгі сақталған куәлігін ұсынады және бастапқыда діни мақсаттарға бейімделген тұрмыстық иконографиямен үйлерді безендіру үшін қолданылатын әдеттегі римдік стильдерді көрсетеді. Әйес Агнес катакомбасы - кішкентай шіркеу. Кейбір отбасылар әртүрлі локулилерді орналастыратын кубикулаларды салуға мүмкіндік алды және кеңістіктің сәулеттік элементтері безендіруге қолдау көрсетті. Аркосолиялар да көркемдік бағдарламалар үшін тамаша орын болды.

Тоннель қазудың тарихы

Кейіннен катакомба деп аталатын күрделі туннельдер жүйесін алғаш рет Римдіктерге дейін осы аймақта өмір сүрген этрусқтар қазып шығарған. Бұл туннельдер алғаш рет әртүрлі тау-кен ресурстарын, мысалы, әк және құмтас өндіру мақсатында қазылды. Бұл карьерлер кейіннен қазба жұмыстарының негізі болды, алдымен римдіктер тас ресурстарын, содан кейін христиандар мен яһудилер жерлеу орындары мен жаппай қабірлерді жасау үшін пайдаланды.

Қиындық пен қайта ашу

380 жылы христиан діні мемлекеттік дін ретінде қабылданды. Бастапқыда көптеген адамдар шейіттермен бірге жерленгісі келді. Алайда, катакомбаларда жерлеу салты біртіндеп азайды, ал қайтыс болғандар шіркеу зираттарында көмілуі жиіледі. 313 жылы Милан жарлығынан кейін көптеген римдік христиандар шейіттердің қабірлерін табу үшін катакомбаларға ағылып келді және олардың қалдықтарын тонады. Осының салдарынан катакомбаларда вандализм кеңінен таралды. 6-ғасырда катакомбалар негізінен шейіттерді еске алу рәсімдері үшін пайдаланылды, бірақ кейбір суреттер 7-ғасырға дейін қосылды, мысалы, Коммодилла катакомбасындағы Әулие Степан суреті. Римді шабуылдаған остготтар, вандалдар және ломбардтар да катакомбаларды бұзған, әлдеқанда құнды заттар іздеген болуы мүмкін. 10-ғасырға қарай катакомбалар дерлік тасталып қалды, ал қасиетті қабірлер жер үстіндегі базиликаларға көшірілді. Осборн бұл сипаттамаға қарсы шығып, катакомбалар Авиньон папасының Римнен көшірілуінен кейін құлдырағанын және Римдегі діни амалдардың жеткіліксіздігі катакомбалардың толық құлдырауына әкелгенін айтады. (Әулие Домитилланың атымен аталған), үңгірлермен кеңінен таралған. 2009 жылдың басында Ватиканның өтініші бойынша, діни қызметкерлер мен бауырластардан тұратын Рим-католик қоғамы – «Divine Word Missionaries» Сент-Домитилла катакомбаларының басқарушысы ретінде жауапкершілікті өз мойнына алды.

Коммодилла катакомбалары

Остиан жолындағы бұл катакомбаларда сақалды Исаның ең ерте суреттерінің бірі кездеседі. Алғашқыда олар Әулие Феликс пен Адауктустың қабірлерін сақтаған. Комодилладағы қазба жұмыстарын францискан археологы Беллармино Багатти (1933–1934 жж.) жүргізді.

Генероза катакомбалары

Кампана жолында орналасқан бұл катакомбалар, Симплиций, Фаустин және Беатрикс христиан шейіттерінің, Римде Диоклетианның қуғын-сүргіні кезінде (302 немесе 303 жылдары) қабырлары болған деген әңгіме бар, мүмкін уақытша.

Пратекстаттың катакомбалары

Бұл құрылыстар Аппий жолының жанында орналасқан және 2 ғасырдың соңында салынған. Олар кең жер асты жерлеу орнынан тұрады, бастапқыда язычниктар, кейін христиандар қолданған, түрлі христиан шейіттерінің қабірлерін қамтиды. Кешеннің ең көне бөліктерінде "тәж кигізу кубикулумы" табылады, онда сол дәуір үшін сирек кездесетін, Мәсіхтің қызыл гүлмен тәжге отырғызылуының суреті, сондай-ақ 4 ғасырға жататын Сусанна мен қарттардың қой мен қасқырлар түрінде бейнеленген аллегориялық суреті бар.

Прискилланың катакомбалары

Прискилла катакомбасы Виа Салярияда, Вилла Аданың қарсы бетінде орналасқан. Олар, әдетте, катакомбалар салынған жердің иесінің атымен аталған. Оларды Прискилланың бенедиктин қарындастары күзетеді.

Сан-Панкрацио катакомбалары

Сан-Пакрацио базиликасының астында орналасқан, оны Папа Симмах жас шейіт Панкрас немесе Панкратийдің денесі жерленген жерде салған. 17 ғасырда бұл орын Жылынашақ Кармелиттерге берілді, олар оны толығымен өзгертіп жаңартты. Катакомбаларда мүсіндердің сынықтары, сондай-ақ пұтқа табынушылар мен ерте христиандық жазулары сақталған.

Сан-Себастьян катакомбалары

Ең кішкентай христиан зираттарының бірі, бұл әрқашан ең қол жетімді катакомбалардың бірі болғандықтан, ең нашар сақталғандарының бірі (төрт түпнұсқа қабаттың біріншісі дерлік толығымен жойылған). 1933 жылы ежелгі қалдықтардың үстіне қайта салынған, ал 13-шы ғасырда салынған шіркеудің кемесіне апаратын аркалар, бастапқы базиликаның кемежағының оң жағындағы қабырғаның сол жақ шетінде көрінеді; сонымен қатар, Асыл заттар капелласының апсидасының сыртқы жағы және 4-ші ғасырға жататын саркофагтар (толық және фрагменттер) қазба жұмыстары кезінде табылған. Осы жерде шейіттер Себастьян мен Евтихий жерленген. Төменге қарай баспалдақпен түскенде, әртүрлі кубикулаларды (соның ішінде 4-ші ғасырдың соңына жататын Гионаның төрт кезеңді суреттер циклы бар кубикулум) қамтитын аркадалар табылады. Содан кейін қалпына келтірілген С. Себастьян склепіне жетесіз, онда ежелгісінің қалдықтары сақталған үстел тәрізді құрбандық орны және Берниниге жатқызылатын Әйет Себастьянның бюсі орналасқан. Бұл жерден платформаға жетесіз, оның астында "ad catacumbas" деп аталған, құмтастан жасалған ойыс бар, бұл осы және осы типтегі басқа барлық қабірлерге ат берген. Платформадан 2-ші ғасырдың екінші жартысында салынған (бірақ кейінірек қолданылған) үш мавзолей ашылады. Оң жақтағы біріншісі, сыртында жерлеу тойы мен Серасаның демонды қуу кереметі бейнеленген, ал ішінде суреттер (соның ішінде Горгон басының суреті) және жерлеу қабірлері бар, сонымен қатар иесінің атын көрсететін "Маркус Клодиус Гермес" деген жазу бар. Екіншісі, кейбірлер "Иносентиорлардың қабірі" (жерлеу клубының меншігінде болған) деп атайды, өте әдемі жабынмен, грек әрпімен жазылған латын жазуларымен және "Иса Мәсіх, Құдайдың Ұлы, Құтқарушы" деген грек сөздерінің бас әріптерімен жазылған граффитимен ерекшеленеді. Сол жақта Асия мавзолейі орналасқан, сыртқы қабырғасында кантаройдан trompe l'œil бағаналарына дейін көтерілетін жүзім сабақтарының суреті бейнеленген. "Триглия" деп аталатын бөлме платформадан, базиликаның ортасынан шамамен және қазіргі базиликамен жоғарыдан кесілген. Бұл жабық бөлме жерлеу тойлары үшін пайдаланылған; жабынмен жабылған қабырғаларда 3-ші ғасырдың екінші жартысынан 4-ші ғасырдың басына дейін осы тойларға қатысушылар жасаған жүздеген граффитилер бар, онда елші Петір мен Пауылға тілектер айтылған. "Тригилиядан" ежелгі амбулаторияға кіріп, ол апсидаға айналады: мұнда эпитафиялар жинағы және барлық мавзолейлердің, "Тригилияның" және Константин базиликасының моделі орналасқан. Бұл жерден "Платоникаға" түсесіз, базиликаның арт жағында орналасқан және бұрын Петір мен Пауылдың уақытша бейіті деп есептелген, бірақ шындығында (қазба жұмыстарының нәтижесінде дәлелденгендей) Паннониядағы Сеския епископы Кириннің қабірі болған. "Платониканың" оң жағында Хонарий III-тің капелласы орналасқан, ол мавзолейдің вестибюлі ретінде бейімделген, онда 13-шы ғасырға жататын Петір мен Пауылдың, айқышқа шегеленудің, қасиеттілердің, жазықсыздардың қырғынының, Мадонна мен Баланың және басқа да тақырыптардың суреттері бейнеленген. Сол жақта апсидалық мавзолей орналасқан, апсидаға қарсы құрбандық орны салынған: сол қабырғада "domus Petri" деген граффити сақталған, бұл Петірдің осы жерде жерленгенін көрсетеді немесе граффити жазылған кезде Петірдің осы жерде жерленгеніне сенгендігін куәландырады.

Сан-Валентино катакомбалары

Бұл катакомбалар қасиетті Валентинге арналған. 13 ғасырда шейіттің қабірлері Сент-Пракседес базиликасына көшірілді.

Сант-Агнес катакомбалары

Римдегі қасиетті Агнес Римдікінің қабір қалдықтарын сақтау және құрметтеу үшін салынған. Агнес қаңқасы қазір Римдегі катакомбаның үстінде салынған Сант-Агнесе фуори-ле-мура шіркеуінде сақталған. Оның бас сүйегі Римдегі Навона алаңындағы Сант-Агнесе-ин-Агоне шіркеуінің шағын ғибадатханасында сақталған.

Анапо жолындағы катакомбалар

Салярия жолындағы Анапо катакомбалары III ғасырдың соңына немесе IV ғасырдың басына жатсады және Киелі кітап сюжеттерінен әртүрлі фрескаларды қамтиды.

Яһуди катакомбалары

Римде алты белгілі еврей катакомбасы бар, олардың екеуі жұртшылыққа ашық: Вигна Ранданини және Вилла Торлония. Еврей катакомбалары 1918 жылы ашылды, археологиялық қазбалар он екі жыл бойы жалғасты. Құрылыстың екі кіреберісі бар, біреуі Сиракуза көшесінде, екіншісі Вилла Торлонияның ішінде. Катакомбалар 500 метрден астамға созылып, 2-3 ғасырлар аралығындағы кезеңде салынған, және мүмкін 5 ғасырға дейін пайдаланылған. Шамамен жүзге жуық епитафия бар, бірақ олар ерекше нанымның белгілерін көрсетпейді, тек сирек кездесетін фрескаларда классикалық еврей діни символдары бейнеленген. Еврей катакомбалары түрлі белгілермен, сондай-ақ еврейлердің катакомбадағы қайтыс болғандарды зияраттамауымен христиан катакомбаларынан ерекшеленеді. Еврей катакомбаларының қабырғаларында Ескі өсиеттің бөліктері мен жеті бұтақты шамданның символы кездеседі. Катакомбалардағы жоғары ылғалдық пен температураның салдарынан сүйектердің сақталуына кері әсер тиді. Ғалымдар сүйектердің жеткіліксіз сақталғандығына байланысты өлгендердің жынысын анықтай алмайды. Қалған катакомбалар құрылысының тұрақсыздығы мен радоның болуына байланысты жұртшылыққа ашық емес.

Рим катакомбаларының суреттер галереясы

Рим катакомбаларында көптеген әртүрлі өнер туындылары кездеседі. Көптеген туындылар діни мазмұнды, олардың кейбіреулері маңызды христиандық рәсімдерді, мысалы, крещение рәсімін, немесе діни оқиғалар мен көріністерді, мысалы, "Үш еврей және отты пеш" әңгімесін, немесе Адам мен Хауа сияқты Киелі кітаптағы тұлғаларды бейнелейді.