Кіріспе
Аралбелла Стюарт (сонымен қатар Арабелла немесе Стюарт; 1575 – 25 қыркүйек 1615) – Англия королевасы Елизавета I-нің ықтимал мұрагері саналған ағылшын ақсүйек әйел. Король Джеймс VI мен I (оның бірінші туысы) билік құрған кезде ол жасырын түрде Англия тағына тағы бір талапкер, Сомерсет герцогының 2-ші герцогы Уильям Сеймурға үйленді. Джеймс патша Уильям Сеймурды түрмеге қамап, оны үй қамауына алды. Ол күйеуімен бірге Англиядан қашып кетуге тырысқанда тұтқындалып, Лондон мұнарасына қамалды, онда 39 жасында қайтыс болды.
Lady Arbella Stuart (also Arabella, or Stewart; 1575 – 25 September 1615) was an English noblewoman who was considered a possible successor to Queen Elizabeth I of England. During the reign of King James VI and I (her first cousin), she married William Seymour, 2nd Duke of Somerset, another claimant to the English throne, in secret. King James imprisoned William Seymour and placed her under house arrest. When she and her husband tried to escape England, she was captured and imprisoned in the Tower of London, where she died at age 39.
Ұрпағы
Ол Чарльз Стюарттың жалғыз қызы, Леннокстың 1-ші графы (үшінші құрылысы) және Элизабет Кавендиш некесінен туған. Ол Мэтью Стюарт, Леннокстың 4-ші графы (екінші құрылысы) мен Леди Маргарет Дугластың немересі, Арчибальд Дугластың, 6-шы Ангус графының қызы және мұрагері, сондай-ақ Англия королі Генрих VII-нің қызы және Шотландия королі Джеймс IV-нің жесірі Маргарет Тюдордың немересі болды. Арбелла, демек, Англия королі Генрих VII-нің шөбересінің шөбересі еді және Англия тағына талапкер болған, бірақ ол өзі бұған ұмтылмады. Оның әкесінің ата-анасы, Леннокстың 4-ші графы мен Маргарет Дуглас, сегіз баласының ішінде екеуі балалық шақты өткерді: Арбелланың әкесі Чарльз және оның үлкен ағасы Генри Стюарт, Дарнли лорды, ол Шотландия королевасы Мэридің екінші күйеуі болып, Арбелланың туысы Джеймс VI мен Шотландия, Англия және Ирландия королінің әкесі атанды. Оның анасының ата-анасы – сэр Уильям Кавендиш және оның әйелі Елизавета, "Хардвиктің Бессі" деген атпен танымал болды.
Балалық шақ
Арбелланың әкесі 1576 жылы, ол нәресте кезінде қайтыс болды. Оны 1582 жылға дейін анасы Элизабет Кавендиш, Леннокс графесі тәрбиеледі. Анасының қазасы жеті жасар Арбелланы жетім қалдырды, одан кейін ол әжесі Бесс қамқорлығына өтті, әдеттегідей, қамқорлық орталығының басшысы Лорд Берглиге емес. Балалық шағының көп бөлігін ол 1568 жылы Шрусберидің 6-шы графы Джордж Талботқа үйленген әжесімен бірге Дербиширдегі Хардвик Холлдың қорғалған оқшаулығында өткізді. Ол 1587 және 1588 жылдардың жаздарында сарайға және Лондонға жасаған сапарларын, сондай-ақ 1591 жылдың қарашасынан 1592 жылдың шілдесіне дейін созылған сапарларын жиі жасаған сияқты. 1589 жылдың басында немесе шамамен сол кезде Бесс Хардвик Лорд Берглиге 1592 жылдың 21 қыркүйегінде жіберген хатында, "бір Морли Арбеллаға қызмет етіп, оған оқыған" делінген. Бесс Морлидің Арбеллаға "үш жарым жыл бойы" қызмет еткенін айтады. Ол сондай-ақ, Морли Университетті тастап кеткендіктен, ол Арбелладан жылына 40 фунт стерлинг (1589 жылғы 40,0 фунт стерлинг соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең) зейнетақы алуға үміттенеді деп атап өтеді. Бұл Морлидің кейде осылай жазылатын ақын Кристофер Марлоу болғаны туралы болжамдарға әкелді.
Ағылшын тағына мұрагер
1592 жылға дейін Арбелла, екі рет алыс туысы Елизавета I-нің орнын басуға лайықты үміткерлердің бірі саналды. Алайда, 1592 жылдың соңы мен 1593 жылдың көктемі аралығында ықпалды Сесилдер – Елизаветаның қазынашы лорды лорд Бергли және оның ұлы, мемлекеттік хатшы сэр Роберт Сесил – Арбеллаға қарамай, назарын оның туысы Шотландия королі Джеймс VI-ға бұрды, оны жақсырақ мұрагер деп санады. Кейде Арбелла Елизаветаның сарайына шақырылса да, көп уақытын әжесімен бірге өткізді. Жиырма жасқа дейін білімін жалғастырып, бірнеше тілді үйренді, лютня, виола және клавикордтарда ойнай білді. 1603 жылы король Джеймс, Корольдық бірігу кезінде Англияның Джеймс I королі болды. Арбелла 1603 жылдың тамызында сарайға келді. Лондонда оба болды, ал сарай қазан айында Басинг Хаус пен Винчестерге батысқа көшті. Арбелла Шрусбери графына хат жазып, Анна Данияның ұлы, ханзада Генриге арналған Винчестердегі «Ханзада Генриге құрмет» маскарадысын, сондай-ақ ханшайымның үйіндегі балалардың әндері мен ойындарын сынады. 1603 жылдың қарашасында Бас қастандыққа қатысқандар король Джеймсті құлатып, Арбелланы таққа отырғызуға сүмелек болғандары айтылды. Арбеллаға қатысуға шақырылып, Испанияның Филипп III-ке жазбаша түрде келісім бергенімен, ол шақыру туралы бірден патшаға хабарлады. 1604 жылдың наурыз айында патша отбасы обаның салдарынан кешіктірілген Лондонға кіру рәсімін тойлады. Шеру өтті, Арбелла Данияның Аннасымен бірге, ханшайымның бірнеше құрметті қыздарымен бірге атпен жүрді. Бұл оның патшалық мәртебесін жария түрде мойындау болды. Венеция елшісі Николо Молин оны 1607 жылы сипаттап, оның 28 жаста (нақтырақ айтқанда) екенін, аса сұлу емес, бірақ бірнеше тілде жақсы білімді, әдепті мінезді және үнемі оқып жүретінін жазды.
Некеге тұру туралы келіссөздер
Арбелланың таққа мұрагер болу мүмкіндігіне байланысты, балалық шағында оған лайықты күйеу табу туралы әңгімелер болды. 1588 жылы Шотландия королі VI Джеймске Леннокс герцогы Людовик Стюартты Арбеллаға үйлендіру ұсынылды, бірақ бұл ұсыныс ешқандай нәтиже бермеді. VI Джеймс бұл одаққа қызығушылық танытты, бірақ Леннокс графинясының қызметшісі Томас Фаулер оны бұл ойдан қайтарды. Басқа да мүмкін күйеулердің ішінде Парма герцогы Александр Фарнезедің ұлдары болды, олар Джон Гонттың ұрпақтары ретінде Англия тағына талапкер бола алатын. Бұл идеяның мақсаты – Англия католиктеріне төзімділік көрсету немесе тіпті Арбелланы католик дініне өткізу болатын. Алайда, үлкен ұлы Рануччо бұрыннан үйленген еді, ал кіші ұлы Одоардо дін қызметкері болып саналып, қасиеттілікке серт берген кардинал еді. Папаның Одоардоны міндеттемелерінен босатуға дайын екендігі хабарланды, бірақ Елизавета I патшайымның мұндай некеге қарсылығы, мүмкін, Арбеллаға ұсыныс жасамас бұрын жоспарды тоқтатты. Елизаветаның билігінің соңғы айларында Арбелланың белгілі Сеймур әулетінің мүшесі Эдвард Сеймурға үйленуге ниеттенгендігі туралы хабар тарады. Бұл туралы патшайымға болашақ күйеудің әкесі, Гертфордтың 1-ші графы Эдвард Сеймур хабарлады. Арбелла патшайымның рұқсатынсыз үйленуге ниеттенбегенін мәлімдеді. 1604 жылы Польша королі Зигмунд III Ваза Арбелланы өзіне әйел ретінде алу үшін Англияға елші жіберді. Бұл ұсыныс қабылданбады.
Лорд Бошампен неке, тұтқындалу және өлім
1603 жылғы тамыз айында Арбелла король Яков VI мен I сарайына келді. Ол қанды ханшайым ретінде жоғары дәрежеге ие болды. Венециялық дипломат Скарамелли оның Дания королевасы Аннаның киіміне арналған шлейфті алып жүргенін атап өтті. 1608 жылғы наурыз айында Дания королевасы Анна, ханзада Генрих және Арбелланың досы сарайлық Джон Элфинстон Шеффилдке хат жазып, оның лютниші Томас Каттингті королеваның інісі Дания королі Кристиан IV-ке жіберуді сұрады. Арбелла бұған қарсылық білдірді. Бірақ Каттинг Англияға оралды, алайда ханзада Генрихтің үйіне қосылды. 1609 жылдың соңында Арбелла «Молдавия князі» деген жалған адаммен және басқа да күдікті әрекеттермен байланысы үшін қиын жағдайға түсті, бірақ ол кешірілді, ал король оған 200 фунт стерлингке бағалы күміс заттарды Жаңа жыл сыйлығы ретінде берді. 1610 жылғы 5 маусымда Арбелла Сэмюэл Дэниелдің «Тетис мерекесі» атты маскарадында би биледі, бұл ханзада Генрихтің Уэльс принці ретінде тағайындалуының бір бөлігі болды. Ол Дания королевасы Анна мен ханшайым Елизаветадан кейін орналасты. Арбелла, Англия тағына төртінші болып отырған, 1610 жылы Уильям Сеймурге үйленуді жоспарлағандықтан қайтадан қиындыққа тап болды, ол сол кезде Бошамп лорды ретінде танымал болды, кейіннен ол 2-ші Сомерсет герцогі болды. Бошамп лорды алтыншы болып, Леди Кэтрин Грейдің немересі, Леди Джейн Грейдің кіші қарындасы және Мэри Тюдордың немересі, король Генрих VIII-нің және Арбелланың ата-анасы Маргарет Тюдордың кіші қарындасы болды. Осы жағдайларды ескере отырып, король бұл неке тәжді басып алу әрекетінің алғы шарты ма деп ойлады. Жұбайлар бастапқыда олардың арасында ешқандай келісім болмағанын жоққа шығарды, бірақ кейіннен 1610 жылғы 22 маусымда Гринвич сарайында жасырын түрде үйленді. Оның рұқсатысыз үйленгені үшін король Джеймс оларды тұтқындады: Арбелланы Ламбеттегі сэр Томас Перридің үйіне, ал Бошамп лордын Лондон мұнарасына қамады. Жұбайлар сол ғимараттарда белгілі бір еркіндікке ие болды, және Арбелланың осы кезеңде Бошампқа және корольге жазған хаттарының бір бөлігі сақталған. Бірақ король оның Бошамп лордына жазған хаттарын білгеннен кейін Арбелланы Дархэм епископы Уильям Джеймс қарауына беруге бұйырды. Арбелла ауырғандарын мәлімдегендіктен, Дурхамға баруы кейінге шегерілді. Бұл жұп осы кешігуді қашуды жоспарлау үшін пайдаланды. Арбелла шотланд королевасы Мэри жасаған кестелер жинағын 850 фунтқа сату арқылы ақша жинады. Арбелла, Хайгейтте тұтқындалған, қашу үшін еркек киімін киді. Бұл француз тігісінен жасалған шортты юбкасының үстіне киюді, еркектерге арналған дублет, шашына еркектерге арналған перука, қара шляпа, қара плащ, қызыл баулы аяқ киім және рапира тағуды білдірді. Уильям Шекспирдің «Цимбелин» (1610–1611) пьесасының ізгі, киім ауыстырып киетін қаһарман қызы Имоген кейде Арбеллаға сілтеме ретінде қарастырылған, бірақ жұбайларды тұтқындауға арналған жарлық 1611 жылғы 3 маусымда берілген және Саймон Форман 1611 жылғы сәуірде осы пьесаның қойылымын көргенін жазған. Бір әйелдің қара шляпасы мен салтқышы куәгер Джон Брайтқа Моль Катпурсты еске түсірді. Бошамп лорды да мұнарадан қашу үшін өзін жамылған. Екеуі де артында қалған қызметшілеріне серігімен кездесуге бара жатқандарын айтты. Арбелла Темза өзенімен Лиге (Кент) қайықпен барды. Ол Бошамп лорды келгенге дейін Францияға теңізден өтті. Бошамп Фландрияға бару үшін келесі кемеге отырды. Арбелланың кемесін король Джеймстің адамдары Калеге жеткенге дейін тоқтатып алды. Ол Англияға қайтарылып, Лондон мұнарасына қамалды. Ол күйеуін ешқашан көрген жоқ. Кейінірек 1610 жылдың жазында Арбелла Дания королевасы Анна үшін жұп қолғап тігіп, оны оның күйеуі Джейн Драммондқа жіберді. Ол королеваның құрметін қайтаруға және оның қолын қайта сүйеді деп үміттенді. Арбелла 1613 жылғы ақпанда ханшайым Елизаветаның үйлену тойына қатысуға босатылатынын күтті және ол зергер Абрахам дер Киндереннен асыл тастармен кестеленген көйлек сатып алды. Ол шақырылмады, бірақ бірнеше айдан кейін ақша үшін көптеген асыл тастарды кепілге салып, сатты. Ол қайтыс болғаннан кейін Абрахам дер Киндерен киімді қайтаруды сұрады. Лондон мұнарасындағы тұтқын ретіндегі соңғы күндері Арбелла Сеймур (оның некелі аты), тамақтан бас тартып, ауырып, 25 қыркүйекте 1615 жылы қайтыс болды. Ол 29 қыркүйекте 1615 жылы Вестминстер аббаттығында жерленді. 19 ғасырда Джеймс VI мен I-нің қабірін іздеу кезінде Арбелланың қорғасын сандығы Шотландия королевасы Мэридің (оның үйленген әпкесі) қоршауынан табылды, ол шотландық королеваның сандығының үстіне тікелей қойылған.
Әдеби мұрасы
Арбелланың жазған жүзден астам хаты сақталған. 1993 жылы Сара Джейн Стин редакциялаған олардың жинағы жарық көрді, онда оның қызметі мен ойлары туралы толық мәлімет берілген. Ағылшын романисі және тарихи өмірбаян жазушысы Дорис Лесли 1948 жылы "Арабеллаға арналған гүл шоғы" деген шығарма жазды. Эмилия Ланьедің "Salve Deus Rex Judaeorum" поэмасы Арбеллаға арналған. Ланье Арбелламен бұрынғы жеке достығын еске алады, ол өзара болмаған; ол оған "Мен ұзақ жылдар бойы білген, бірақ қалағандай толық біле алмаған ұлы білімді ханым" деп үндемейді. Фелисия Хеманстың 1828 жылғы "Әйелдер туралы жазбаларындағы" өлеңі Арбелла туралы, түрмеде қайтыс болғандағы ойларын бейнелейді. 2005 жылы Сара Гристоуд "Арбелла: Англияның жоғалған патшайымы" атты кітабын жариялады.