Кіріспе

Біріккен Корольдіктегі координаттар бойынша орналасқан Fishbourne рим сарайы немесе Fishbourne вилласы Батыс Сассекс округындағы Чичестер қаласына жақын Fishbourne ауылында орналасқан. Сарай Альп тауларынан солтүстікке қарайғы ең үлкен римдік резиденция болып табылады және римдіктердің Британияны жаулап алуынан шамамен отыз жыл өткен 75 жылға дейін салынған, бұл ерекше ерте мерзім. Сарайдың көп бөлігі қазылып, орналасқан жердегі мұражаймен бірге сақталған. Төртбұрышты сарайды әсем бақтар қоршап тұрған, олардың солтүстік бөліктері қайта жаңартылған. Біздің заманымыздың екінші және үшінші ғасырларында көптеген өзгерістер енгізілді, нәтижесінде бастапқы қара-ақ мозаикалардың үлкен бөлігі күрделі түсті жұмыстармен, соның ішінде солтүстік қанаттағы толық сақталған Дельфин мозаикасымен жабылған. Сарай шамамен 270 жылы өртеніп, содан кейін тасталып кеткен кезде одан әрі жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқан.

Ашу және қазба жұмыстары

Бұл жер 1805 жылы, ежелгі Рим қираған жерінде жаңа үй салу кезінде, кездейсоқ табылған. Жұмысшылар 4 метр қашықтықтағы тас төсеніш пен бағаналардың сынықтарын тапты. Келесі жылдары жергілікті тұрғындар керамика сынықтары мен мозаикалық плиткалардың бөліктері сияқты қосымша қалдықтарды қазып тапты. Алайда жергілікті тұрғындар табылған заттардың жер бетінде қалған үлкен беймәлім құрылымның бір бөлігі екенін түсіне алмады. Тек 1960 жылы Портсмут су компаниясында жұмыс істейтін инженер Обри Барретт су құбыры үшін траншея қазып жатқанда, негізгі жолдың солтүстігінде орналасқан «тас ғимараттың» негіздерін тапты. Бұл көне құрылыстың қайта ашылуы Сассекс археологиялық қоғамының назарын аударды және 1961 жылы археолог Барри Канлифф пен оның командасы жүргізген алғашқы қазбаларды бастады. Кунлиффтің қазба жұмыстарынан тапқан мәліметтері осы жермен байланысты ақпараттың ең маңызды бөлігін береді. Бес жыл ішінде Манлидің археологтар тобы он екі мыңға жуық артефактілерді, оның ішінде мезолит кезеңінен (шамамен б.з.д. 5000-4000) басталған деп есептелетін кремний құралдарды тапты және қазіргі Fishbourne сарайының жанында аңшы-жинақшы қонысының бар екендігін көрсете алады. Дэвид Томалин жазған зерттеу мақаласында Фишборн сарайы «иелік ету орталығы» ретінде тағайындалған болуы мүмкін, яғни оның айналасындағы басқа сарайлар мен виллаларға қарағанда үлкен қаржылық және әлеуметтік билігі болуы мүмкін дегенді білдіреді. Сонымен қатар, сарайдың Fishbourne арнасына жақын болуы, кемелерге теңізге шығуды қамтамасыз етті, бұл оның бір уақытта сауда кемелерін қабылдайтын өзінің порты болуы мүмкін дегенді білдірді. Бұл ғимараттар біздің заманымыздың 60-жылдары қиратылды және оның орнына 65-жылдары қалың тас қабырғалы вилла немесе прото сарай салынды. Оның ішінде екі ғимаратпен бірге бағаналы аула бақшасы мен ванна бөлмесі бар. Ол қабырғаға салынған суреттермен, штукатурлық қалыптармен және көп түсті мармар панельдермен безендірілген. 1964 жылы мамыр айында қазба жұмыстары кезінде табылған, 13 жастағы Неронның бейнесі ретінде анықталған, 50 жылы император Клавдийдің ресми асырап алуы кезінде немесе одан кейін көп ұзамай жасалған жас жігіттің өмірлік өлшемімен мәрмәрден оюланған басы, әрине, прото сарайдан шыққан. Бұл кезеңде шетелдік, мүмкін итальяндық қолөнершілер жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бұл ғимарат осы аймақта бірегей болған жоқ, өйткені Ангмерингтегі вилла көптеген жағынан ұқсас болған және сол аймақта тұратын бірнеше аристократтар сол жұмыс күшін қолданған болуы керек. 75-80 жылдары салынған төрт тұрғын бөлмелі сарайдың құрылысы бес жылға созылды. Оның оңтүстік-шығыс бұрышында прото-сарай орналасқан. Кей жерлерінде жердің биіктігі 2 метрге дейін жеткен. Бақтардың айналасын перистиль тәрізді колоннадалар қоршап тұрды. Солтүстік және шығыс қанаттары ауланың айналасында салынған бөлмелерден тұрады, шығыс қанаттың ортасында монументалды кіреберіс бар. Солтүстіктегі бұрышында үлкен бір қабатты жиналыс залы тұрды. Батыс қанатта мемлекеттік бөлмелер, үлкен салтанатты қабылдау бөлмесі және галерея болды. Оңтүстік қанатта, бәлкім, иесінің жеке пәтерлері болған шығар, бірақ солтүстік қанатта ең күрделі көрінетін мозаикалар бар. Сарайда 50 керемет мозаикалық қабат, еден асты жылу жүйесі және толықтай моншақ бар. Бақшада шұңқырлар үшін пішінді төсек-орын және бұлақтар үшін сумен қамтамасыз ететін ағаштар бар екені көрсетілді. Сонымен қатар оңтүстік қанаты көлденең жасанды террасаға қарап тұрды. Бұл бақ «табиғи» пейзаж ретінде ағаш пен бұталармен, көл мен өзенмен отырғызылды. Оның бір жағында бағаналы бағаналар орналасқан. Сарайдың безендіруі күрделі болды, оның ішінде қабырға суреттері, штукатурка және opus sectile, мраморлы полихромды панельдер, олардың мысалдары мұражайда. Бұл дәуірде, прото сарайдағыдай, шетелдік шеберлерді жұмысқа алу керек болды. Сарай бастапқы иесінен ұзақ өмір сүрді және 2 ғасырдың басында кеңінен қайта құрылды, және солтүстік қанатта ванналар бөлмесі қосылған екі немесе одан да көп жеке виллаларға бөлінген болуы мүмкін. 100 жылы солтүстік қанаттың ортасында бұрынғы Медуза мозаикасының үстінен жаңа мозаика орнатылды. Біздің заманымыздың екінші ғасырының ортасында одан әрі күрделі қайта жобалау соңғы моншалардың жиынтығын және солтүстік қанаттың шығыс шетін бұзуды қамтыды, мүмкін, бұдан бұрын толтырудың төмендеуіне байланысты. Бақшада жаңа моншақтар салынды және шығыс қанаттың алдындағы перистильде. Солтүстік қанатта да жоспар кеңінен өзгертілді, 160 жылға дейін жасалған Купид мозаикасын қоса алғанда, төрт жаңа көп түсті мозаикалар салынды. Кейін 3 ғасырдың соңында да одан әрі қайта құру жұмыстары жүргізілді. Соңғы өзгерістер аяқталмай қалды, шамамен 270 жылы солтүстік қанат өрттен қирады.

Меншік иесі

Бари Канлифф алғаш ұсынған қабылданған теория бойынша, сарайдың алғашқы кезеңі Римге адал болған жергілікті басшы Тиберий Клавдий Когидубнның (немесе Тогидубнның) резиденциясы болған. Ол жаулап алудың бірінші кезеңінен кейін бірнеше аумақтың патшасы болып тағайындалған. Когидубн Тациттің "Агрикола" еңбегіндегі оның адалдығы туралы айтылуынан және жақын маңдағы Чичестерде табылған Нептун мен Минерваға арналған ғибадатхананың ескерткіш жазуынан белгілі. Сонымен қатар, 60 жыл шамасында Когидубнға Римнің мемлекет қайраткерлері мен аристократтарына ғана берілетін Август легаты деген құрметті атақ берілді. Канлифф бұл оқиғаны 70 жылы сарайдың ірі тас қабырғалы кеңейтілімінің салынуымен байланыстырады, бұл оның теориясын қолдау үшін осындай жоғары мәртебелі тұлғаға лайық болды. Чичестерде Лукуллдың болғанын көрсететін екі жазу табылды, ал Майлс Расселдің сарайды біздің заманымыздың 90-шы жылдарының басына жатқызуы осы түсіндіруге әлдеқайда сенімді келеді. Егер сарай Лукулл үшін салынған болса, онда ол бірнеше жыл ғана пайдаланылған болуы мүмкін, себебі римдік тарихшы Светоний Лукуллдың 93 жылы немесе одан кейін ақылдан безген император Домицианның қолынан қаза тапқанын жазған. Басқа теориялар сарайдың иесі Клавдийдің басып алуына дейін Рим империясының британдық патшасы Верика немесе тіпті Тиберий Клавдий Катуар болған деседі, оның алтын мөрлі сақинасы 1995 жылы жақын маңда табылған.

Жою және оның салдары

270 жылға таман солтүстік қанаты өрттен толығымен қирағандығына күмәнсіз дәлелдер бар. Мысалы, құлаған шатырдың қирандылары, сондай-ақ оның черепицалары мен балқыған темір бұйымдары бірінші қабатта шашылып жатыр, ал кейбір күйген есіктері тік тұрған күйінде қалды. Мұражай көрінетін қалдықтардың көп бөлігін, соның ішінде сарайдың бір қанатын қамтиды. Бақтар Рим дәуірінен аутентиктік өсімдіктермен қайтадан егілді, олардың ішінде раушан, лилия, розмарин, түрлі жеміс ағаштары және жиектелген қырлар бар.