Кіріспе

Хабакук тезисі – британдық экономист сэр Джон Хабакук ұсынған және оның атымен аталған теория. Бұл теорияға сәйкес, соғысқа дейінгі Америкада жердің көп болуы және еңбек күшінің жетіспеуі жоғары жалақыға алып келді, бұл еңбекті үнемдейтін технологиялық жаңалықтарды іздеуге ықпал етті. Осының нәтижесінде машиналар өндірісі өсті және американдық өндіріс жүйесі дамыды. Бұл тезис алғаш рет Хабакуктың 1962 жылы жарық көрген «Америка және британдық технология XIX ғасырда: еңбекті үнемдейтін өнертабыстарды іздеу» атты еңбегінде жарияланды және американдық индустрияландырудың классикалық түсіндірмесі ретінде кең танылды. Тезис жоғары пайыздық ставкаларды, машиналарды капитал ретінде қарастырмауды және еңбек пен капитал сияқты сирек және қымбат факторларды ескермегені үшін сынға ұшырады.

Еңбек күші мен жоғары жалақы

Хабакук тезисіне сәйкес, Американың технологиялық прогресіне 19 ғасырдың бірінші жартысында еңбек күшінің жетіспеушілігі түрткіс болды. Хабакук "Америкалық және британдық технология XIX ғасырда: еңбекті үнемдейтін өнертабыстарды іздеу" еңбегінде: "Америкалық еңбектің британдық еңбекпен салыстырғанда қымбаттығы мен серпімсіздігі, американдық кәсіпкерге белгілі бір капиталмен британдық әріптесіне қарағанда еңбекті машиналармен алмастыруға үлкен ынталандыру берді" деп жазады. Еңбек күшінің жетіспеушілігі АҚШ-тағы арзан, құнарлы жердің көп болуынан туындады, бұл көптеген адамдардың ауыл шаруашылығымен айналысуына себеп болды, себебі табыс пен өнім жоғары болды және оны өндірушіге тиесілі болды. Ауыл шаруашылығынан алынатын табыс жоғары болғандықтан, өндіріс саласындағы жалақының өсуіне әкелді. Бұл жалақы мен шығындардың өсуі компанияларды еңбек күшін үнемдейтін, механикаландырылған әдістерді іздеуге итермеледі. Хабакук Американың еңбек күшін сақтау үшін өндірістің күрделі технологиясын таңдағанын айтты. Осы аргументін одан әрі дамыту үшін, ол 19 ғасырдың басында еңбекке деген сұраныстың артуы білікті емес жұмысшылардың жалақысын білікті жұмысшылардың жалақысынан артық өсіргенін атап көрсетеді. Еңбек күшінің жетіспеушілігі негізінен білікті емес жұмысшылардың бөлінуінде сезілді, бұл білікті және білікті емес жұмысшылардың жалақысы арасындағы айырмашылыққа әкелді. Көп жағдайда, өндірістің капиталға көп жұмсалатын технологиясы еңбекке көп жұмсалатын технологияға қарағанда көбірек білікті еңбек күшін қажет етті. Білікті жұмысшылардың жалақысы білікті емес жұмысшылардың жалақысымен салыстырғанда төмен болғандықтан, бұл капиталға көп жұмсалатын және еңбекті үнемдейтін жаңалықтарды іздеуді рационалдады. Нәтижесінде, компаниялар қымбат білікті емес жұмысшылардың жұмысын механикаландыруға ұмтылды.

Технология және инновациялар

Хабаққұқ бастапқыда техникалық прогресс ғылыми емес, тәжірибеге негіделгенін мойындайды. Ол ұсынған еңбекті үнемдейтін жаңалықтар жаңа өнертабысқа алып келген ғылыми білімнің үлкен қадамына қарағанда, ескі құралдарды жаңарту ғана болды. Ол иірудің әртүрлі әдістерін мысалға келтіреді: жіп иіру машинасы, су тіреуі, жіп қашар машинасы, электр тоқыма станогы және соңында автоматты тоқыма станогының түрлері. Текстиль өнеркәсібі автоматты тоқыма станогының тиімділігіне қанағаттанғанша әрбір әдіс алдыңғысына сүйенді. Дегенмен, ол еңбек тапшылығы өндірушілерге еңбек және капиталды үнемдеу үшін "толығымен автономды туындаған өнертабыстарды" іздеуге және қабылдауға үлкен түрткі болды деп санайды. Сонымен қатар, еңбек тапшылығы техникалық прогрестің қарқынын арттырып, қолданыстағы жабдықтардан бас тартуға дайындық танытуға әкелді.

Сын-пікірлер

Дипломдық жұмыс көптеген мәселелерді қарастырмайды. Ол соғыстан бұрынғы Америкада кең таралған жоғары пайыздық мөлшерлемелерді ескермейді. Еңбекпен қатар, капитал және басқа да факторлар жетіспейтін және қымбат болды. Сол кездегі капитал көбінесе ғимараттар мен тауарлардан тұрды, машиналардан емес. Хабакук тезисін қатаң сынға алған экономикалық тарихшы Питер Темин екі негізгі тұжырымға қарсы тұрады: жер тек қана ауыл шаруашылығына пайдаланылады және екіншіден, өндіріс пен ауыл шаруашылық тауарларының салыстырмалы бағасы ғана бекітілген. Егер осы тұжырымдар дұрыс болса, Питер Темин жердің көп болуы ауыл шаруашылығы еңбегіне деген сұранысты арттырады, еңбекті өндіріс саласынан шаруашылыққа ауыстырады, соның салдарынан өндірістегі капитал-еңбек арақатынасын арттырады деп санайды. Дон Адамс пен Натан Розенбергпен бірге Темин Хабакуктың жоғары құнға негітелген түсінігіне қарсы, 19 ғасырдың басындағы Американың төмен құнды еңбекке негітелген түсінігін қолдайды.

Қарым-қатынас

Технологиялық өзгерістер тақырыбындағы бұрынғы жазбалар: 1932 жылы Ж.Р. Хикс ұсынған индуцирленген инновация гипотезасы, онда өндіріс факторларының салыстырмалы бағаларындағы өзгеріс өнертабысқа, әрі нақтылы бір бағытталған өнертабысқа – пайда болуына себеп болады, яғни қолданылуы қымбаттап кеткен факторды үнемдеуге бағытталған өнертабысқа. Хабакук тезисін Хикс еңбегінің кеңейтілген нұсқасы ретінде қарастыруға болады, бірақ Хабакук кітабында Хикске сілтеме жасалмайды. Хабакуктан бұрынғы еңбек – Е. Ротбарттың «Америка Құрама Штаттары өнеркәсібінің британдық өнеркәсіптен артық тиімділігінің себептері» атты мақаласы. Онда ол американдық өнеркәсіптің жоғары тиімділігінің себебі үлкен нарық екенін дәлелдейді. Дарон Ацемоглудың «Бағытталған техникалық өзгерістер» атты мақаласында техникалық өзгерістерге баға мен нарық көлемінің әсері талданады.

Қазіргі заманғы қолдану

Роберт С. Аллен (салыстырмалы) жоғары жалақы мен (салыстырмалы) арзан энергия Британдық өнеркәсіптік революцияны түсінудің кілті екенін айтады. Толық талдау үшін https://pseudoerasmus.com/2016/12/01/allen/ сайтына қараңыз, онда "Индукцияланған инновация" аргументі егжей-тегжейлі қарастырылған. Жалақы ғана емес, еңбекақының бірлік құнының маңыздылығына назар аударыңыз. Факторларды үнемдейтін технологиялық өзгерістердің неоклассикалық формализациясы туралы "Хабакук тезисі неоклассикалық аяқта" (2014) мақаласын https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01206032/document мекенжайы бойынша қараңыз. Аргири Эммануэль ұсынған "теңсіз айырбас" теориясы да Хабакук тезисінен шабыттанған. И. Несс және З. Коп (ред.) "Империализм және антиимпериализмнің Палгрейв энциклопедиясы" (Палгрейв Макмиллан, Чам 2020) кітабындағы Ж. Бролиннің "Теңсіз айырбас" бөлімін қараңыз (https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-91206-6_280-1).