Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Aciphylla – апиацейлер тұқымдасына жататын, шамамен 40 түрді қамтитын шөптесін өсімдіктер туысы. Олардың барлығы, екеуін қоспағанда, Жаңа Зеландияға ендемик (қалған екі түрі тек Австралияда таралған). Олар кішкентай төсектік өсімдіктерден бастап, қатаң, ұшты жапырақтардың розеткаларымен қоршалған биік гүлшоғырларға дейін өзгереді, соңғысы моалардың жапырақтарын жеуіне қарсы бейімделу болуы мүмкін. Олардың жалпы аталмыш атауы – "найзағұлан" немесе "испандық". Aciphylla түрлерінің көпшілігі Оңтүстік аралдағы субальпілік және альпілік жағдайларда өседі. Маорилер кейбір ірі түрлерден алынатын хош иіс майын әлі де парфюмерия ретінде пайдаланады.

Сипаттама

Апиацея тұқымдасының басқа түрлері сияқты, шұңқыр шөптерінің қауырсын тамырлары және ұсақ гүлдері бар, олар масақ гүлшоғырына жиналған. Түрлерді мөлшері, өсу ерекшелігі, гүл басы мен гүлқалқанның мөлшері мен пішіні, жапырақ пішіні және жапырақ табанында өсетін қысқаша жапырақтардың түрі бойынша ажыратуға болады. А. aurea тобындағы (алты түрі және үш атаулы таксоны) шұңқыр шөптерінде сүтті шырын болады, ал көптеген басқа түрлерде мөлдір шырын болады. Ацифилла екі жынысты өсімдік, аталық және аналық гүлдері бөлек, және олар әр жыл сайын гүлдей бермейді. Сондықтан, өсімдіктерді түрлеріне анықтау жапырақ ерекшеліктеріне және өсетін жеріне байланысты болуы мүмкін. Ацифилланың тұқымдары желмен таралатын қанатты шизокарптар. Көптеген шұңқыр шөптерінің қатаң, берік жапырақтары және гүлқалқандарында ұзын, өткір тікенектері болады, олар бір немесе бірнеше розеткаларға орналасқан, бұл оларды барлық бағытта тікенді етеді. Бұл тұқым атауында көрсетілген: Aci (ине) phylla (жапырақ). Чатэм аралдарына ендемик екі кең жапырақты түрі, онда моа ешқашан болмаған, тікенсіз жұмсақ жапырақтарға ие.

Тіршілік ету ортасы

Ацифилланың екі түрін қоспағанда, барлығы Жаңа Зеландияда таралған; қалған екеуі Австралияға ендемик. Көптеген түрлер альпілік аймақта немесе оның жанында өседі, бірақ олар таулардан жағалауға дейін кездеседі. Бұл топтың ең жоғары түрлер әртүрлілігі Оңтүстік аралда байқалады. Бірақ одан да маңыздысы – жапырақтарынан алынатын хош иісті шайыр, ол иіссулар мен хош иіс кеселерде қолданылды. Оңтүстік аралдағы Нгай Таху халқы ірі Ацифилла түрлерін, әсіресе Ацифилла ауреасын тарамэя (сөзбе-сөз "тікенді нәрсе") деп білді, ал шайыры (вар немесе ваи уануа) тарамэя вары деп аталды. Кішірек Ацифилла түрлері хош иіс үшін қолданылмады, бірақ олардың түйірқақ тамыры, папаи деп аталатын, желінді – тарамеяның қызыл тамыры тым ащы деп есептелді. Бұл процеске қатысу қасиетті саналды (тапу), және пиа тек жас қыздар ғана тиісті қараккия (тілектер) оқығаннан кейін жинауға рұқсат етілді. Шайыр жинаған адамдар міндетті түрде тізелерін иіп, қысыңқы күйде ұйықтау керек еді, егер олар қалыпты жатса, шайыр тамырға сіңіп кететін, көтерілмейтін еді. Жиналған май қатайып шайырға, тарамэя варына айналдырылып, немесе жануар майымен (кереру, титиден) араластырылатын, ал тұқымдарында гептанал және октано қышқылы сияқты бумен дистилленген ұшқыш заттар кездеседі.

Қорғау

Көптеген Ацифилла түрлеріне үй қойы, қоян (қауіпті ұштарынан аулақ болу үшін жапырақтарды бүйірінен жей алады) және жабайы шошқалар (көкөш сияқты тамырын жеу үшін өсімдіктерді қазып алады) сияқты әкелінген сүтқоректілер қауіп төндіреді. А. colensoi-нің қоян жеуден азаюы 1883 жылдан бері байқалып келеді. Жаңа Зеландияның жоталы жерлерін қой шаруашылығына және жайылымға айналдыру да осы топқа қауіп келтіреді. 30 жыл бойы осы лагоморфтарды шығармайтын қоршаумен қоршалған тәжірибелік учаскелерде, жас Ацифилла ауреа өсімдіктері тек ірі қара мен қойларды шығармайтын жақын учаскелерге қарағанда 15 есе көп болды; ересек өсімдіктер 7 есе көп болды.

Зиянкестер мен аурулар

Aciphylla squarrosa-да бір түрлі қоңыз бар, ол - найзалы шөп қоңызы (Lyperobius huttoni), ол тамақтану үшін оған толық тәуелді: ересек қоңыздар жапырақтармен және гүл сабақтарымен, ал дернәсілдер тамырларымен қоректенеді, бірақ ересек найзалы шөпке көп зиян келтірмейді. А. squarrosa-ның материкте азаюы және егеуқұйрықтар мен тышқандардың шабуылдары Солтүстік аралдағы L. huttoni популяциясын 2000 жылдарға қарай Веллингтонның оңтүстік жағалауындағы жартастарда өмір сүретін шамамен 150 жекеге дейін азайтты. А. squarrosa оңтүстік жағалауда және кеміргіштерден таза Мана аралында төмен бойлы жерлерде өседі, сондықтан 2006-2007 жылдары 40 қоңыз Манадағы найзалы шөп өскен жерге көшірілді, онда олар сәтті көбейіп, тарады. Чатем аралдарында Aciphylla dieffenbachii - тағы бір сирек, ұша алмайтын қоңыздың, Hadramphus spinipennis немесе кокселла қоңызының жалғыз қоректік өсімдігі. Екі қоңыз да және оның қоректік өсімдігі де сүтқоректілердің жеуінен қорқады.