Кіріспе

Рим құқығының тарихын үш сот процедурасы жүйесіне бөлуге болады: legis actiones, формулярлық жүйе және cognitio extra ordinem. Бұл жүйелердің қолданылған кезеңдері бірін-бірімен толысып жатса да, нақты шекаралар болған жоқ. Legis actio жүйесі XII кестелер заманынан (шамамен б.з.д. 450 жыл) б.з.д. II ғасырдың соңына дейін басым болды, формулярлық процедура Республиканың соңғы ғасырынан классикалық кезеңнің соңына дейін (шамамен 200 ж.с.) негізгі қолданысқа ие болды, ал cognitio extra ordinem классикалық кезеңнен кейінгі уақытта қолданылды.

Legis actiones (жауаптар)

Legis actio (содан кейін формулярлық) процедурасы бойынша сот ісінің ерекшелігі – іс жүргізуді екі кезеңге бөлу еді. Бірінші кезең судья алдында өтті, ол барлық алдын ала шараларды бақылауға алды, ал екінші кезеңде мәселе нақты шешілді, ол судья алдында өтті. Алдын ала кезеңдегі судья әдетте консул немесе әскери трибун болды, бірақ бұл лауазым құрылғаннан кейін көбінесе претор болды. Судья судья да емес, жеке адвокат та емес, екі тараптың келісімімен тағайындалған адам болды.

Шақыру

Legis actiones жүйесінде шақыру in ius vocatio нысанында, ауызша жүргізілді. Арыз беруші жауап берушінің сотқа келуін себептермен бірге талап ететін. Егер ол келмесе, арыз беруші себептерін келтіріп, оны сотқа сүйреп әкеле алатын. Егер жауап берушіні сотқа жеткізе алмаса, ол қорғанышсыз (indefensus) деп есептеліп, арыз беруші претордың рұқсатымен оның мүлкін тәркілеуге құқылы болатын. Жауап беруші өзінің орнына өкіл тағайындауға немесе vadimonium – белгілі бір күні сотқа келуге ақшалай айыппұлмен бірге берілген уәде іздеуге құқылы болатын.

Алдын ала тыңдау

Істің алғашқы кезеңінде мәселені анықтау және судья тағайындау үшін претордың алдында сот отырысы өтті. Бұл рәсім ресми сөздер алмасу арқылы жүзеге асырылды, олардың екі түрі декларативті болып саналды: legis actio sacramento (мүліктік немесе жеке), legis actio per iudicis arbitrive postulationem және legis actio per condictionem, сондай-ақ атқарушылық типтегі legis actio per pignoris capionem және legis actio per manus iniectionem. Бәрі де екі тараптың да талаптарын айтуды және талапкердің кепілдік қорының белгіленуін қамтиды. Содан кейін екі тарапқа да қанағаттандыратын судья тағайындалды, ал келіспеушілік туған жағдайда претор шешім қабылдады. Судьялар сенаторлардан тұратын және кейінірек, Республика кезеңінде, атты әскерлер қатарынан алынған "album iudicum" деп аталатын тізімнен таңдалды.

Толық сот

Судья тағайындалғаннан кейін, толық сот процесі басталуы мүмкін еді. Бұл алдын ала тыңдауға қарағанда әлдеқайда бейресми болды және Он екі тақтаға сәйкес, көпшілік алдында өтуі тиіс еді (Рим форумы жиі қолданылды). Куәгерлерді күштеп шақыру мүмкін болмаса да, келмеуден бас тартқан куәгерге "интестабилис" мәртебесі берілді. Дәлелдердің аз ғана ережелері болды (ауызша және жазбаша дәлелдер қабылданды, бірақ біріншісі басымдыққа ие болды), дәлелдеу міндеті талапкерге жүктелді. Сот процесі екі адвокаттың кезекпен сөйлеуінен тұрды, одан кейін судья өз шешімін жариялады.

Атқару

Қазіргі заманғы құқықтық жүйелерден өзгеше, жеңімпаз тараптар сот шешімін өздері күшіне енгізуге міндетті болды. Дегенмен, олар борышкерді қарызын өтегенше ұстауға құқылы еді. Алпыс күнге қамауда ұстағаннан кейін кредитор борышкерді мүшелеп кесуге немесе оны құлдыққа сатуға құқылы болды, бірақ б.з.д. 326 жылғы Lex Poetelia заңынан кейін кредитор борышкерді тек қана қамауда ұстаудан басқа ешқандай шара қолдана алмады.

Нысандар жүйесі

Заңнамалық әрекеттер жүйесінің кемшіліктеріне байланысты, атап айтқанда, оның артық формалдылығы, көнелігі және тиімділігінің шектеулі болуы салдарынан, жаңа жүйе енгізілді. Бұл жүйе формулалық жүйе деп аталды. Формула – бұл жазбаша құжат, ол судьяға азаматтық іс жүргізуге рұқсат берді, егер нақты фактілер немесе құқықтық жағдайлар дәлелденсе, сотталатынды кінәлі деп тағайындауға, ал дәлелденбесе, оны ақтауға мүмкіндік берді.

Шығу тегі

Формулярлық жүйе бастапқыда Римде шетелдіктердің ісіне жауапты болған (саяхатшы претор) шетелдіктерге қатысты істерді қарау үшін пайдаланылды, мұндай істерге көбінесе үлкен сомадағы ақша жұмсалатын. Бұл іс жүргізуді жылдамдату үшін формулаларды, яғни стандартталған жазбаша талап арыздарды қолдануға мүмкіндік берді. Бірақ көп ұзамай, халықтың сұранысы бойынша, бұл жүйе қалалық претор тарапынан барлық римдік азаматтар үшін де қабылданып алынды. Б.з.б. 199 және 126 жылдар аралығында қабылданған мерзімі нақты белгісіз lex Aebutia заңы азаматтық сот процесін реформалаумен байланысты, және ол legis actiones-ті жойып, формулярлық процедураны енгізді деуге болады. Бұл реформа Августтың leges Iuliae iudiciariae атты екі заңымен аяқталды.

Шақыру

Қарсыластар заң актілерімен салыстырылатын формулярлық жүйе бойынша шақырылды. Қарсыласты ауызша шақыру әлі де қолданылды, бірақ оған қосымша мүмкіндік берілді; ол бірден сотқа барудың орнына, белгілі бір күні сотқа келуге vadimonium, яғни міндеттеме беруге болатын, әйтпесе ақшалай айып төлеуге міндетті болар еді. Арыз беруші қарсыласын сотқа сүйреп әкеле алғанымен, мұндай жағдайлар сирек кездесті. Оның орнына, претор арыз берушіге қарсыластың мүлкін иеленуге және оны сатуға рұқсат беруі мүмкін еді.

Алдын ала тыңдау

Ескі "Legis Aciones" жүйесі сияқты, бұл да претордың алдында болды. Сот барысында формула бекітілді. Ол алты бөліктен құралды: nominatio, intentio, condemnatio, demonstratio, exceptio және praescriptio.

Номинация

Бұл бөлімде бұрынғысын сияқты судья тағайындалды, мүдделі тарап ресми тізімнен есімдерді ұсынды, жауапкер келіскенше. Егер келісімге келмесе, претор шешім шығаратын.

Қасқырлық

Бұл талапкердің талап арызы болды, онда ол өзінің талабының негізі болған айыптауды баяндады. Интенционың мысалы: "Егер даулы мүлік азаматтық құқық бойынша Аулус Агерийге тиесілі болып шықса,".

Сотталу

Бұл айыптама сотқа айыпталушыны белгілі бір сомаға айыптауға немесе оны ақтап тастауға құқық берді. Конденнацияның мысалы: "[Егер ол кінәлі деп табылса], Нумерий Негидиді Аул Агерийге 200 динарий төлеуге міндеттеу; әйтпесе оны босату".

Көрсеткіш

Демонстрация тек өтелмеген, жеке тұлғаға қатысты талаптарда ғана қолданылды және талаптың туындау себептерін баяндады.

Exceptio және replicatio

Егер жауапкер нақты қорғаныс (мысалы, өзін-өзі қорғау) келтіргісі келсе, ол мұны exceptio арқылы жасайтын. Егер талапкер бұл қорғанысты жоққа шығаруды қаласа, ол қорғаныстың неліктен дұрыс еместігін түсіндіре отырып, replicatio бере алатын. Жауапкер одан кейін тағы бір exceptio бере алатын, және осылай жалғаса беретін. Фактылар бойынша соңғы дәлелденген жағдай "жеңіске" жететін.

Прескрипция

Бұл шартты түрде заңдық сипаттағы ереже мәселені қолданыстағы мәселеге ғана шектеді, соның арқасында litis contestatio болдырмады, онда талапкер сол жауапкерге қарсы ұқсас мәселе бойынша тағы да бір іс қозғаудан айырылған болар еді.

Толық сот

Формулярлық жүйедегі толық сот процестері мәні жағынан заңдық әрекеттердегідей болды.

Атқару

Кредитор сот шешімін орындауға жауапты болғанмен, енді оған шағымдану мүмкіндігі пайда болды. Бұл "бонорум вендито" деп аталды. Сот шешімінен кейін 30 күн өткен соң, кредитор actio iudicati туралы өтініш беретін, бұл борышкерге соңғы рет төлеуге мүмкіндік беретін еді. Егер ол қарызын төлемесе, кредитор преторға missio in possessionem ("мүлікке кіруге рұқсат беру") туралы өтініш бере алатын. Одан кейін ол банкроттықты жариялап, басқа кредиторларға талаптарын білдіруге мүмкіндік беретін, ал 30 күннен кейін кредиторлар орындаушыны тағайындау үшін жиналатын. Орындаушы борышкердің мүлкін тізімдеп, содан кейін ашық аукцион өткізетін, онда мүліктің барлығы қарыздың ең көп бөлігін төлеуге дайын болған адамға берілетін. Алайда, борышкер төленбеген қарыздың қалған бөлігі үшін жауапкершілікте болады. Бұған себеп бонорум вендито шарасы борышкерді төлеуге мәжбүрлеу үшін қысым құралы ретінде қолданылуы мүмкін еді.

Танымдық

Когниция жүйесі Республика империямен ауыстырылғаннан кейін біраз уақыттан соң енгізілді. Когниция жүйелері мен бұрынғы жүйелердің арасындағы басты философиялық айырмашылық мынада: ескі екеуі мемлекет екі тарапқа дауды өзара шешуге мүмкіндік беретін жүйе ұсынды – даудың негізі келісілді, бірақ іс жеке судьяға берілді және жауап бермеу жағдайында үкім шығарылмады. Ал когницияда мемлекет негізінен бүкіл дауды, дерлік барлық қазіргі заманғы жүйелердегідей шешті.

Шақыру

Қазіргі заманғы құқықтық жүйелердегідей, сот айыпталушыға сот арқылы шақыру қағазын табыс етті. Айыпкер жауапкерді сотқа келуге күштеп мәжбүрлей алмады. Оның орнына, ол libellus conventionis (талап арызы) тіркеді, оны сот қызметкері жауапкерге жеткізеді, егер ол келмесе, оны қамауға алуға болады. Егер оны үш рет сотқа жеткізуге мүмкін болмаса, оған қарсы сот шешімі шығарылуы мүмкін еді. Бұл когнитивті және бұрынғы жүйелер арасындағы философиялық айырмашылықты көрсетеді, себебі бұрын сот процесі екі тараптың келісімін қажет етсе, енді оны мемлекет жүзеге асыра алады.

Сот

Когниция жүйесінде сот процесі халық судьясының емес, судьяның алдында өтті. Процесс бұрынғыға қарағанда аздап бәсекелестікке толы болды, себебі судья іс бойынша толық билікке ие болды және қалауынша кез келген дәлелді қабылдай алатын. Құжаттамалық дәлелдердің маңызы өте жоғары деп есептелді (іс жүзінде, құжатты тек ауызша куәлікпен жоққа шығаруға болмайтын ереже енгізілді). Судьяның шешімі сотта жарияланды және екі тарапқа да жазбаша түрде табысталды. Судья белгілі бір үлгіге бағынбағандықтан, бұрынғыдан гөрі еркіндікпен шешім шығара алды.

Атқару

Бұрын жеңімпаз төлемді өндіріп алуға өзі жауапты болса, енді сот орындаушыларынан айыпталушының мүлкін аукционға сату үшін тәркілеуді сұрай алады.

Апелляциялық шағымдар

Когниция жүйесінде тараптарға шағымдану рәсімі қолжетімді болды. Шағымдану процесі өте күрделі болғанмен, негізінен істің жоғарырақ сот инстанциялары арқылы қаралуынан тұрды, және бұл процесс императордың өзіне дейін жалғасуы мүмкін еді.