Кіріспе
Аллианой (Αλλιανοί) – ежелгі шипажайлы елді мекен, қалдықтары негізінен Рим империясы кезеңіне (2-ші ғасыр) жатады. Ол Түркияның Измир провинциясындағы Бергама (ежелгі Пергам) қаласының жанында орналасқан. Қазіргі Бергамадан солтүстік-шығысқа қарай 18 шақырым қашықтықта, көршілес Ивринди қаласына баратын жолда жатыр. Аллианой Түркия мемлекеттік гидротехникалық жұмыстары салған Йортанлы тоғанының су қоймасының ішінде орналасқан. Түркияда Аллианойдың қираған жерлерін сақтау мәселесі талқыланғаннан кейін, нысан құммен жабылып, тоған іске қосылды. Нәтижесінде 2011 жылдың ақпан айында Аллианой толығымен суға батып, қирады. Аллианойдың ерекшелігі – оның салыстырмалы түрде жақында табылғандығы. Ол 2-ші ғасырда тек бір рет оратор және медицина жазушысы Элий Аристид өзінің "Hieroi Logoi" (Қасиетті әңгімелер) (III.1) еңбегінде, сол кездегі емдеу ғылымы туралы білімнің маңызды көзі ретінде еске алған. Ежелгі заманның ешбір жазушысы және табылған ең бір эпиграфикалық мәліметтерде Аллианой туралы айтылмаған.
Allianoi (Αλλιανοί) is an ancient spa settlement, with remains dating predominantly from the Roman Empire period (2nd century AD) located near the city of Bergama (ancient Pergamon) in Turkey's İzmir Province. The site is at a distance of 18 kilometers to the northeast of Bergama, on the road to the neighboring town of İvrindi. Allianoi is directly inside the reservoir of the Yortanlı Dam, built by the Turkish State Hydraulic Works. After ongoing discussion in Turkey with regards to preserving Allianoi's ruins, the site was covered with sand and the dam was activated, resulting in Allianoi's complete inundation and destruction in February 2011. One particularity of Allianoi is it being a very recent historical discovery. It was mentioned only once in the 2nd century by the orator and medicinal writer Aelius Aristides in his "Hieroi Logoi" (Sacred Tales) (III.1), one of the key sources for the knowledge on the science of healing as it was understood at that time. No other writer of antiquity nor any epigraphic finding known had referred to Allianoi.
Тарихи дәуір
Аллианойдың батысындағы орманда жүргізілген қазба жұмыстары барысында Йортан типіндегі (II ерте қола дәуіріне жататын) қыш ыдыс табылды. Жақын орналасқан Чакмактепе (Шынқыр тау) төбелеріндегі іздеу жұмыстары кезінде көптеген шынқыр тастар анықталды. Бұған қоса, топырақ толғанысынан екі тас балта қазылып алынды. Осы тұрғыдағы мәліметтер Аллианойда немесе оның жанында ертедегі адам қонысы болғандығын көрсетеді.
Эллиндік кезең
Ыстық бұлақтардың болуына байланысты, эллиндік дәуірде термолдық ванналар кешені болған болуы мүмкін деп есептеледі, бірақ ол кейінгі римдік кешеннен әлдеқайда кішідірек болған сықылды. Аллианоида осы кезеңге жататын ешқандай сәулеттік материалдар табылған жоқ, тек бірнеше археологиялық және нумизматикалық деректер ғана кездесті.
Рим дәуірі
Рим империясы кезеңінде және әсіресе біздің заманымыздың 2-ші ғасырында, Анатолияда көптеген қалалық орталықтардың пайда болуымен және жақын орналасқан Пергамонның әйгілі Асклепион құрылысымен байланысты, Алианойда салынған қоғамдық құрылыстардың саны да артты. Қазіргі таңда осы жерде кездесетін көптеген ғимараттар осы кезеңде салынған. Термальдық моншалардан өзге, көпірлер, көшелер, инсулалар, Қосылыс ғимараты, пропилон және нимфей де осы кезеңде жоспарланып, тұрғызылған.
Византия дәуірі
Аллианой Византия дәуірінде де тығыз қоныстанған. Дегенмен, көршілес Пергам сияқты, қаланың әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашарлаған. Византиялық қоныс салушылар Рим дәуірінің кейбір сәулеттік элементтерін қайта қолданды. Рим дәуіріндегі стоалар мен көшелердің тас төселген жолдарын пайдаланып, кейінгі Византиялықтар қарапайым тұрғын үйлер салды. Аллианойдың ең маңызды құрылыстары – жылу моншалары мен нимфеум ұзақ уақыт бойы, шағын өзгерістермен қолданыста болды. Шығыс жағында базилика стиліндегі үлкен шіркеу салынды, ал қоныс ішінде және төңірегінде шағын шіркеулер бой көтерді. Осы кезеңде металл, керамика және шыны өндірісіне арналған шеберханалар жұмыс істеген.
Осман дәуірі
Осман дәуірінде бұл жер Паша Иликасы (Пашаның термалды сулары) деп аталды. Айдын вилаят (облысы) тарихи құжаттарында көрсетілгенімен, кеңінен пайдаланылмаған сияқты. Осы кезеңнен қалған жалғыз белгілер – бірнеше монета сынықтары. 20-шы ғасырдың басында аймақтың уәкілдік ететін губернаторы шипажай кешенін қайта қолдануға тырысты және үлкен бассейн бөлігі жартылай қайта жаңартылды. Сонымен қатар, Осман дәуірінің бойымен және 1979 жылға дейін, елді мекеннің батысында орналасқан Рим көпірі Бергама және Ивринди қалаларын байланыстыру үшін қолданылды.
Қазіргі күн
Монша кешені 20-ғасырдың басында жиналған шөгінділерден ішінара тазартылды. Ұдайы су тасқындарына қарамастан, 1950 жылдарға дейін ыстық су бөлімі қолданыста болды. 1992 жылы әлі де пайдаланылып келген Рим көпірі қалпына келтірілді, бірақ бұл жұмыс консерваторлардың пікірін ескермеді және бұрмалауларға әкелді. Сондай-ақ 1992 жылы Аллианойдың өзінде нашар сапалы жөндеу жұмыстары жүргізіліп, тарихи ескерткіштердің үстіне заманауи ғимарат салынды. 1998 жылдың ақпан айындағы ауыр су тасқынынан кейін кешен пайдаланудан шығарылды. Кейбір жерлер шаруашылыққа пайдаланылды. 2003 жылы археологтар бұл жаңа құрылыстарды бұзып, кешеннің негізгі бөліктерін жарыққа шығарды.
Йортанлы бөгеті
Түрік мемлекеттік гидротехникалық жұмыстар басқармасы 1994 жылы Илья өзенін Йортанлы тоғанымен бөгеп, аймақтағы ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру мақсатында су қоймасын құру жоспарын жасады. Аллианой мойнақ кешені жоспарланған су қоймасының аумағында орналасқан, демек тоған жобасы іске асса, ол су астында қалады. ICOMOS, ЮНЕСКО, Europa Nostra және ЕО-ның наразылықтары жобаның іске асырылуын сәл ғана кейінге жылдырды. 2010 жылдың 31 желтоқсанынан бастап Йортанлы тоғаны сумен толуға кірісті, қазіргі таңда Аллианой 61 миллион текше метр судың астында.
Жарияланымдар
ЯРАШ А. (2004) "Альяной", TÜRSAB Magazine, 2004 жылғы тамыз, МЮЛЛЕР, Х., "Альяной. Пергамон аймағындағы ежелгі емдеу орталығының анықталуы", IstMitt 54, 2004; 215–225. YARAŞ 1999 А. Яраш, "Бергамадағы екінші ежелгі денсаулық орталығы: Аллианой", Yapı Aylık Мәдениет, Өнер және Сәулет Журналы, 217 / Арал, 35–38-беттер. YARAŞ 1999 А. Яраш "1998 Йортанлы тоғанының құтқару қазбалары", Бергама Бельтен 9, 44–50-беттер. YARAŞ 2001 А. Яраш, "Судан келген денсаулық, судан жоқ болған мәдениет! ; Аллианой", Топлумсал Тарих, № 85, Қаңтар, 26–29-беттер. YARAŞ 2001 А. Яраш, "Құдайшаның қайғысы Аллианой", Atlas 97, Сәуір, 48–66-беттер. YARAŞ 2000 А. Яраш, "Йортанлы (Бергама) тоғаны бассейніндегі тарихи мұра", Zeugma Yalnız Değil Түркиядағы тоғандар және мәдени мұра, Желтоқсан, 109–115-беттер. YARAŞ 2001 А. Яраш, "1998–1999 жылдардағы Бергама Йортанлы тоғанының құтқару қазбалары" 11-ші Мұражайлық зерттеулер мен құтқару қазбалары симпозиумы (24–26 сәуір 2000, Денизли), Анкара, 105–118-беттер. YARAŞ 2001 А. Яраш, "2000 жылғы Аллианой құтқару қазбалары", XXIII Қазба зерттеулері және археометрия симпозиумының нәтижелері, Анкара, (25–30 мамыр 2001, Анкара), I том, 463–478-беттер. YARAŞ 2002 А. Яраш, "Альяной" Археоатлас № 1, 148–149-беттер. YARAŞ 2002 А. Яраш, "Измирдегі жаңа ескерткіш ; Аллианой", İzmir Kent Kültürü Журналы, Ақпан, № 5, 165–170-беттер. YARAŞ 2003 А. Яраш "Альяной кеш антик дәуірінің керамикалық пештері", 3-ші Халықаралық Ескішехир Пісірілген топырақ симпозиумы, (16–30 маусым 2003, Ескішехир), 404–410-беттер. YARAŞ 2003 А. Яраш, "2002 жылғы Аллианой құтқару қазбалары", XXIV Қазба зерттеулері және археометрия симпозиумының нәтижелері, (27–30 мамыр 2001, Анкара), 373–384-беттер. Анкара. YARAŞ 2004 А. Яраш, "Альяной 2003 жылғы қазбалары", XXV Халықаралық қазба нәтижелері жиналысы, (26–31 мамыр 2002, Анкара), Басылымға дайындалуда.
MÜLLER, H., "Allianoi. Zur Identifizierung eines antiken Kurbades im Hinterland von Pergamon ", IstMitt 54, 2004; 215 225. YARAŞ 1999 A. Yaraş, "Bergama'da İkinci Antik Sağlık Merkezi : Allianoi", Yapı Aylık Kültür, Sanat ve Mimarlık Dergisi, 217 / Aralık, s. 35 38. YARAŞ 1999 A. Yaraş "1998 Yortanlı Barajı Kurtarma Kazısı", Bergama Belleten 9, s. 44 50. YARAŞ 2001 A. Yaraş, "Su İçinde Gelen Sağlık, Su İçinde Yok Olan Kültür! ; Allianoi", Toplumsal Tarih, Sayı 85, Ocak, s. 26 29. YARAŞ 2001 A. Yaraş, "Tanrıçanın Hüznü Allianoi", Atlas 97,Nisan, s.48 66. YARAŞ 2000 A. Yaraş, "Yortanlı (Bergama) Baraj Havzası’ndaki Tarihsel Miras", Zeugma Yalnız Değil Türkiye'de Barajlar ve Kültürel Miras, Aralık, s. 109 115. YARAŞ 2001 A. Yaraş, "1998 1999 Bergama Yortanlı Barajı Kurtarma Kazısı" 11. Müze Çalışmaları ve Kurtarma Kazıları Sempozyumu (24 26 Nisan 2000 Denizli), Ankara, s.105 118. YARAŞ 2001 A. Yaraş, "2000 Yılı Allianoi Kurtarma Kazısı", XXIII. Kazı Araştırma ve Arkeometri Sempozyum Sonuçları, Ankara, (25 30 Mayıs 2001 Ankara), I. Cilt, s.463 478. YARAŞ 2002 A. Yaraş, "Allianoi " Arkeoatlas sayı 1, s.148 149. YARAŞ 2002 A. Yaraş, "İzmir’de Yeni Bir Ören Yeri ; Allianoi", İzmir Kent Kültürü Dergisi, Şubat, sayı 5, s.165 170. YARAŞ 2003 A. Yaraş "Allianoi Geç Antik Çağ Seramik Fırınları", 3. Uluslararası Eskişehir Pişmiş Toprak Sempozyumu, (16 30 Haziran 2003 Eskişehir), s. 404 410. YARAŞ 2003 A. Yaraş, "2002 Yılı Allianoi Kurtarma Kazısı", XXIV. Kazı Araştırma ve Arkeometri Sempozyum Sonuçları,(27 30 Mayıs 2001 Ankara), s. 373 384. Ankara. YARAŞ 2004 A. Yaraş, "Allianoi 2003 Kazıları", XXV Uluslararası Kazı Sonuçları Toplantısı, (26 31 Mayıs 2002 Ankara), Baskıda.