Кіріспе

Мысыр мен Сириядағы мамлюк әулеті (868–905)

Тулунидтер (الطولونيون) – түркі тектес мамлюк әулеті. Олар Птолемей әулетінен бері Мысырды және Сирияның көп бөлігін билеген алғашқы тәуелсіз әулет болды. 868 жылы Аббасид халифалығының орталық билігінен бөлініп, 905 жылға дейін тәуелсіздікте болды, сол жылы Аббасидтер Тулунидтердің жерлерін өз бақылауына қайтарды. 9 ғасырдың соңында Аббасидтер арасындағы ішкі қайшылықтар империяның шет аймақтарына бақылауды қиындатты. 868 жылы түркі офицері Ахмад ибн Тулун Мысырдың тәуелсіз губернаторы болып орнықты. Ол орталық Аббасид үкіметінен номиналды түрде автономияға қол жеткізді. Оның билігінде (868–884) және оның ізбасарларының тұсында Тулунидтердің билігі Иордан рифті аңғары, Хиджаз, Кипр және Критке дейін кеңейді. Ахмадтан кейін оның ұлы Хумаравейх билікке келді, оның әскери және дипломатиялық жетістіктері оны Таяу Шығыс саясатының маңызды ойыншысына айналдырды. Аббасидтер Тулунидтерді заңды билеушілер деп мойындады және әулеттің халифатқа вассалдық мәртебесін растады. Хумаравейх қайтыс болғаннан кейін, оның орнын басып алған әмірлер тиімсіз билеушілер болды, түркі және қара құл әскерлеріне мемлекеттік істерді басқаруға мүмкіндік берді. 905 жылы Тулунидтер Сирия мен Мысырдағы тікелей халифалық билікті қалпына келтірген Аббасид әскерлерінің шабуылына қарсы тұра алмады. Ибн Тулунды Аббасид халифасы әл-Муатздың өкілі Баяқбақ (256/870 ж.ө.) Мысырға резидент-губернатор ретінде жіберді. Ибн Тулун тез арада Мысыр провинциясында қаржылық және әскери бедел құрып, тәуелсіз Мысыр армиясын құрды және Мысыр мен Сирия қазыналарын басқаруды қолға алды. 877 жылы оған қарсы халифат әскерлері жіберілді, себебі ол төлеген салық жеткіліксіз болды. Ахмад ибн Тулун билігін сақтап, келесі жылы Сирияны басып алды.

Құмарваях

Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Хумаравайх мұрагер ретінде билікті өз қолына алды. Оның алғашқы қиындығы – әл-Мутамид халифаның кезінде де-факто билеуші әл-Мувафак жіберген әскерлердің Сирияға шабуылы болды. Хумаравайх әкесінің көп жылғы және маңызды одақтасы болған Ахмад ибн Мұхаммед әл-Васитидің жау лагеріне кетіп, оларға қосылуымен де күресуге мәжбүр болды. Хумаравайхтың билеу кезеңіндегі шығындары әкесінікінен асып түсті. Ол өзі үшін де, жақындары үшін де сәнді сарайлар мен бақтар салдырды. Тулунидтік мысырлықтар үшін оның көк көзді, "керемет" сарай арыстаны оның ысырапшылдығының символы болды. Оның ат қоралары соншалықты үлкен болғандықтан, халық арасында Хумаравайх бір атты екі рет мінбеген деген аңыз тарады. Ол династиялық байлықты ысырапқа жұмсағанымен, білім мен поэзияны қолдау арқылы мәдени өмірдің гүлденуіне де үлес қосты. Оның шәкірті және ұлдарының ұстазы – даңқты грамматик Мұхаммед ибн Абд Аллах ибн Мұхаммед Мұслим (944 ж. қайтыс болды). Хумаравайхтың шайқастағы жеңістерін жырлау үшін Қасим ибн Яхья әл-Марями (929 ж. қайтыс болды) мақтау өлең жазды. Ислам некесінде күйеу баланың отбасы берген қалың мал дәстүрі болған жоқ, оның орнына махр, яки қалыңдық төленуі қалыптасқан. Ахмад ибн Түлунның суннит ғалымдарын қолдауы Мысырда ислам ғылымдарының, әсіресе хадистерді жеткізудің дамуына жағдай жасады, бұл елдің ішкі аймақтарының исламдануына септігін тигізді. Ибн Түлунның Шафии фиқһ мектебіне көрсеткен ресми қолдауы, Михна кезеңінде оның құлдырауынан кейін оны қайта жандандырып, танымал етуге көмектесті.

Әскери

Ибн Тулун өзінің билігі кезінде Тулундық әскер мен флот құрды. 870 жылы Палестинаның губернаторы ʿĪсā ибн әл-Шайкхтың көтерілісінен кейін тәуелсіз қарулы күштерді құру қажеттілігі анық болды. Оған жауап ретінде Ибн Тулун судандықтар мен грек құлдарынан әскер ұйымдастырды. Басқа мәліметтерде сарбаздардың парсы және судандықтар болғаны айтылады. Ибн Тулун Тулундық әулетін қорғау үшін элиталық күзет жасағын құрды. Олар Тулундық әскерінің ядросын құрады, оның айналасында ірі полктер құрылды. Бұл әскерлер Ибн Тулун билігінде Ауғанстанның Ғур аймағынан, ал Хумаравейх билігінде жергілікті арабтардан келген делінеді. 871 жылы Ибн Тулун әскерлеріне жеке адал болуға ант бердірді. Дегенмен, Тулундық әскерінен, ең бастысы 883 жылы жоғары шенді қолбасшы Луʾлуʾ Аббасидтерге қашып кетті. Әскер өмірі бойы адалдықты сақтау мәселесімен күресті. 878 жылы Тулунидтер Византияға қарсы шекаралық аймақтарды (Туғур) қорғау үшін джихад деген желеумен Сирияны басып алды. Бірақ Ибн Тулун Мысырға қайтуға мәжбүр болғандықтан, жорық уақытынан бұрын аяқталды. 885 жылы Хумаравейх басқаратын Тулундық әскері Оңтүстік Палестинадағы Милл шайқасында (ал-Ṭawāḥīn) Аббасидтердің шапқыншылығына тойтарыс берді. Аббасидтер Ахмад ибн әл-Муваффак (болашақ халифа әл-Муʾтадид) басшылығымен Сирияға шапқан, ал Дамаск губернаторы жауға көшкен еді. Ахмад пен Хумаравейх шайқас алаңынан қашқаннан кейін, Тулундық генералы Саʿд әл-Айсар жеңіске жетті. 885-886 жылдары Хумаравейх басқаратын Тулундық әскерлері Ибн Кундаджды жеңді, бірақ оның әскері санда басым болды. Содан кейін, Жәзира, Киликия және шығысқа қарай Харанға дейінгі аймақтар Тулундық әскеріне бағынды. Тулунидтермен жасалған бейбіт келісімдер әскери науқандарға нүкте қойды. 896-905 жылдары, әмірлік құлағаннан кейін, Тулунидтер Аббасидтердің өздерінің астанасы әл-Қатайды басып алуына тосқауыл қоя алмады.

Экономика

Ахмад ибн Тулунның тұсында Мысыр экономикасы гүлденді. Нил өзенінің үнемі жоғары деңгейде тасыған суының арқасында ауыл шаруашылығы өнімі мол болды. Тоқыма өнеркәсібі сияқты басқа да салалар да дамыды. Ибн Тулун өзінің басқаруында тәуелсіздігін жариялап, Бағдадтағы орталық Аббасид үкіметіне салық төлеуден бас тартты. Ол әкімшілік реформаларын жүргізіп, саудагерлер қауымдастығымен байланысын нығайтып, салық салу жүйесін өзгертті. Тулунидтер кезеңінде ауыл шаруашылығы инфрақұрылымы да жаңартылды. Өндіріс, инвестиция және Жерорта теңізіндегі саудаға қатысудың маңызды саласы – тоқыма, әсіресе зығыр матасы болды (Франц, 281–5). Тулунидтер дәуіріндегі қаржылық бюрократияны әл-Мадхараи әулетінің мүшелері басқарды.

Қаржылық дербестік

870–872 жылдар аралығында Ибн Тулун Мысырдың қаржы басқармасына бақылауын күшейтті. 871 жылы ол Сириядан түсетін харадж салықтарын және туғурларды өз басқаруына алды. Сондай-ақ, ол Аббасид бюрократиялық элитасының мүшесі және қаржы кеңсесінің басшысы Ибн әл-Мудаббирді жеңіске жеткізді. Аббасид халифатының іс жүзіндегі билеушісі әл-Муваффак Ибн Тулунның қаржылық әрекеттеріне қарсы шықты. Ол Занж көтерілісіне қарсы жорығы үшін Мысырдан түсетін кірісті қамтамасыз етуді (және, мүмкін, Тулунидтердің тәуелсіздігін шектеуді) қалады. Бұл қаржыға шұғыл қажеттілік Бағдадтың назарын едәуір бай Мысырға аударды. Жағдай 877 жылы шиеленістің шегіне жетті, әл-Муваффак талап етілген қаражатты алмағандықтан, Ахмад ибн Тулунды тақтан түсіру үшін әскер жіберді. Дегенмен, Ибн Тулун кем дегенде екі рет айтарлықтай сомадағы кіріс пен сыйлықтарды Аббасидтердің орталық әкімшілігіне жіберді. Ахмадтың ұлы Хумаравей тұсында Аббасидтер Тулунидтермен келісімге келді, осылайша жаушылықты тоқтатып, салық төлеуді қайта жаңғыртты. 886 жылы әл-Муваффакпен жасалған алғашқы келісімде қаржылық шаралар қарастырылды. 892 жылы әл-Муваффактың ұлы әл-Мутадидпен жасалған екінші келісім бірінші келісімнің саяси шарттарын қайта бекітті. Қаржылық тұрғыдан алғанда, Тулунидтер жылына 300 000 динар төлеуге міндетті болды (бірақ бұл көрсеткіш дәл болмауы мүмкін).

Тулунидтің басқаруы

Тулунидтердің Мысырдағы басқаруы бірнеше ерекшеліктерге ие болды. Билік стилі жоғары орталықтандырылған және оның іске асылуында "қатал" болды. Әкімшілік Мысырдың сауда, діни және әлеуметтік элитасымен қолдауға ие болды. Ахмад ибн Тулун ирактық шенеуніктерді мысырлық бюрократиямен алмастырды. Жалпы алғанда, әкімшілік қаржылық және дипломатиялық қолдау үшін күшті саудагер қауымдастығына сүйенді. Мысалы, Мысырдағы саудагер қауымдастығының жетекші мүшесі Ма'мар әл-Жаухари Ибн Тулунның қаржы директоры қызметін атқарды. Тулунидтік әкімшілік саяси тұрақтылықты сақтап, экономиканың гүлденуіне көмектесті, бұл Мысырда маңызды шарт болды. Көне Египетте копттар мен кейбір араб көшпелілері арасындағы оқшауланған көтерілістер, әулеттің билігіне ешқандай қауіп төндірмеді, шын мәнінде Тулунидтердің тиімді салық салу саясатына жауап болды. Экономика Тулунидтерге дейін және олардың билігі кезінде жүзеге асырылған реформалардың нәтижесінде нығайды. Салық салу және жинау жүйесінде өзгерістер болды. Сондай-ақ, салық келісімдерін пайдалану кеңейді, бұл осы кезеңде пайда болған жер иеленуші элитаның көзіне айналды. Ахмад ибн Тулунның аграрлық және әкімшілік реформалары шаруаларды ауыр салықтарға қарамастан, өздерінің жерлерін ынтамен өңдеуге ынталандырды. Ол сонымен қатар әкімшілік қызметкерлерінің жеке пайдасы үшін жинаған ақшаларын тоқтатты. Ибн Тулунның басқаруының тағы бір ерекшелігі – кірістің көп бөлігін орталық қалаға жұмсауды тоқтату болды. Оның орнына, ол Мысырдың басқа аймақтарына да пайда әкелетін құрылыс бағдарламаларын бастады. Ол сондай-ақ осы қаражатты сауда мен өнеркәсіпті дамытуға жұмсады.

Үлкен шығындар

Хұмаравәй әкесінен тұрақты экономика мен бай мемлекетті мұра етті. Жасырақты Тулунид билікке келген кезде қазынаның құны он миллион динарға жетеді. 896 жылы Хұмаравәй қаза тапқанда қазына тозды, ал динар құны үштен бір бөлігіне дейін төмендеді. Осы қаржылық апаттың бір бөлігі оның зәулімдікке құмарлығымен байланысты, сонымен қатар, адалдыққа қол жеткізу үшін байлықты ысырап ету де себеп болды. Хұмаравәй, әкесінен өзгеше, жомарттықпен жұмсады. Мысалы, ол 892 жылы қызы Қатр әл-Надаға Аббасид әл-Муғтадидке үйленгені үшін 400,000 – 1,000,000 динардан тұратын ерекше күйеужайлық сыйлық берді. Кейбір ғалымдар бұл қадамды Аббасилердің Тулунид қазынасын тоздыру әрекеті деп санайды.

Билеушілердің тізімі

Титулдық атау Жеке есім Билік Халифа әл-Мутамид тұсында Аббасид халифатынан іс жүзінде тәуелсіздік. Әмір Ахмад ибн Түлүн 868 – 884 ж. Әмір Әбу 'л-Жайш Хумарауайх ибн Ахмад ибн Түлүн 884 – 896 ж. Әмір Әбу 'л-Ашир Әбу 'л-Асакир Жайш ибн Хумарауайх 896 ж. Әмір Әбу Мұса Харун ибн Хумарауайх 896 – 904 ж. Әмір Әбу 'л-Манақиб Шайбан ибн Ахмад ибн Түлүн 904 – 905 ж. Әмір Әбу Абдулла Мұхаммед ибн Әли әл-Халланжи 905 ж. Халифа әл-Мұқтафи билігінде генерал Мұхаммед ибн Сүлейменмен Аббасид халифаты қайта басып алды.