Кіріспе

Кеңес Одағындағы итальяндық әскери тұтқындар – бұл Ресейдегі итальян армиясының (ARMIR және CSIR) тұтқындарының тағдыры және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Сталиннің Кеңес Одағындағы олардың басынан өткендер туралы баяндама.

Сипаттамалары

Екінші дүниежүзілік соғыста Қызыл Армия 60 000-нан астам итальяндық әскери тұтқынға алды. Олардың көп бөлігі 1942 жылдың желтоқсанындағы шешуші советтік «Кіші Сатурн» операциясы кезінде тұтқынға түсті, бұл операция Ресейдегі итальян армиясын (Armata Italiana in Russia (ARMIR)) талқандады. ARMIR ең жақсы күйінде шамамен 235 000 адамнан тұрды және 1942 жылдың желтоқсаны мен 1943 жылдың ақпаны аралығында Сталинград пен оның төңірегіндегі шайқаста неміс күштеріне көмектесті. Осы кезеңде жоғалған итальяндық сарбаздардың жалпы саны 84 830-ды құрады (Италия Қорғаныс министрлігі, 1977a 1977b). Советтік мұрағаттарға сәйкес, 54 400 итальяндық әскери тұтқын советтік тұтқын лагерлеріне тірі жетті; 44 315 тұтқын (81%-дан астам) лагерьде қайтыс болды, олардың көп бөлігі 1943 жылдың қысында көз жұмды. 1989 жылдан кейін Ресей билігі әскерилердің аты-жөндерін, қайтыс болған күні мен жерін, кириллицамен жазылған тізім түрінде ұсынды (Италия Қорғаныс министрлігі, 1996). 1945 және 1954 жылдар аралығында 10 085 тұтқын өз елдеріне қайтарылды. 30 430 сарбаздың жеке тағдыры, олар шайқастар мен шегіну кезінде немесе тұтқынға алынғаннан кейін қайтыс болды, жақсы белгілі емес. Шабуылдарда шамамен 20 000 адамның қаза болғаны, ал 10 000 адам тұтқынға түскеннен бастап лагерьде тіркелгенге дейін қайтыс болғаны болжануда. Ресейлік дереккөздер Совет Одағында 1942–1954 жылдар аралығында 49 000 итальяндық соғыс тұтқындарының 28 000-інің қайтыс болғанын хабарлайды.

Әскери тұтқындар лагеріне жол

Тұтқындықтағы мақсаттағы лагерьлерге жүздеген шақырымдық сапар негізінен жаяу жасалды. Тірі қалғандар бұл жолды "давай" шерулері деп еске алады. "Давай!" – орыс тіліндегі серпіліс сөзі, бұл жағдайда "қозғалысқа түсу!" деген мағынаны білдіреді. Тұтқындарға Қызыл Армия және көбінесе партизандар қаталдықпен қадағалау жасады, тоңған немесе шаршағандарға аяу көрсетілмеді (Ревелли, 1966). Көшіруді жүк вагондарымен аяқтады, олардың ішінде көптеген тұтқындар қатыгез суықтан және азық-түлік тапшылығынан көз жұмды.

Лагерьлер, емдеу және өлім себептері

Суздаль 160, Тамбов, Оранки, Криновое, Мичуринск, Шығыс Еуропалық Ресейде орналасқан лагерьлер, итальяндық әскери тұтқындардың көпшілігінің нашар жағдайда ұсталған жерлері болды. Басқалары Lager 58/c және Lager 171 (Италия Қорғаныс министрлігі, 1996) анықтамалық нөмірлерімен ғана белгілі болды. Лагерьдегі өлім-жітімнің басты себептері – тиф және аштықтан туындаған аурулар еді (Giusti, 2003). Кеңес әскерлері мен партизандардың қарусыз тұтқындарға жасаған қатыгездіктері туралы хабарлар болды, бірақ аман қалғандар екі жақтың сарбаздары арасындағы достыққа, әсіресе майдан желісінде (Rigoni Stern, 1965) және орыс азаматтарының мейірімділігіне (Vio, 2004) куә болды. Совет Одағындағы итальяндық әскери тұтқындарға көптеген үгіт-насихаттар жүргізілді. Бұл үгіт-насихатты Италиядағы фашизмнен қашып, Совет Одағына келген итальяндық коммунистік кадрлар таратып, олар Италияда "fuoriusciti" (эмигранттар) деп аталды (Zilli, 1950). Қорқытулар мен уәделерге қарамастан, тұтқындардың көпшілігі, әсіресе фашизмге бұрын қатысы болмағандар, үгіт-насихатқа қарсы тұрды (Giusti, 2000). 1943 жылдың көктемінде Совет үкіметінің ықпалы мен лагерь басшылығының жақсаруына байланысты тұтқындардың жағдайы едәуір жақсарды, тағамдық жағдай күрт жақсарды және аман қалған сарбаздардың саны артты.

Соғыс қылмыскерлері

Тірі қалғандардың көпшілігі 1945–1946 жылдары Италияға оралуға рұқсат алды. Сол жылдары тұтқындалған итальяндық офицерлер тобы соғыс қылмыстары жасады деген айып тағылып, көп жылға мәжбүрлі еңбекке кесілді. Сталиннің қайтысынан кейін бұл айыптаулар негіссіз екені дәлелденді және олар 1954 жылы босатылды (Регинато, 1965). Италиялықтар КСРО-да оккупациялық әскер ретінде әрекет етпегендіктен, партизандар мен бейбіт азаматтарға қарсы қиянат жасау ықтимал емес еді. 1941 жылдың шілдесінен 1942 жылдың маусымына дейін Ресейде жұмыс істеген Итальяндық экспедициялық корпусы (Corpo di Spedizione Italiano in Russia, CSIR) тұтқындаған кеңес әскерлері немістерге тапсырылып, нацистердің қатыгездіктеріне ұшырады. АРМИР құрылғаннан кейін, кеңес тұтқындары итальяндық күзетте лайықты жағдайда сақталды. Мысалы, орыс әскери тұтқындарына итальяндық армияның стандартты рационымен тамақ берілді (Ричецца, 1978).

Ұмытылған қайғылы оқиғаның себептері

Италияның Кеңес Одағындағы итальяндық әскери тұтқындарының мәселесі соғыстан кейінгі Италиядағы қызу саяси тақырып болып қала берді. Он мыңдаған жоғалған әскерлердің тағдыры туралы ақпаратты Кеңес билігі бергісі келмегендіктен, бұл мәселе ешқашан толыққанды зерттелген жоқ. Оңшыл және орталық партиялар осы жағдайды өз мүдделері үшін пайдаланды, Кеңес Одағын әскери тұтқындарын қайтармаумен айыптады (Democrazia Cristiana манифесті, 1948), ал солшылдар (Роботти) Италиядағы алғашқы демократиялық сайлауларда (1948) бұл жағдайды коммунизмге қарсы насихат деп қарастырды. Трагедияның масштабын көрсететін бейтарап ақпарат пен объективті тарихи реконструкция тек Кеңес Одағы құлағаннан кейін ғана мүмкін болды (Giusti, 2003), алайда Италияда бұл мәселеге деген қызығушылық көбінесе жойылған еді.