Кіріспе

Сэр Эдмунд Тилни немесе Тайлни (1536-1610) – ағылшын сарай адамы, қазір Елизавета патшайымы мен король Джеймстің "Көңіл көтеру шебері" ретінде белгілі. Ол Англиядағы театрлық қойылымдардың цензуралануына жауапты болды. Сонымен қатар, ол Елизавета дәуіріндегі ағылшын театрының дамуына зор үлес қосты. Тилни "Көңіл көтеру шебері" лауазымын институционалдық деңгейге көтерді.

Ерте өмір және отбасылық байланыстар

Эдмунд Тилни – Филип Тилнидің (1541 ж. қайтыс болған) жалғыз ұлы, король Генрих VIII-нің жеке кеңесшісі және Малин Чембрдің ұлы. Филипп Тилни – сэр Филипп Тилни Шеллидің (1533 ж. қайтыс болған) кіші ұлы, Флодден шайқасында Норфолк герцогы Томас Ховардтың басшылығымен қазынашы қызметін атқарған. Норфолк герцогының бірінші әйелі – сэр Филипп Тилнидің туысы, Суррей графесі Елизавета Тилни болды; Елизавета 1497 жылы қайтыс болғаннан кейін, Норфолк герцогы сэр Филипп Тилнидің қарындасы Агнеске үйленді, кейін Норфолк герцогинясы атанды. Эдмунд Тилнидің анасы Малин Тилни герцогиняның немересі, королева Кэтрин Говардтың құлдырауына себеп болған дауға қатысты және 1541 жылдың 22 желтоқсанында өмір бойына бас бостандығынан айырылды, бірақ 1542 жылдың 13 ақпанында королеваның өлім жазасынан кейін кешірілді. Эдмунд Тилнидің әкесі 1541 жылдың 10 қыркүйегінде Стретхемдегі Сент-Леонард шіркеуіне жерленді. Ол қарызбен қайтыс болды, ал оның жесірі Малин Норфолк герцогинясынан көмекке уәде алды. Тилнидің білімі туралы ешқандай жазба қалмаған. Ол латын, француз, итальян және испан тілдерін білген, өйткені оның ерте туындылары оның тек осы тілдерді ғана емес, сонымен қатар заң, тарих, экономика және генеалогия сияқты пәндерді білгенін көрсетеді. Ол саяхаттаған болуы мүмкін деген болжам бар, себебі сол кезде саяхат білім алудың маңызды бөлігі саналды.

Мансап

Тилнидің білімі жоғары болғанымен, патшалық отбасымен байланысының арқасында жарқын болашағы болды. Ол Говардтармен туыстық байланыс арқылы Елизавета патшайымның алыс туысы еді. Патшайымның құрметіне ие болу үшін 1568 жылы «Некедегі міндеттер туралы қысқаша және жағымды әңгіме», яғни «Достықтың гүлі» атты трактат жазды. Кітап патшайымға арналды. Келесі жылдары ол Говард отбасымен байланысын сақтап келді. 1572 жылы ол Суррей графтығындағы Гаттон округін Парламентте өкілдік етті. Норфолк герцогының 2-ші ұлы мен немересі тікелей Effingham лорды Говард атағын иеленді. Екінші Говард 1574 жылы Лорд-камергер болды. Ревелс кеңсесі әрдайым Лорд-камергердің бағынысында болды, ол Эдмунд Тилниге шебер лауазымын берді. 1579 жылдың шілдесінде Эдмунд Тилни 1578 жылдың ақпанынан бері Ревелс шеберінің міндетін атқарып келгенімен, ресми түрде лауазымға кірді. Тилни осы лауазымды, оның мазмұнында маңызды өзгерістер болған кезде иеленді. Ол жұмысын бастағанда, ол негізінен Лорд-камергер кеңсесінің бөлігі ретінде патшалық ойын-сауықтарды жоспарлау және өткізуден тұрды. Оның басты мақсаты – патшайымды қуанту болатын. Содан кейін ол Ревелс кеңсесімен байланысты әртүрлі мәселелерді шешуге кірісті. Ол кредиторлар алдында үлкен беделге ие болды. 1581 жылдың 24 желтоқсанында жарық көрген комиссия осы қаржылық дағдарысты шешіп, кеңсеге жұмсалатын шығындарды орташа бюджетке дейін төмендетуге мүмкіндік берді. Комиссияның екінші бөлігі – театрлардағы кез келген даулы мәселелерді талқылауға тыйым салу еді. Ойынға тек қолжазбаға шебердің қолы қойылған жағдайда ғана рұқсат етілетін. Тилнидің бұйрығымен кез келген бұзушы түрмеге қамалуы мүмкін. Оған драмалық мәселелерде толық билік берілді. Бұл жауапкершілікті бұрын Ревелс қызметкерлері бөліскен еді. Ол енді елдің барлық аймағындағы драманың цензурасына айналды. Мысалы, Томас Мордың кітабы. Ол 1517 жылғы «Зұлым мамыр» күні болған шетелдіктерге қарсы көтерілістерге қатысты. Оның саяси мазмұны қатаң цензураға ұшырағандықтан, бұл пьеса ешқашан жарық көрген жоқ. Сотты дүрліктіруге бағытталған кез келген саяси мазмұн цензураланды. Тилнидің шеберлік мансабы (1579–1610) ағылшын драмасы тарихындағы ең маңызды жылдардың бірі болды. 1576 жылы «Театр» және «Перде» атты алғашқы қоғамдық театрлар салынды. Осы уақытта бүкіл елде тағы да көп ғимараттар салынып жатты. Бұл драмалық белсенділіктің тез өсуіне әкелді. Ол Кристофер Марлоу және Томас Кид сияқты драматургтерден басталды, олар «Тамбурлейн» және «Испания трагедиясы» сияқты қойылымдарымен көпшіліктің назарына іліккен. Уильям Шекспирдің мансабының көп бөлігі, бірнеше жылды қоспағанда, Тилнидің шеберлік мерзіміне сәйкес келді. Соңғысы Шекспирдің отыз пьесасына лицензия берді. Бірақ Тилнидің цензурасы жазушыларды шектесе, оның қолдауы оларды жалпы жаулықпен күресетін азаматтық биліктен қорғады. Аристократиялық демеушіліктің сыпайы фантастикасы труппалардың коммерциялық кәсіпорындар екендігін жасырмады; алайда, бұл фантастика театрларды патшалық қорғауға алды; 1592 жылы Лондонның Лорд-мэрі Тилниді қаладағы қоғамдық драманы тоқтатуға кедергі келтіргендердің бірі деп атады. Алайда Тилнидің цензурасы жалпылау сипатына ие болған жоқ. Ол саяси тұрақсыз жерлер мен көріністерді алып тастағанмен, кейбіреулеріне, мысалы, Ричард II-нің орнынан түсу және Юлий Цезардың өлтірілу көрінісі сияқты, қалуға рұқсат берді. Алайда, Юлий Цезар цензураланбастан орындалуына рұқсат етілгенін білудің жолы жоқ. Тилни сондай-ақ актерлердің Королева компаниясын құрумен де танымал. Ол мұрасының бір бөлігі ретінде бірнеше актер алған. Алайда, Елизавета оларды ешқашан қолданған емес және әдетте Тилниден балалар немесе басқа компанияларды орындауды сұрады. Көп ұзамай сарайдағылардың қалауына сай қойылымдар ұйымдастыру қиынға соқты. Кейбір қойылымдар көңілді емес болып шықты және жиі тоқтатылды. Орын алғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Тилни әр түрлі компаниялардан он екі үздік актерді таңдап алып, «Королеваның адамын» құрды. Көп ұзамай патша сарайындағы барлық қойылымдарда Королеваның адамы басты рөл атқарды. Алайда, олар 1590 жылдары өшірілді. Тилни драманың дамуына тағы бір маңызды өзгеріс енгізді. Маскаларды шығару өте қымбат болатын, сондықтан Тилни спектакльдер шығару арқылы Ревелс шығындарын қысқартты. Джеймс I патшалық құрған кезде маскалар қайта пайда болды. 1603 жылдың 24 наурызында Елизаветаның билігі аяқталып, Джеймс I таққа отырды. Тилнидің патентыне қатысты үлкен мәселелер болды, өйткені Джон Лили осы лауазымға таласып отырды. Говардтардың қолдауымен Джордж Бак та үміткер болды, бірақ Тилни Джеймс I тұсында да шебер лауазымын сақтап қалды. Сонымен қатар, шамамен 1606 жылы Ревелс шебері пьесаларды жариялауға лицензия беру құқығына ие болды. Кейбір құжаттар Джордж Бактың актілік шебер ретінде тағайындалғанын көрсетеді. Жакоб дәуірінің басында цензура көңілдірек болды. Келесі жылдары Бак көптеген пьесаларға лицензия берді, бірақ Тилни кеңсе есептерін бақылады және басқарды. Ол 1610 жылы қайтыс болғанша лауазымда қалды.

Шығармалары

Эдмунд Тилни «Некедегі міндеттер туралы қысқаша және жағымды әңгіме», яки «Достықтың гүлі» атты трактат жазды. Ол бұл еңбегін патшайымға арнады. Трактат дәстүрлі Ренессанс дәуіріндегі conversazione жанрында жазылған. Ол некедегі махаббаттың үлгілі күйі туралы сөз қоздырып, оны түрлі тарихи мысалдармен түсіндіреді. Бұл ерлер мен әйелдер арасындағы некедегі идеалды жағдайды кеңінен қарастыратын, көркем әдебиеттің шеберлігімен жазылған еңбек. Трактатта гуманистік және философиялық идеялардың ықпалы байқалады. «Топографиялық сипаттамалар, әскерлер және саясат» – ол дайындап жатқан, жарияланбаған дипломатиялық кітап. Тилни өзінің еңбегін король Джеймске арнап, түрлі елдер туралы жинаған жазбаларын айтты. Бұл анықтамалық еңбек Тилнидің топография, генеалогия, география, экономика және құқық сияқты сан алуан салалардағы білімін көрсетеді.

Жеке өмір

Эдмунд Тилни өмірін бір дауды екіншісімен теңестіруге арнады. Бір жағынан ол қазынашымен күресіп, екінші жағынан тікелей бұйрықтарды алған Лорд-камергермен арақатынас жасады. Мастер болып тағайындалғаннан кейін ол күннен-күнге танымал болып, 1583 жылы Мэри Брей ханымға үйленді. Ол сэр Эдмунд Брейдің төртінші әйелі еді. Олардың балалары болған-болмағаны туралы басқа мәлімет жоқ. Тіпті 1610 жылы жазылған өсиетінің өзінде де әйелінен немесе ұрпақтарынан еш сөз қозғалмайды. Өмірінің соңғы жылдарын ол түрлі соттарда мүлік және қарыз дауларымен айналысты. Соңына қарай оның қаржылық жағдайы нашарлап, сот арқылы бірнеше мүлкін жоғалтты. Өсиетінде көп салтанатсыз, әкесінің қасына жерленуін тіледі. Ол ақшасын бірнеше кедей ауылдарға, қызметшілеріне және туысы Томас Тилниге сыйлады. Ол Суррейдегі Лезерхед қаласындағы Мансион Хаус деп аталатын ғимаратта тұрды. 1990 жылдары Ледерхед Хай-стриттегі жаңа Wetherspoons пабына оның есімі берілді. Ол Лондонның Стретхэм қаласындағы Сент-Леонард шіркеуіне жерленген. Оның есіне ескерткіш қойылды.

Айқындық

Ревельстердің шебері лауазымы Елизавета Англиясындағы ең ықпалды лауазымдардың бірі болғанымен, сол дәуірдегі драманың дамуымен байланысты болған Эдмунд Тилнидің өмірі туралы мәліметтер өте аз. Бұған дейін түрлі дереккөздер болған, олардың көпшілігі қате ақпарат берген. Малоун сияқты ғалымдардан бастап Сидни Лиге дейін, Тилни туралы фактілер әртүрлі жазылған. Оның балалары мен әйелі туралы ешқандай мәлімет жоқ, себебі оның өсиетнамасында олар туралы есімдер келтірілмеген. Тілнииң рыцарь атағын алған-алмағаны туралы да пікірталас бар.