Кіріспе

Американдық философ Ричард МакКин (/m//ə/'/k//iː//ən/; 26 сәуір 1900 – 31 наурыз 1985) – американдық философ және Чикаго университетінде ұзақ жылдар профессор болып жұмыс істеген. Оның идеялары БҰҰ-ның Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының негізін құрады.

Өмір, кезеңдер және әсерлер

МакКин 1920 жылы Колумбия университетінен бакалавр дәрежесін алды, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қызмет өткергеніне қарамастан, 20 жасында тәмамдады. Колумбияда оқуын жалғастырып, 1920 жылы Лев Толстой, Бенедетто Кроче және Джордж Сантаяна туралы магистрлік диссертациясын, ал 1922 жылы Барух Спиноза туралы докторлық диссертациясын қорғады. Докторлық зерттеу кезінде МакКеонның ұстаздары Фредерик Дж. Вудбридж пен Джон Дьюи болды. Вудбриджтен МакКин кейін "философтардың ойларының мәнісі, олардың өрнектей білу әдістеріне қарамастан, салыстырмалы тіпті бірдей болуы мүмкін" екенін білді, ал Дьюи оған "философиялық ұстанымдардың маңыздылығын оларды шешуге бағытталған мәселелерде іздеуге" үйретті. Содан кейін ол 1925 жылы Колумбияда оқытуға кіріскенше Парижде философия оқыды, оның ұстаздарының бірі Этьен Жильсон болды. 1934 жылы МакКеон Чикаго университетінде тарих профессоры болып тағайындалды, осылайша университетпен 40 жылдық байланысын бастады. Келесі жылы ол грек философиясының профессоры қызметін атқарып, он екі жыл бойы осы лауазымда болды. Профессор және 1935 жылдан бастап Гуманитарлық ғылымдар деканы ретінде МакКеон Чикаго университетінде Хатчинс дәуіріндегі көрнекті жалпы білім беру бағдарламасын дамытуға зор үлес қосты. Кейіннен ол Чикагодағы Идеяларды талдау және әдістемелерді зерттеу жөніндегі пәнаралық комитетті құрды. 1952 жылы Америка философиялық қауымдастығының Батыс бөлімшесіне төрағалық етті, ал 1953 жылдан 1957 жылға дейін Халықаралық философия институтын басқарды. 1966 жылы Пол Карус лекцияларын оқыды. 1974 жылы зейнетке шықты. МакКеон Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) алғашқы жылдарындағы маңызды интеллектуалдық тұлға болды. Ол ЮНЕСКО-ға адам құқықтары мен демократия идеясының негіздерін зерттеген кезде (1946–1948) кеңес берді. Бұл зерттеулер 1948 жылы Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияны әзірлеу үшін қажетті материалдың көп бөлігін қамтамасыз етті. 1954 жылы ЮНЕСКО мен Үндістан философиялық конгресінің қолдауымен ол Үндістан университеттерінде адам қатынастары мен халықаралық міндеттер тақырыбында он сегіз дөңгелек үстел талқылауын өткізді. МакКеон ортағасырлық философия мен ғылым тарихы саласындағы көрнекті американдық ғалым болды. Ол сондай-ақ риториканы интеллектуалдық өнер ретінде қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарды, философия мен риторика арасындағы жиі күрделі қатынасты зерттеді. Ол өмірі бойы Аристотельді оқытып, оның грек Аристотелі екенін, кейінгі философтар латын тілінде жазғандағы көзқарасынан емес екенін қатыстырып айтты. МакКеонның қызығушылығы жеке тұлғалардың ілімдерінен жүйелердің диалектикасына ауысты. Ол плюрализмді, мәдени әртүрлілікті, қарым-қатынас және қоғамдастық мәселелерін зерттеді, бұл тақырыптар сол кезде кең таралмаған. МакКеон әдеби сынның "Чикаго мектебінің" негізін қалаушы мүшесі болды, өйткені ол оның бірнеше көрнекті мүшелеріне (мысалы, Уэйн Бут) ықпал етті. Алайда, МакКеон негізінен неоаристотельдік поэтикалық теориямен айналысқан "Чикаго мектебінен" алшақтады. Плюралист ретінде ол өзін кез келген идеологияны, философияны немесе теоретиктерді насихаттауға бағытталған әрекеттермен байланыстырмауды қалады. Чикаго университетінің баспасы "Таңдалған жазбалар" сериясының үш томдық жинағын шығаруды жоспарлап отыр, оның бірінші томы ("Философия, ғылым және мәдениет", 1998) және екінші томы ("Мәдениет, білім және өнер", 2005) жарық көрді. МакКеон, оның плюралистік философиясы және оның қолданылуы туралы эсселер жинағы "Теория мен тәжірибедегі плюрализм: Ричард МакКеон және американдық философия" (Эвгений Гарвер және Ричард Бьюкенен, редакторлар) оның студенттері мен әріптестері тарапынан 2000 жылы жазылып, жарияланды.

Қазіргі философияны сынға алу

МакКеон қайта өрлеу дәуірінің схоластикаға қарсы көтерілісі Аристотельді "бірге түсірілген даңқсыздыққа" (associated discredit) ұшыратты деп санайды, және азаматтық философтардың көпшілігі сынның негіздерін зерттеуге немесе Аристотельдің философиясын қайта қарауға көңіл бөлген жоқ. Ол Лейбниц пен Гегельді осы ережеден тыс деп есептейді. 1941 жылы ол "Аристотель қазіргі заманғы талқылауларда қайтадан маңызға ие болды" және оның еңбектері "ғасырлар бойына қарағанда, қазіргі философиялық мәселелерде одан да көп қолданылатынын көрсетті" деп мәлімдеді.

Мұра

МакКиннің бұрынғы студенттері оны жоғары бағалап, өздері де белгілі бір ықпалға ие болды, олардың ішінде романист Роберт Кувер, жазушылар Сьюзан Сонтаг және Пол Гудман, теолог Джон Кобб, философтар Ричард Рорти және Юджин Гендлин, классик және философ Кеннет А. Тельфорд, социолог және әлеуметтік теоретик Дональд Н. Левин, антрополог Пол Рабинов, әдебиет теориясы бойынша маманы Уэйн Бут және ақындар Том Мандель мен Арнольд Клейн бар. Ол сонымен қатар әдеби сыншы Майкл МакКеонның әкесі болды. Ричард МакКин және идеяларды талдау және әдістемелерді зерттеу комитеті Роберт М. Пирсигтің "Зен және мотоциклді күтіп ұстау өнері" атты кітабында елеусіз бейнеленген.

Философия және плюрализм

МакКин жеті онжылдық ішінде 158 мақала жариялады. Оның плюралистік ықпалының куәлігі бір ғана доктринада немесе жүйеде емес, оның барлық мақалаларының көптігінде көрінеді. Оның еңбегінің ауқымы семантикалық схема бойынша реттелгенде барлық философиялар мен Батыс әлемінің мәдени тарихының барлығын қамтиды. Академиялық мансабының басында МакКин шындықтың бір ғана жолмен айтылмайтынын түсінді. Философиялық және тарихи семантиканы түсіну оны өзінен өзгеше философияларды бағалауға баулыды. Ол плюрализмнің мақсаты – біртұтас идентичностьке жету емес, пікірлердің алуан түрлілігі мен өзара құрмет деп есептеді. Ол өзінің философиясын мәдениет философиясы деп сипаттады, бірақ ол сонымен қатар гуманистік, коммуникация және өнер философиясы, сондай-ақ философиялық риторика болып табылады. Философиялық ұстанымның құндылығы оның түсіндіру немесе жаңалықтар ашу құралы ретіндегі құндылығын көрсету арқылы анықталады. Ричард Рортидің прагматизмі оның ұстазы МакКинге көп қарыз. МакКиннің операциялық әдісі – пікірталас әдісі, ол өз ұстанымдарын жетілдіруге және қарсыластың аргументін қабылдауды шектейтін факторларды анықтауға мүмкіндік береді. Қарсылық қажетті перспективаны ұсынады. Алайда, ол қарсылық білдіретін көзқарастардың сипаттамаларын міндетті түрде қабылдамайды; оның философиясы, табиғаты бойынша, бір ғана атпен белгіленуге қарсы тұрады. Оның мақсаты кез келген философияның құндылығын немесе сенімділігін растау емес. Құндылығында, плюрализм объективтілікпен тығыз байланысты; қарым-қатынас пен талқылаудың қажетті нәтижесі және адам болудың негізгі мақсаты мен принципі. Адамдар ортақ мәселелер мен қиындықтарды шешу үшін бірігеді, ал олардың әртүрлі мүдделері мен көзқарастары көбінесе бірлескен іс-қимылға кедергі келтіреді. МакКиннің плюрализмі біз адамның айтқан сөзін түсінуіміз керек деп талап етеді. Ол дұрыс талқылау келісімге, іс-қимылға және кейбір жағдайларда идеологиялық немесе философиялық сенімдер бойынша өзара түсіністікке, тіпті келісімге әкелуі мүмкін деп санайды. Юрген Хабермастың еңбегі МакКиннің еңбегімен тығыз байланысты. Қоғамды қызықтыратын келіспеушілік тұжырымдамалар, мүдделер мен болжамдар мәдениеттің экологиясын құрайды. Талқылау субъектінің ортақ өнімге айналуын қамтамасыз ететін объектіні құрайды. МакКиннің философиясы Аристотельдің риторика тұжырымдамасына ұқсас, ол кез келген жағдайда ынандырудың қолданылатын құралы ретінде қолданылуға қабілетті. Көптеген көзқарастардың болуы – біздің өмір сүруіміздің маңызды бөлігі. Дегенмен, ой және іс-қимыл арқылы жеке көзқарасымызды қалыптастыруға тырысу бізді адам болумен және басқа адамдармен байланысқа әкеледі. МакКин үшін плюрализмді түсіну бізге болмыстың өзінен не түсінуге болатынын ашады.

Жаңа риторика

МакКеонның академиялық мансабының кейінгі кезеңдерінде ол әлемдік проблемаларға көбірек назар аудара бастады (ЮНЕСКО-ны қараңыз). Ол жеке пәндерді жетілдіруге ұмтылды, себебі олар адамзатты жетілдіруге арналған деп ойлады. Риториканы жаңарту қажет, өйткені риториканың қажеттіліктерін, алдыңғы шарттарын, міндеттерін, жалпы сипатын және байланыстарын анықтау барлық жердегі адамдарға проблемаларды шешуге және шешімдерді жеткізуге көмектесер еді. Біздің заманымыз жаңа деректер мен тәжірибелерді тудырады, сондықтан технологияны ескеретін жаңа, кеңейтілген риторика қажет. Қазіргі заманғы әлем үлкен жетістіктерге жетті, бірақ ол әлі де техниканы түсіндіре алатын логосты таппады (технология = техника + логос). Ғылымдар ғана риториканы қайта енгізбей өнімді бола алмайды, әйтпесе олар тек талдаушы болар еді. МакКеон үшін өнер мен ғылым арасындағы алшақтықты жоюдың жалғыз жолы – жаңа риторика. Риториканы енгізу өнер мен ғылымның жаңа салаларын одан әрі дамытуға мүмкіндік береді. Риторика әртүрлі өнер мен ғылымдар арасында жүруге қабілетті, оларды өзара байланыстыруға және екі саланың да пайдасын тигізетін жаңа мақсаттарды қоюға мүмкіндік береді. Жаңа риторика барлық басқа өнер мен ғылымдарды жаңа жаңалықтарға жеткізеді. МакКеон өте күшті риторикалық стратегияны салыстырмалылықтан аулақ болуға қабілетті деп санады, себебі күшті риторика арқылы адамдар біріктіріледі. МакКеонның пікірінше, салыстырмалылықтан риторикалық стратегияның күші арқылы аулақ болу керек, платондық әлемге кіру арқылы емес. МакКеон жаңа риториканың принциптерін (шығармашылық/табу; факт/бағалау; реттілік/салдар; объективтілік/интерсубъективтілік) сипаттау үшін дәстүрлі риторикалық терминдерді (Аристотель мен Квинтилианды қараңыз) пайдаланады, содан кейін Аристотельдің дәстүрлі риторикалық санаттарын (эпидектикалық, соттық, кеңес берушілік) кеңейтіп және философиялық диалектиканы қайта біріктіре отырып, жаңа жаңалықтарға жол ашады. Оның ойынша, бұған қажетті материалдар – топостар мен схемалар. Жаңа риторика әмбебап, объективті болуы керек, сөздік риториканың құрылымын және бағдарламасын, оның тақырыптарын қайта құруы керек, ал оның қолданылуы қазіргі уақытқа бағытталған болуы керек. МакКеон үшін қазіргі уақыт болашақтағы маңызды мәселені шешуге үлес қосу үшін «қазылып алынуы» керек. Мұнда да МакКеонның Ричард Рортиге әсері байқалады. Джон Дьюимен бірге МакКеон (Рорти сияқты) философияны негізінен мәселелерді шешуге бағытталған іс-әрекет деп есептейді. Риторикалық стратегияны қолданушылар екі түрлі ынтымақты іздейді: мақсаты барлардың ынтымағы және «құндылықтары» барлардың ынтымағы. Басқаша айтқанда, «құндылықтары» жоқ, тек риторикасы бар немесе мақсаты жоқ, тек «құндылықтары» бар адамдар ынтымаққа ұмтыла алады. Жаңа деректер риторика үшін жаңа проблемалар тудыруы мүмкін, бірақ ол әлі де категорияларды жасауға және жаңа жіктелімдерді тудыратын жаңа топостарды табуға тырысады, сондай-ақ жаңа пәнаралық салаларды құрады. Риторика осы салаларды қалай құруға болатынын немесе әртүрлі деректер үшін қайсысы жарамды екенін анықтауға көмектеседі. Жаңа риторика технологияны басқа өнер түрлерімен бірлесіп мақсаттарға бағыну арқылы жаңа мақсаттарды табады, технологияның бізді шектеулі және зиянды мақсаттарға жетелеуіне жол бермейді. Мәселені шешуге көмектесетін «құндылықтар» қандай болса да, олар риторикалық тұрғыдан лайықты деп есептеледі. Мәселе МакКеон үшін бастысы, ал риторика осы мәселені шешуге үлес қосуы керек. Әрине, риторика шешімнің нақты жоспарын ұсына алмайды, себебі риторика – риторика. Керісінше, риторика арқылы «құндылықтар» айтылады, олар ақырында мақсатқа жетуі керек. Риториканы мақсатқа жету үшін қолданатын адам, негізінен, күшпен мақсатқа жетуге тырысады. Мақсатқа жеткен жағдайда, риториканың салдары – мақсатты мақсат ретінде қарастырғандар енді оны тастап, мақсатты «құндылық» ретінде қабылдамайды және жаңа мақсаттар мен жаңа риториканы әзірлейді. Бірақ риториканың тарихын ескерсек, бұл оқиғадан әлдеқайда алға басуда. Риторика ғасырлар бойы қайта-қайта сыналып, қайта-қайта апаттармен байланысты болды, бірақ бұл риториканы жасауға тырысатындар үшін маңызды емес, себебі риториканы қолданушылар риторика күшпен мақсатқа жетеді деп есептейді, бірақ риторика мақсатқа жетуде сәтсіздікке де ұшырады. Риториканы қолдаушылар құнды, бірақ тұрақсыз жағдайға ие болды. Ричард МакКеонның еңбегі көрсетіп тұрғандай, көптеген сәтсіздіктерге қарамастан, тіпті 20 ғасырға дейін Аристотельден кейінгі риторика адамдарды «баурауын» жалғастырды.

Мәдениеттің әсері

МакКеон Маршалл Маклюханның 1943 жылғы докторлық диссертациясында «Томас Нашенің өз заманының біліміндегі орны» (кейін жарияланған) еңбектерінде кеңінен сілтеме жасалған. Роберт Пирсигтің 1974 жылғы «Зен және мотоциклді күту өнері» романында ол «Комитет төрағасы» деп аталған. Философ Марджори Грин өзінің «Философиялық өмірбаянында» 1944 жылы Чикаго университетіндегі жеті жылдық оқытушылық қызметінің аяқталуы туралы жазғанда, «МакКеон мені жұмыстан шығарды» деп тікелей мәлімдеді (ешқандай түсіндірме бермей).