Кіріспе
Ердене Ғалдан (1644 – 3 мамыр 1697), Галдан Бошугту хан (монғолша: ᠭᠠᠯᠳᠠᠨ ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ Galdan bošoɣtu qaɣan) – Жоңғар хандығының Чорос Дзюңгар Ойрат ханы. Дзюңгар хандығының негізін қалаушы Ердене Батурдың төртінші ұлы ретінде, Галдан 15 ғасырда барлық моңғолдарды біріктірген Солтүстік Юань әулетінің қуатты Ойрат ханы Есен Тайшинің ұрпағы еді. Галданның анасы Юм-Ага Тибеттің алғашқы Хошут-Ойрат патшасы Гюши ханның қызы болған.
Erdeniin Galdan (1644–3 May 1697, , , ), known as Galdan Boshugtu Khan (in Mongolian script: ᠭᠠᠯᠳᠠᠨ ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ Galdan bošoɣtu qaɣan) was a Choros Dzungar Oirat khan of the Dzungar Khanate. As fourth son of Erdeni Batur, founder of the Dzungar Khanate, Galdan was a descendant of Esen Taishi, the powerful Oirat Khan of the Northern Yuan dynasty who united all Mongols in the 15th century. Galdan's mother Yum Aga was a daughter of Güshi Khan, the first Khoshut Oirat King of Tibet.
Ерте жылдары және биліктің нығаюы
7 жасында Галдан 5-ші Далай-ламаның Ташилунпо монастырында лама ретінде білім алу үшін Лхасаға жіберілді. Ол 20 жыл бойы буддалық канондарды, философияны, астрономияны, астрологияны, сондай-ақ медицина мен фармакология негіздерін оқыды. Осы тұрғыдан алғанда, ол моңғол тарихындағы ең білімді патшалардың бірі болды. Ол ағасы Сэнггеге Цетен мен Цодба Батурдың хандық таққа талап етуіне қарсы, оның Дзүнгар ханы болу құқығын қолдады. Хошудтың Очирту ханның қолдауымен Сэнгге 1661 жылы билігін бекітті. Дегенмен, екі бауыр ешқашан патшалық құмарлығынан бас тартпады, ал 1670 жылы Цетсен Сэнггені отбасылық төңкеріс кезінде өлтірді. Галданның анасы Әмин Дара Лхасаға келіп, Сэнггенің қазасы туралы хабарлағанда, Галдан дереу лама мәртебесінен бас тартып, оның өлімінен кек алу үшін Іле өзені аймағына оралды. 1671 жылы Цетен мен Цодба Батурды жеңгеннен кейін Далай-лама Галданды Хунтайджи деп атап, «Валиаһит ханзада» мәртебесін берді. Сэнгге қайтыс болғаннан кейін Галдан оның жесірі Ану Дараны, Очиртудың немересін, әйелі ретінде алды. Отбасы ішіндегі қайыршылық көп ұзамай қайтадан жанданды, себебі Очирту Галданның үлкен беделінен қорқып, Галданның туысы және қарсыласы Чокур Убашиды қолдады. 1678 жылы Галдан Очиртуды Коконурге қашуға мәжбүр етіп, Ойраттарға үстемдік орнатты. Келесі жылы Далай-лама оған Бошогту (немесе Бошугту) хан, яки «Құдай хан» деген ең жоғары атақты берді.
Алтышаһр және қазақтар
Нақшбанди тарикатының имамдары 17 ғасырдың басында Шағатай хандарының орнын басты. Ақ тау қожалары жеңілгеннен кейін, олардың қуғынға ұшыраған билеушісі Афак Хожа 1677 жылы 5-ші Далай-ламадан әскери көмек сұрады. Соңғысының тілегімен Галдан Алтышаһарды жаулап, Қара тау қожасын құлатты және Афақты өзінің қарастырылған билеушісі етіп тағайындады. Галдан түркістандықтардың Джунгар хандығына қатысты мәселелерден басқа барлық жағдайда өз заңдарымен сотталатынын жарлық етті. Джунгарлар Тарым алқабын 1757 жылға дейін бақылауда ұстады. 1680 жылы Қара Қырғыздар Моғолстанға шапқышылық жасап, Яркантты басып алды. Яркант халқы Галдан Ханнан көмек сұрады. Джунгарлар Қашғар мен Яркантты басып алды, ал Галдан билеушіні жергілікті тұрғындардың таңдауымен бекітті. Содан кейін ол келесі жылы қазіргі Қазақстанның Теңір тауының солтүстігіне шабуыл жасап, Тауке ханның қазақтарын жеңді, бірақ Сайрамды алуға асықпады. Ол келесі жылы Түрфан мен Хамиді жаулап алды. 1683 жылы Галданның Рабтан басқаратын әскерлері Ташкентке және Сырдарияға жетіп, қазақтардың екі армиясын талқандады. Одан кейін Галдан Қара Қырғыздарды бағындырып, Ферғана алқабын қиратты. 1685 жылдан бастап Галданның әскерлері қазақтарды қарқынды түрде ығыстырды. Оның қолбасшысы Рабтан Таразды басып алса, негізгі күштері қазақтарды батысқа қарай көшуге мәжбүр етті. 1687 жылы ол мұсылман қазақтары үшін маңызды қасиетті орын болған Түркістанды қоршады, бірақ оны жаулап ала алмады.
Халхамен бәсекелестік
Алғашында Халха және Ойрат моңғолдары моңғол-ойрат кодексінің талаптарымен байланысты одақтас болды. Осы одақты нығайту мақсатында Галдан, өзінің азаматтарының бір бөлігін Түшиету хан Шахундоржиге жоғалтқан және ордасын Алтай тауларына көшірген Засагту хан Ширамен одақтасуға тырысты. 1687 жылы Түшиету хан Халханың оң қанатына шабуыл жасап, Шираны өлтірді. Галдан келесі жылы Тушиету ханға қарсы кіші інісі Доржи жав басқаратын әскер жіберді, бірақ олар жеңіліске ұшырады және Доржи жав соңғы шайқаста қаза тапты. Шахундоржи Галданға бара жатқан Засагту ханның ұрпағы Дегдехеи Мерген Ахайды өлтірді. Цин әкімдігі араласып, барлық моңғол ақсүйектерін жинап, кеңес өткізді. Ағасының өлімінен кек алу және басқа моңғол аймақтарындағы ықпалын кеңейту үшін Галдан шығыс Монголияның Халхаларымен соғысқа дайындалды. Галдан Ресей мемлекетімен достық қарым-қатынас орнатты, ол солтүстік Халхадағы Байкал көлі маңындағы аумақтар үшін Түшиету ханмен соғысып жатқан еді. Халхаларды жеңудегі ортақ мүдделеріне байланысты Галдан мен орыстар бір уақытта Халханың көп бөлігін шабуылдап, басып алды. Орыстардан жеткізілген жақсы қару-жарақпен қаруланған Галдан қайтыс болған Засагту ханның жеріне шабуыл жасап, Түшиету ханның билігіне жетті. Орыс казактары осы уақытта Байкал көлі маңында Халханың 10 мыңдық жасағын талқандады. 1688 жылы қазіргі Орталық Монголиядағы Ердене Зуу монастырында және Томорда дзунгарлармен болған екі қанды шайқастан кейін Түшиету хан мен оның ұлы Галдандоржи Оңғы өзеніне қашты. Кангси императоры мен 5-ші Далай-ламаның қарсы бұйрықтарына қарамастан, ол 1688 жылы Халха жеріне енді. Жунгарлар Халханың жерін басып алып, Жібзұндамба Занабазарды қашуға мәжбүр етті. Цин әкімдігі солтүстік шекарадағы гарнизондарын күшейтіп, Халхаларға Галданға қарсы тұруға кеңес берді. Жаңа әскерлермен нығайтылғаннан кейін Түшиету хан Шахундоржи зунгарларға қарсы шабуыл жасап, 1688 жылдың 3 тамызында Олгой көлі маңында олармен шайқасты. Ойраттар үш күндік шайқаста жеңіске жетті. Галданның Халха Монголиясын басып алуы Занабазар мен Шахундоржиді қыркүйек айында Цин әулетіне бағынуға мәжбүр етті.
Цин патшалығымен соғыс
1688 жылы Ғалдан жеңісімен халхаларды Цин империясының қолдарына итермелеп, маньчжурларға әскери қауіп келтірді. Ғалдан үшін бақытсыздыққа орай, Канси императоры әдеттен тыс күшті және соғысқұмар болды. Ол Шығыс Моңғолияда соғысып жатқанда, оның немере інісі Цэван Рабтан 1689 жылы Дзюнгария тағына отырды. Хангай тауларында, Олгой көлі және Улахуй өзені маңында бірнеше сәтті шайқастан кейін, ол Қытайдың Ұлы қабырғасына жақындады. Халха басшылары әскерлерімен бірге Ішкі Моңғолияға шегінді, ал Халха жері Ғалданның билігіне қарады. Цин оны Бейжіңге шақырып, келісімге қол қою қажеттігін айтып алдады, бірақ Улан Бутунг шайқасында тұтқынға алды. Бұл шайқас Бейжіңнен тікелей солтүстікке қарай 350 шақырым жерде, Ұлы Кинганның оңтүстік шетіндегі Ляо өзенінің батыс бастауында болды. Ғалданның әскері Цин армиясының қолдауымен келген халха әскерлерінен ауыр жеңіліске ұшырады және Ғалдан халхаға қайта шегінді.
Жеңілісі мен өлімі
1696 жылы Галдан қазіргі Улан-Батордың шығысында, Керлен өзенінің жоғарғы ағысында болды. Кангсидің жоспары – Галданға қарсы әскерді жеке бастығымен солтүстік-батысқа қарай бастап, Ордос шөлінен солтүстікке екінші әскерді жіберіп, оның қашуын тоқтату еді. Кангси Керленге жеткенде Галданның жоғалып кеткенін көрді, бірақ азық-түлік жетіспеушілігіне байланысты кері қайтуға мәжбүр болды. 1696 жылдың 12 маусымында, Кангси кері бұрылған күні, Галдан батыс әскеріне шабуылдап, Улан-Батордың шығысындағы Туул өзенінің жоғарғы ағысының жанындағы Терелдің Зуунмодтағы шайқаста қатты жеңіліске ұшырады. Галданның әйелі, Ану ханым шайқаста қаза болды, ал маньчжурлар 20 мың бас ірі қара мен 40 мың қой-ешкіні тартып алды. Галдан қалған 40-50 адамымен қашып кетті. Ол кейін аштықтан қашып кеткен бірнеше мың жақтасты жинады. Монголия хандығының тағын басып алу және ұлылыққа жету армандарына жете алмаған Галдан, маньчжурлар немесе Цеванг Рабтанның қолға түсу қаупінен басқа баруға еш жері болмады. Ол 1697 жылдың 4 сәуірінде Ховд маңындағы Алтай тауларында уланған өзін-өзі өлтірді, оның жанында бар болғаны 300 адамы қалды. Оның орнын оған қарсы көтерілген Цеванг Рабтан басып алды. Галданның ұлы мен қызы Цеванг Араптанның үйінде қалды, сондай-ақ Кангси императоры Галданға көмектескені үшін іздеп отырған лама да болды. 1698 жылы Цеванг Араптан Галданның күлін Пекинге жеткізуге мәжбүр болды, олар қаланың әскери парад алаңында шашылды. Лама өлім жазасына кесілсе де, Кангси қызын, ұлын және Галданның басқа ұлы Септен Байлсурды кешірді. Олардың барлығы кешіріліп, Пекинге орналастырылды, онда олар қайтыс болды.
Танымал мәдениетте
Галдан Джин Ённың "Елбарыс пен қазан" романында маловаты кейіпкер ретінде бейнеленеді. Ол басты кейіпкер Вэй Сяобао және Дези Сангье Гьяцомен анттас болады. "Black Thunder" әнінің сөзі монғолдық The HU тобының Галдан Бошогту хан туралы өлеңінен алынған. Кейіннен топ EA видео ойыны Star Wars Jedi: Fallen Order үшін "Sugaan Essena" әнін жазды.