Эмми Такомана Чаника: Малави құқық қорғаушысының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Эмма Такомана Чаника (26 мамыр 1956 – 29 шілде 2022) – Малавилік адам құқықтарын қорғаушы белсенді.

Тарих

Дипломдық білімі бар тіркелген медбике, Чаника 1992 жылы жұмыс істей бастады, адам құқықтары жөніндегі топтар құрылып, сол кезде Гастингс Камузу Банданың диктатурасы кезінде зардап шеккен Малавиде саяси өзгерістерді талап ете бастады. Эми Чаника кейіннен Азаматтық бостандықтар комитетін (CILIC) құрды, ол 1992 жылғы ақпанда Малавидегі алғашқы адам құқықтары ұйымы ретінде тіркелді. Эми Чаника сол кезде бері оның атқарушы директоры болып табылады. CILIC туының астында Эми Чаника 1993 жылғы референдумға және 1994 жылғы жалпы сайлауға азаматтық білім беруге белсенді қатысты, бұл үлкен демократиялық өзгерістерге және Гастингс Камузу Банданың Малавидегі диктатурасына соңғы нүкте қойды. Дипломдық білімі бар тіркелген медбике болғанымен, Эми Чаника өзін-өзі оқып үйренуді жалғастырды және басқа біліктіліктермен қатар 2007 жылы стратегиялық жоспарлау бойынша ғылым магистрі дәрежесін алды. 1995 жылы Малавидің алғашқы демократиялық президенті Бакили Мулузи Чаниканы Мванзадағы кісі өлтірулер жөніндегі комиссияға мүше етіп тағайындады, онда бұрынғы мемлекеттік президент Гастингс Камузу Банда, оның оң қолы Джон Тембо және оның сенімді адамы Сесилия Кадзамира үш министр мен парламент мүшесін өлтіруді ұйымдастырды деген айып тағылды. Келесі жылдары Эми Чаника ерлердің үстемдігі басым елде әйелдер мен балалардың құқықтары үшін күресті. Ол қорқыту, қауіп-қатер және тіпті физикалық зорлық-зомбылыққа тап болған қанаушылыққа ұшыраған әйелдер мен балалардың дауысы болды. Көптеген әйелдер мен балалар Блантайрдағы CILIC кеңсесіне келіп, кеңес, заңдық көмек және кәсіби кеңес алды. Демократиялық құндылықтарды насихаттаумен және саяси себептерге байланысты зорлық-зомбылыққа қарсы күресумен қатар, Эми Чаника Малавидегі түрме реформасының бастамашысы болды. 2003 жылдың мамырында ол басқа әйелдер құқығын қорғаушы белсенділермен бірге Малави президенті Бакили Мулузидің әйелдерге қатысты сексистік пікірлер айту әдетіне наразылық білдірді. "Президенттің әйелінің, дін қызметкерлерінің және мұсылман қауымының басшыларының қатысуында әйелдерді қорлауы өкінішті", - деді Чаника. Эми Чаника Малавидегі ең батыл және ықпалды адам құқықтары белсенділерінің бірі болды және адам құқықтары жөніндегі консультативтік форум HRCC-тің негіс салушыларының бірі болды. 2011 жылғы Малавидегі саяси дағдарыс кезінде көптеген малавиліктер президент Бингу Ва Мутариканың қанаушылық саясатына наразылық білдіріп көшеге шықты, Эми Чаника орташа ұстанымды қабылдады. Ол жанжалға емес, тыныштық пен диалогқа шақырды. Бұл ұстаным оның Малави үкіметінің жалақысын алушы екені туралы айыптауларға әкелді. Дегенмен, бұл айыптаулар негізсіз болып көрінеді, өйткені Эми Чаника Малави үкіметін сынауын жалғастырды. Эми Чаника жақында берген сұхбатында оның ұйымы CILIC 2008 жылы HIVOS қаржыландыруын тоқтатып, халықаралық донорлардан қолдау алмағандықтан жабылуға жақын екенін мәлімдеді. CILIC үкімет және донорлық қаражатқа қол жеткізу үшін бәсекелес жасайтын жаңа азаматтық қоғам ұйымдарының да ықпалына түскен көрінеді. Қаржы жетіспесе де, Эми Чаника әлі де белсенді адам құқықтары белсендісі болып қала берді және жақында дін қызметкерлері мен дәстүрлі дін мамандары балаларды, мүгедектерді және қарттарды сиқыршы деп айыптауына қатысты қатты сынға алды. Көптеген құжаттар мен зерттеу есептерінің авторы және авторларының бірі болғаннан басқа, Эми Чаника әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы кітаптың авторы және Малави университетінің Медицина колледжінің медицина тарихшысы және зерттеушісі, доктор Адамсон Синджани Мууламен бірлесіп екі кітаптың авторы болды. Олардың ең көп сатылатын кітабы - 1994-2004 жылдардағы Малавидің жоғалған онжылдығы, олардың барлығы MontfortMedia, Balaka баспасынан шықты. 2022 жылдың 29 шілдесінде Эми Чаника инсульттан кейін 66 жасында қайтыс болды.

A trained registered nurse, Chanika began working in 1992 as human rights groups started to form and agitate for political change in Malawi which at the time suffered under the dictatorship of Hastings Kamuzu Banda. Emmie Chanika then founded the Civil Liberties Committee (CILIC), which was established in February 1992 as the first human rights organisation in Malawi. Emmie Chanika has been its executive director ever since. Under the banner of CILIC Emmie Chanika has been actively involved in the 1993 Referendum and the 1994 general election Civic Education which led to major democratic change and the end of Hastings Kamuzu Banda's dictatorship in Malawi. Although a trained registered nurse, Emmie Chanika continued to educate herself and among other qualifications obtained her Master of Science degree in Strategic Planning in 2007. In 1995 the first democratic President of Malawi, Bakili Muluzi appointed Chanika to sit on the Mwanza Murders Commission, where former State President Hastings Kamuzu Banda, his right hand man John Tembo, and confidante Ms. Cecelia Kadzamira were accused of masterminding the assassination of three cabinet ministers and a member of parliament. In the years that followed, Emmie Chanika has been a fierce fighter for women and children's rights in a country where male domination is the norm. In the face of intimidation, threats and even physical violence she has been a voice for the oppressed women and children. Many women and children in distress have found their way to the CILIC offices in Blantyre and have received counselling, legal aid and professional advice. Besides promoting democratic values and addressing politically motivated violence Emmie Chanika has also been a pioneer of prison reform in Malawi. In May 2003, she joined other women's rights activists in denouncing Malawi President Bakili Muluzi's habit of publicly making sexist comments against women. "It is sad to note the president insults women in the presence of his wife, the clergy and leaders of the Muslim society," said Chanika. Emmie Chanika continued to be one of the most courageous and influential human rights activists in Malawi and has also been one of the founding members of the human rights consultative forum HRCC. In the 2011 political crisis in Malawi which saw many Malawians taking to the street in anger with president Bingu Wa Mutharika's oppressive policies Emmie Chanika has taken a moderate stance. She has been calling for calm and for dialogue rather than confrontation. This stance has prompted accusations that she is now on the payroll of the Malawi government. Nevertheless, these accusations appear unfounded as Emmie Chanika has continued to be vocal in her criticism of the Malawi government. Emmie Chanika disclosed in a recent interview that her organisation CILIC has almost folded because since HIVOS stopped funding CILIC in 2008 it has not received any support from international donors. It appears that CILIC has also been undermined by the government and new civil society organisations who compete for access to donor funds. In spite of lack of funding Emmie Chanika was still an active human rights activist and has recently spoken out strongly on the issue of unscrupulous clergy and traditional religious experts labelling children, the handicapped and the elderly as witches. Besides having authored and co authored numerous documents and research reports, Emmie Chanika authored a book on Violence against Women and co authored two books with medical historian and researcher, Dr. Adamson Sinjani Muula of the University of Malawi, College of Medicine. Their best seller is Malawi Lost Decade 1994–2004, all published by MontfortMedia, Balaka. On 29 July 2022, Emmie Chanika died at the age of 66 after struggling with stroke.