Кіріспе

Шығыс майданындағы Италияның қатысуы – 1941 жылы нацистік Германияның Кеңес Одағына қарсы бастарған «Барбаросса» операциясына Италия Корольдігінің әскери араласуын білдірді. Неміс шабуылына белсенді қатысу туралы шешімді Бенито Муссолини операция басталғанға дейін бірнеше ай бұрын, Адольф Гитлердің басып кіру ниеті туралы білгенде қабылдады, бірақ ол тек 1941 жылдың 22 маусымында, итальяндық диктаторға сол күні неміс әскерлері Кеңес Одағына шабуыл жасағаны туралы хабарланғаннан кейін ғана расталды. Бұрыннан дайындыққа келтірілген үш дивизиясы бар экспедициялық күш тез арада жұмыла бастады: «Ресейдегі итальяндық экспедициялық корпусы» (Corpo di Spedizione Italiano in Russia, CSIR) деп аталды, ол 1941 жылдың шілде айының ортасында шығыс майданға келді. Бастапқыда 11-ші неміс армиясына, содан кейін 1-ші танк армиясына қосылған CSIR 1942 жылдың сәуіріне дейін науқанға қатысты, ол кезде майданның қажеттіліктері тағы екі итальян корпусын жіберуді талап етті, олар CSIR-мен бірігіп 8-ші итальян армиясына немесе «Ресейдегі итальян армиясына» (Armata Italiana in Russia, ARMIR) біріктірілді. Оңтүстікке, Дон өзенінің бағытына орналастырылған 8-ші итальян армиясы 2-ші венгр армиясы мен 3-ші румын армиясымен бірге сол кезде Сталинградқа қарай жылжыған неміс күштерінің сол жақ фланкін қорғауға тағайындалды. Майданның күрт өзгеруі шайқастың барысын түгелдей өзгертіп жіберді; Сталинградта неміс күштері қоршауға алынғаннан кейін, 1942 жылдың 16 желтоқсанында басталған кеңес шабуылы 8-ші армияның оңтүстік бөлігінде орналасқан 2-ші және 35-ші итальян армиялық корпустарын (бұрынғы CSIR) басып тастады, ал алты итальян дивизиясы неміс және румын күштерімен бірге асығыс кері шегінуге мәжбүр болды. 1943 жылдың 13 қаңтарында Донның солтүстігіндегі екінші ірі кеңес шабуылы әлі де қатардағы, нашар жабдықталған және азық-түлікпен қамтамасыз етілмеген Альпини әскерлерін басып қалды, олар дала бойымен шегінді. Кері шегіну итальяндықтардың ондаған мың адамын құрбан етті және 31 қаңтарда 2-ші Альпі дивизиясы Шебекинодағы алғашқы неміс бекіністеріне жеткенде аяқталды. Репатриациялау операциялары 6-15 наурыз аралығында жүргізіліп, 24 наурызда аяқталды, осымен Совет Одағындағы итальяндық әскери операциялар тоқтатылды.

Ресейдегі итальяндық экспедициялық корпус

1941 жылдың 10 шілдесінде құрылған Ресейдегі итальяндық экспедициялық корпусы (CSIR) 1941 жылдың шілде және тамыз айлары аралығында Оңтүстік Совет Одағына келді. CSIR бастапқыда неміс генералы Евгений Риттер фон Шоберттің 11-ші армиясына бағынышты болды. 1941 жылдың 14 тамызында CSIR генерал Эвальд фон Клейсттің 1-ші танк тобының басқаруына берілді. 25 қазанда 1-ші танк тобы 1-ші танк армиясы болып қайта аталды. CSIR 1942 жылдың 3 маусымына дейін фон Клейсттің қол астында қалды, содан кейін неміс генералы Рихард Руоффтың 17-ші армиясына бағынышты болды. CSIR-дің алғашқы командирі генерал Франческо Зингалес Совет Одағына тасымалдаудың басында Венада ауырып қалды. 1941 жылдың 14 шілдесінде Зингалес генерал Джованни Мессемен ауыстырылды. CSIR құрамында үш дивизия болды: 52-ші моторизацияланған дивизия, 9-шы моторизацияланған дивизия және 3-ші кавалерия дивизиясы.

1941 жылдың тамызы 1942 жылдың шілдесі, CSIR операциялары

CSIR 1941 жылдың шілдесінде Украинадағы неміс әскерлерінің оңтүстік бағытындағы ілгерілеуіне жіберілді. 1941 жылдың тамызында, неміс 11-ші армиясының құрамында CSIR жаумен алғашқы байланыс жасады. CSIR Буг және Днестр өзендері арасында шегініп келе жатқан совет әскерлерін қуды. 11-ші армия Одессаны қоршағанда, CSIR генерал Эвальд фон Клейст басқаратын 1-ші танк тобына қосылды. Алғашқы кездесулерде сәттілікке жетіп, бірнеше қала мен кенттерді басып алып, неміс одақтастарына жағымды әсер қалдырды. Оның ең маңызды ерте жеңісі 1941 жылдың қыркүйегінде Петриковка шайқасында болды, онда итальяндықтар Қызыл Армияның бірнеше ірі бөлімдерін қоршап алды, оларға белгісіз жауынгерлік шығын келтірді және 10 000-нан астам әскери тұтқынды ұстады, сонымен қатар көптеген қару-жарақ пен жылқыларды тартып алды. Петриковка неміс танктеріне жол ашатын және бес совет дивизиясын қоршауға көмектесетін тәуелсіз маневрдің бір бөлігі болды. Кескіш қозғалысты Пассубио, Торино және Селере дивизиялары бірлесіп жүзеге асырды, олар Петриковкада кездесіп, совет әскерлерінің шығу жолын тосқаннан кейін бірікті. Scianna, 104-бет. Бұл оларға 291 адамдық шығынға түсті: 87 адам қаза тапты, 190 адам жарақат алды және 14 адам жоғалып кетті. 20 қазан күні CSIR неміс XXXXIX тау корпусымен бірге совет қорғаушыларының қарсылығына қарамастан, Сталино (қазіргі Донецк) ірі өнеркәсіптік орталығын басып алды. CSIR Одессаны қоршауға қатыспағанмен, итальяндық әскерлер 1941 жылдың 16 қазанында қала түскеннен кейін Одесса аймағын басып алуға көмектесті. Пасубио моторизацияланған дивизиясының бөлімдері 2 қарашада көршілес Горловка қаласына шабуыл жасады. Горловканы (120 000 тұрғыны бар қала) басып алуға дейін "Пасубио" дивизиясы өткен аптада қала маңындағы миналық далаларды мұқият тазартып болды. "Дука д'Аоста" атты әскер дивизиясы осы уақытта ауыр шайқастардан кейін Руково өнеркәсіптік қаласын басып алды. 2 қарашада "Пасубио" дивизиясы Горловкаға батыстан қауіп төндірді, ал "Дука д'Аоста" дивизиясы оңтүстік-шығыстан қауіп төндірді. Қаланың қорғаушыларына 296-шы совет атқыштар дивизиясы кірді. "Пасубио" дивизиясының 80-ші полкі қорғаушылармен үйден-үйге шайқасты, ал 79-шы полк ("Дука д'Аоста" артиллерия бөлімдерінің қолдауымен) қала орталығынан аз қарсылықпен өтті. Совет әскерлерінің шайқастағы шығыны белгісіз, бірақ шамамен 600 сарбаз тұтқынға алынды. Советтің 296-шы атқыштар дивизиясы шегінді, ал итальяндықтар қала мен айналасындағы жаудың қалдықтарын тазартқан кезде бірнеше күн бойы шайқас жалғасты. Қыс басталғанда, CSIR бөлімдері басып алынған аймақты бекітіп, қорғаныс құрылыстарын дайындады. Желтоқсанның соңғы аптасында "Дука д'Аоста" дивизиясы совет әскерлерінің күшті қарсы шабуылына ұшырады. Олар шабуылдарды тоқтатуға жеткілікті уақыт тапты, содан кейін неміс 1-ші танк армиясы өздерінің бағытына көмек көрсетіп, совет шабуылын жеңді. "Рождество шайқасы" кеңейіп, соңында 35-ші және 68-ші атқыштар дивизиялары мен 136-шы атқыштар дивизиясы сияқты бірнеше совет дивизияларын қамтыды. Совет шабуылы сәтсіз аяқталды. Барлығы Рождество шайқасында итальяндықтар 168 адам қаза тапты, 715 адам жарақат алды және 207 адам жоғалып кетті; итальяндықтар 2000-нан астам қаза тапқан совет әскерлерін жеңіп, 1200 тұтқынды ұстады, 24 76 мм-лік және 9 танкіге қарсы зеңбіректерді, сондай-ақ жүздеген пулемет пен көлік құралдарын тартып алды. Содан кейін 1-ші танк армиясының күштері қарсы шабуыл жасап, совет әскерлерінің аз ғана жеңістерін қайтарып алды. Бастиан Маттео Скьяна, "Шығыс майдандағы итальян соғысы", 2019 жылдың қыркүйегі, 111-бет. CSIR 1941-1942 жылдардың қысын салыстырмалы түрде тыныш аймақта жақсы өткізді. Осы уақытқа дейін CSIR 8700 адамдық шығынға ұшырады.

Италияның 8-ші армиясы немесе Ресейдегі итальян армиясы

1942 жылдың шілдесінде Муссолини Шығыс майдандағы итальяндық күш-жігерді арттырды және CSIR 8-ші итальян армиясына айналды. 8-ші итальян армиясы Ресейдегі итальян армиясы (ARMIR) деп те белгілі болды. ARMIR неміс генералы Максимилиан фон Вайхстың B армия тобының бағынысында болды. Мұның себебі – итальяндықтардың кеңестік большевизмімен күресу міндеті және оның неміс одақтастарының қосымша күштерді сұрауы болды, себебі Барбаросса операциясы олар күткеннен ұзаққа созылып, көп шығынға түсті. Генерал Мессе және көптеген басқа да тәжірибелі офицерлер Шығыс майданына одан әрі күш салуға қарсы болды, оны маңызды емес деп санап, Германияға бағынудың артуына ескертті, бірақ Муссолини олардың пікірін қабылдамады. Италиялық генерал Итало Гарибольди жаңа құрылған ARMIR-дің басшылығын генерал Месседен қабылдады. CSIR командирі ретінде Мессе, итальяндық контингенттің лайықты жабдықталғанға дейін үлкейтілуіне қарсы болды. Осының салдарынан ол қызметтен босатылды. ARMIR-ді басқаруға кіріспес бұрын Гарибольди Италиялық Ливияның генерал-губернаторы болды. Муссолини Ресейге жеті жаңа дивизия жіберді, олардың жалпы саны он дивизияны құрады. Төрт жаңа жаяу әскер дивизиясы жіберілді: 2-ші жаяу әскер дивизиясы «Сфорцеска», 3-ші жаяу әскер дивизиясы «Равенна», 5-ші жаяу әскер дивизиясы «Коссерия» және 156-шы жаяу әскер дивизиясы «Виченца». Жаяу әскер дивизияларына қоса, үш жаңа Альпини дивизиясы жіберілді: 2-ші Альпина дивизиясы «Тридентина», 3-ші Альпина дивизиясы «Джулия» және 4-ші Альпина дивизиясы «Кунеенсе». Бұл жаңа дивизиялар Ресейдегі «Торино», «Пасубио» және Аоста герцогы принці Амедео дивизияларына қосылды. Ресейдегі итальяндық күштердің жалпы саны 229 000 адам, 22 000 техника және 1340 артиллерия құралына жетті.

ARMIR операциялары

Армия 1942 жылдың шілдесіне дейін жеткен Дон өзенінің оң жағалауына қарай жылды. 1942 жылдың 17-20 шілдесінде итальяндықтар Красный Луч (Харьковтан оңтүстік-шығыста) маңызды көмір кенішінің бассейні үшін күресіп, жылдам қоршау маневрімен басып алды. Бұл оларға 90 қаза тапқан, 540 жараланған әскерге айналды, ал совет әскерлеріне 1000-нан астам шығын келтіріп, 4000 әскерін тұтқынға алды. 6 шілдеде 3-ші кавалерия дивизиясы Ивановканы 400 өлген және жараланған әскердің құнымен басып алды; совет әскерлері кем дегенде сол көлемде өлген және жараланған әскерлерге ұшырады, сонымен қатар 1000 әскері тұтқынға алынды. 30 шілдеде 3-ші кавалерия дивизиясының жоғары мобильді жаяу әскерлері (Берсальери) Серафимович маңында совет көпіріндегі жаумен шайқасып жатқан неміс 587-ші полкіне көмектесу үшін асықты. 3-ші дивизия 30 шілдеде келді, сол кезде 587-ші полк бірнеше жүз адамға дейін азайды. 30 шілде мен 1 тамызда совет әскері итальяндықтар 587-ші полкінің қалдықтарына көмектесу үшін өзеннен өтіп бара жатқанда тоқтатуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады және бірнеше ондаған танкты (негізінен Т-34) жоғалтты. Совет әскері мен Берсальери келесі екі күн бойы, негізінен Бобровский қаласы мен оның айналасында шайқасты, 3 тамызға дейін, сол кезде совет әскері Серафимовичтегі көпір басына қайта шегінді. Содан кейін итальяндықтар Серафимовичке шабуыл жасап, басып алды. Бұл аймақтағы шайқастар 14 тамызға дейін жалғасты. 3-ші дивизияның 30 шілде мен 14 тамыз аралығындағы шығыны 1700 қаза тапқан және 200 жараланған әскерді құрады; совет әскерінің шығыны белгісіз, бірақ итальяндықтар 5800 совет әскерін тұтқынға алып, 10 артиллериялық құралды басып алды. 12 тамызда 30 мыңға жуық әскер мен көптеген танктардан тұратын үш совет дивизиясы итальяндық секторға қарсы шабуыл жасау үшін Дон өзенінен өтті. Олар 2-ші таулық жаяу әскер дивизиясы Сфорцесканы күтпеген жерден шабуылдап, қолында танк болмаған және саны жағынан төрт есе артық болған Сфорцеска дивизиясы екі күн ішінде жеңілді. Содан кейін олар 20 тамызда совет әскері шабуыл жасаған Ягодныйға шегінді. 20-24 тамыз аралығында дивизияның қалдықтары бірнеше совет шабуылдарын тойтарды және тіпті шағын қарсы шабуылдар жасады, олардың көпшілігі оқ-дәрісі бітіп, соңғы совет шабуылдарын штыкпен кері қайтаруға мәжбүр болды. 24 тамызда Берсальери күштері келді және совет әскерін жеңіп, аман қалғандарды кері шегіндірді. Итальяндықтар оны Донның бірінші қорғаныс шайқасы деп атады. Итальяндықтардың шығыны 900 қаза тапқан, 4200 жараланған және 1700 жоғалып кеткен немесе тұтқынға алынған әскерді құрады. 13 тамызда Ресейдегі итальян армиясы Дондағы өз тағайындалған секторға, 6-шы армияның XVII корпусының сол жақ қанатына жетті. II корпус 1100 километрлік (күнде 32 километр) жаяу марш жасады, оның ішінде жабдықтау проблемалары мен партизандар шағын кешігулерге әкелді, бірақ итальяндықтардың ілгерілеуі көбінесе тыныш болды. Сондай-ақ 24 тамызда Савой кавалериясының 700 итальяндық атты әскері Исбушенскийге жақын жерде 812-ші Сібір жаяу әскер полкінің 2500 совет әскерін талқандады. 84 адамнан (32 қаза тапқан, 52 жараланған) итальяндықтар совет әскеріне 1050 адамнан (150 қаза тапқан, 300 жараланған, 600 тұтқынға алынған) шығын келтірді және 14 артиллериялық құралды басып алды. ARMIR қатысуындағы шағын оқиға болғанымен, атты әскер шабуылы Италияда үлкен резонанс тудырды. 1942 жылдың күзінің соңында ARMIR неміс 6-шы армиясының сол жақ қанатына, венгр және румындық күштерінің арасында орналастырылды. Неміс 6-шы армиясы сол кезде Сталинградта совет генералы Василий Чуйковтың 62-ші армиясына қарсы шабуыл жасады. Итальяндық желі Дон өзенінің бойында Калмисковадағы венгрлік 2-ші армияның позициясынан Сталинградтан 270 км солтүстік-батысқа қарай орналасқан Вешенскаядағы румындық 3-ші армияның позициясына дейін 250 км-ден астам созылып жатыр. Итальяндықтар өзен бойына жұқа қалқан тікті. Оқшаулар қазылмаған және тиімді қорғаныс позициялары құрылмаған. Ауыр қар және қатты аяз әскерлердің қозғалысына кедергі келтірді. Сталинградтағы неміс әскерлерінің жағдайы совет әскері 1942 жылдың 19 қарашасында "Уран" операциясын бастағанға дейін тұрақты болды. Бұл операцияның мақсаты - неміс 6-шы армиясын толық қоршау және оқшаулау болды. Бұл үшін совет әскері Сталинградтың солтүстігінде...

Сталинград және Кішкентай Сатурн

Италия әскерлерінің Дон өзені бойындағы жағдайы 1942 жылдың 16 желтоқсанында Кеңес Одағы «Кішкентай Сатурн» операциясын бастағанға дейін тұрақты болды. Бұл операцияның мақсаты – Дон және Чир өзендері бойындағы Одақтас әскерлерін, басты назарда Италияның 8-ші армиясын жою еді. Т-34 танкілері мен шабуылдық бомбалаушы ұшақтарының қолдауымен 63-ші совет армиясы ең әлсіз итальяндық секторға бірінші шабуылды жасады. Бұл сектордың оң жағын Равенна және Коссерия жаяу әскер дивизиялары ұстады. Мамон ауданындағы кеңестік плацдармнан кемінде 100 танктың қолдауымен 15 дивизия осы екі дивизияға шабуыл жасады. Итальяндықтар сандар жағынан 9:1 есе кем болғанына қарамастан, 19 желтоқсанға дейін қарсылық көрсетті, содан кейін ARMIR штабы қираған дивизияларды кері шегінуге бұйрық берді. Рождествоға дейін екі дивизия да қанды шайқастардан кейін кері қарай жеңіліске ұшырады. Осы уақытта, 1942 жылдың 17 желтоқсанында Кеңес Одағының 21-ші армиясы мен 5-ші танк армиясы итальяндықтардың оң жағында қалған румындарды шабуылдап, жеңді. Шамамен сол кезде 3-ші танк армиясы мен 40-шы армияның бөлімдері итальяндықтардың сол жағындағы венгрлерге шабуыл жасады. Кеңес Одағының 1-ші гвардиялық армиясы содан кейін 298-ші неміс, Пасубио, Торино, Аоста герцогы принц Амедео және Сфорцеска дивизиялары ұстаған итальяндық орталыққа шабуыл жасады. Он бір күндік қанды шайқастардан кейін бұл дивизиялар қоршауға алынып, жеңілді. Ресейдегі кеңестік авиация шабуылынан Италияның Ресейдегі бронетанқ әскерлерінің командирі генерал Паоло Тарнасси қаза тапты. Ресейдегі итальяндық әуе күштерінің командирі генерал Энрико Пецци де Чертководағы қоршалған итальян гарнизонына әуе көлігімен жеткізілгенде қаза тапты. 1943 жылдың 14 қаңтарында, қысқа үзілістен кейін, 6-шы совет армиясы итальяндық тау корпусының Альпини дивизияларына шабуыл жасады. Бұл бөлімдер итальян армиясының сол жақ қанатына орналастырылған еді және соған дейін шайқасқа қатыспаған. Алайда, итальяндық орталық пен оң жақ қанатының құлауы және Альпинидің сол жағындағы венгр әскерлерінің бір уақытта құлауынан кейін Альпини позициясы қиын жағдайға түсті. Джулия және Кунеенсе дивизиялары жойылды. Кунезе дивизиясының бөлігі болған 1-ші Альпини полкінің мүшелері полк туын жауыздан сақтау үшін өртеп жіберді. Тридентина дивизиясының бөлімдері мен басқа әскерлер қоршаудан шығуға үміттенді. 21 қаңтарда итальяндықтар Сталинградтың солтүстік-батысында Германияның 385-ші жаяу әскер дивизиясының шегінуші тобына кездесіп, достық отқа түсті, сол кезде олардың әскерлерінің бірі генерал-майор Карл Эйблдің басқару көлігін қол гранаталарымен жарылып, оны кеңестік бронемашинасы деп жаңылыстырып, генералды өлтірді. 26 қаңтарда, Николаевка шайқасына әкелген ауыр шайқастан кейін Альпинидің қалдықтары қоршаудан шығып, батысқа қарай немістер құрған жаңа қорғаныс позицияларына жетті. Бірақ сол кезде Тридентина дивизиясы ғана толыққанды жауынгерлік қабілетке ие болды, тіпті ол да толыққанды емес еді. Тридентина дивизиясы Николаевкадағы соңғы шабуылды бастады. Қашып құтылғандардың көпшілігі суықтан қатып, ауыр сырқатқа шалдығып, әбден күйзелген. Жалпы алғанда, 130 000-ға жуық итальяндық кеңестік шабуылда қоршауға түсті. Италиялық дереккөздерге сәйкес, шайқаста шамамен 20 800 әскер қаза тапты, 64 000 тұтқынға алынды, ал 45 000 кері шегінуге мүмкіндік алды.

Салдары

Италияның Ресейге жасаған жорығының басынан бері шамамен 30 000 итальяндық қаза тапты, ал тағы 54 000 тұтқындықтан қайтыс болды. 1943 жылдың ақпан айының соңында АРМИР-дің талқандалуы аяқталды. Мұссолини Ресей жерінен 8-ші армиясының қалған бөлігін кері қайтарып алды. Ресейдегі итальяндық әскерлердің саны 150 000-нан асты, олардың 34 000-ы жараланғандар еді. Ресейдегі оқиға диктатордың билігі мен беделіне ауыр соққы болды, өйткені жағымсыз жаңалықтар көп ұзамай Италия жұртшылығына жетті. Аман қалғандар фашистік саяси элита мен армия генералдарына кінә тақты. Олар екеуі де Ресей майданына нашар дайындалған, жабдықтары жеткіліксіз және қару-жарағы толық емес әскер жіберу арқылы жауапкершіліктен бойын аулақтағандарын айтты. Ветерандардың сөзіне қарағанда, итальяндық қару-жарақ өте нашар болған: қол гранаталары көбінесе жарылмаған, ал мылтықтар мен пулеметтерді қатты суықта отпен жылытып барып қана жұмыс істеуге келген, сондықтан шайқас кезінде оқ ату мүмкін болмайтын жағдайлар жиі кездесетін. Неміс командирлері итальяндық дивизияларды өз әскерлерін құтқару үшін құрбандыққа шалғандары айыпталды, олардың шегінуі кеңес әскерлерінің шабуылынан кейін кешіктірілді. 1943 жыл бойы Италияның жағдайы нашарлай берді. 1943 жылдың 25 шілдесінде Бенито Муссолини мен оның фашистік үкіметі король Виктор Эммануэль III тарапынан биліктен алынды. 8 қыркүйекте король және маршал Пьетро Бадольо басқаратын жаңа итальян үкіметі одақтастармен келісімге келді. Көп ұзамай одақтастар мен Остік державалар үшін күресу үшін жаңа итальяндық әскерлер құрыла бастады. Италияның оңтүстігінде Корольдік серіктес армиясы (Esercito Cobelligerante Italiano, немесе ECI) құрылды, ал Солтүстік Италияда фашистік Ұлттық Республикалық армия (Esercito Nazionale Repubblicano, немесе ENR) құрылды. ECI – «Бадольо үкіметінің» әскері болды. ENR – Муссолинидің Италия әлеуметтік республикасының (Repubblica Sociale Italiana, немесе RSI) әскері. Италиялық әскерлер Ресейден эвакуацияланғаннан кейін де, тіпті 1943 жылғы келісімге келгеннен кейін де, ENR-дің бірнеше бөлімшелері Остік майданда күресіп жатты. Балтық порты Свинөмүнд, Готенхафен, Пиллау және Штеттинде қорғануға арналған бес арнайы «түтін жабатын» батальон, сондай-ақ Гросборн полигонында бір батальон орналасқан еді. Бұған қоса, 834-ші далалық госпиталь Ресейде, ал «IX Settembre» батальоны қысқа мерзімге Шығыс Пруссияда Бранденбургтермен бірге шайқасты.