Кіріспе
Бұл бетке үкіметтер мен үкіметаралық ұйымдардың пікірлерінен өзге пікірлер жинақталған (олар туралы Jyllands Posten-нің Мұхаммед карикатураларына байланысты халықаралық реакциялар бетін қараңыз). Даудың жалпы шолуы мен егжей-тегжейлі мәліметтері үшін негізгі бетке жүгініңіз.
Сауалнамалар
2006 жылдың 29 қаңтарында «Эпинион» компаниясы Данияның ұлттық телерадиокомпаниясы «Danmarks Radio» үшін жүргізген сауалнама бойынша 579 даниялықтың 79% Дания премьер-министрі мұсылмандардан кешірім сұрамауы керек деп санайды. Олардың 48% мұны баспасөз бостандығына саяси араласу деп есептейді, ал 44% премьер-министр осы дауды шешу үшін көбірек күш салуы керек деп ойлады. Сауалнамаға қатысқандардың 62% «Jyllands Posten» газеті де кешірім сұрамауы керек деген пікірде. 58% «Jyllands Posten» газетінің суреттерді жариялау құқығы бар екенін, бірақ мұсылмандардың сын-пікірін түсінетінін айтты. 2006 жылдың 3 ақпанында «Эпинион» компаниясы «Danmarks Radio» үшін тағы бір сауалнама жүргізіп, 509 адамға «Соңғы аптада болған оқиғаларды ескере отырып, «Jyllands Posten» газеті осы суреттерді жариялауы керек пе?» деген сұрақ қойды. Сауалнамаға қатысушылардың 47% оларды жарияламауы керек еді десе, 46% кері пікір білдірді, ал қалған 7% қай ұстанымды қолдау керектігін білмейтінін айтты.
Олар жариялану керек пе?
Бұл суреттерді бастапқыда басып шығару керек пе деген мәселе Данияда жаңалықтар басылымдарының редакторларына жолданған хаттардан бастап, ұлттық теледидарға дейін, жоғары мектептер мен университеттердегі ашық пікірталас кездесулеріне дейін қарқынды талқыланды. Бұл даудың бірнеше себебі бар:
Көптеген ислам дәстүрлері Мұхаммедті бейнелеуге тыйым салады. Кейбір суреттердің сатирикалық сипаты құрметсіз деп есептелді, әсіресе Мұхаммедтің бас киіміне бомба орналастырылған сурет, осылайша исламды терроризммен байланысты стереотипті күшейте түсті. Бұл суреттер мұсылмандар мен батыс қоғамы арасындағы қарым-қатынас керілісті болған кезде Даниядағы мұсылман қауымын қынжырға келтірді.
Сын
Данияда орналасқан Еуро-Орталық теңіз адами құқықтар желісі "суреттер исламды терроризммен байланыстырып көрсетті, бұл Еуропада осы топтардың бастан кешіп жатқан ксенофобия мен расизмді одан әрі күшейте түседі. Бұған қоса, мұндай бейнелер тұтас елдердің және олардың халқының беделін түсіруге ықпал етеді" деді. Данияның бұрынғы сыртқы істер министрі және "Venstre" партиясының бұрынғы төрағасы Уффе Эллеманн Йенсен "Jyllands Posten" газетінің осы суреттерді жариялағаны үшін ашық сынады. Суреттерді "жасөспірімдік көрсету" деп атап, Эллеманн Йенсен бас редактор Карстен Юсте жауапкершіліктен тыс әрекет еткенін және Юсте білікті емес редактор екенін айтады. Эллеманн Йенсен сондай-ақ Юсте газет редакторы лауазымынан кеткені жөн деп санайды.
Мультфильм редакторының мәлімдемесі
Картикондарды бастапқыда мақұлдаған редактор Карстен Юст кейіннен сөз бостандығына қарсылар "жеңіске жетті" деп мәлімдеді, себебі туған дау болашақ редакторларды осы сияқты нәрсені басып шығарудан әлдеқайда сақтар еді. Ол бір ұрпақ ішінде Мұхаммедтің карикатурасын ешкім басып шығармайды деп ойлады. Сондай-ақ, егер ол нақты қандай салдарлар болатынын, яғни өлім туралы қорқытулар, бойкоттар және терроризм қауіптері екенін білгенде, ол бұл карикатураларды басып шығармаған болар еді.
Картинисттер
2006 жылдың ақпан айының басында швед газеті "Dagens Nyheter" карикатуралардың өзіне емес, карикатурашыларға (олардың есімдері айтылмаған) назар аударған мақала жариялады. Мақала бірнеше карикатурашымен сұхбаттасу негізінде жазылған, олардың бірқатары суреттер салғанына өкінді. "Dagens Nyheter" сондай-ақ, карикатуралар әлемдік деңгейде назар аудартып, бірнеше рет жарияланғанымен, әр карикатурашы жұмысы үшін бастапқыда бірнеше жүз даниялық крона ғана тапқанын атап көрсетті.
Үкіметтің іс-әрекеттеріне реакция
Данияда көптеген адамдар үкіметтің осы оқиғаны басқаруын, әсіресе 2005 жылдың қазан айында премьер-министрдің мұсылман көпшілікті құрайтын елдердің елшілерімен кездеспеу шешімін сынады. 2005 жылдың 20 желтоқсанында жиырма екі бұрынғы даниялық елші премьер-министрге халықаралық өкілдермен диалог ашпау туралы оның шешімін сынап, ашық хат жолдады.
Жалпы даниялық БАҚ-ты сынға алу
2004 жылғы иммигранттар құқығын қорғаушы ұйым, Еуропалық нәсілшілдікке қарсы желінің (ENAR) баяндамасында Данияның БАҚ-тары уақытының үлкен бөлігін иммигранттар, әсіресе ислам иммигранттары тудырған мәселелерге арнап, олардың өзі кездесетін қиындықтарды көбінесе назардан тыс қалдырғаны айтылды. Қыркүйек пен қарашаның 20-сы аралығындағы 3 айлық зерттеу кезеңінде Jyllands Posten газетінің "этникалық мәселелер" тақырыбындағы 24 редакциондық мақаласының 19-ы жағымсыз, ал "этникалық топтар" тақырыбындағы 120 пікір мақаласының 88-і, редакцияға түскен "этникалық топтар" тақырыбындағы 148 хаттың 121-і жағымсыз болды. Данияда ENAR-ды бұрынғы социалисттік халық партиясының (Socialistisk Folkeparti) мүшесі Баши Курайши ұсынады. Ол 11 қыркүйекке жасалған шабуылдарға қатысты кешірімді көзқарасымен және одан кейінгі тергеулерде ислам фундаментализміне назар аударуды "крест жорықтары" деп атауымен белгілі. ENAR-дың Даниядағы тағы бір өкілі – Мона Шейх, ол бас киім кимесе де, Minhaj ul Quran желісінің мүшесі екені анықталғаннан кейін "Радикалды солшылдар" (Det Radikale Venstre) партиясынан Folketinget-ке өте алмады.
Дания мұсылмандары
Картиналардың көпшілігі Дания мұсылман қауымын ренжіткенмен, олар осы карикатуралардың Таяу Шығыста тудырған зорлық-зомбылықты айыптайды және Дания мемлекетінің Jyllands Posten басылымында жарияланған суреттерге жауапты емес екенін мәлімдейді. 2006 жылдың 7 ақпанында 300-ден астам даниялық мұсылман мен этникалық даниялықтар Орхус маңындағы Геллеруппаркен арқылы ұстап, даниялық мұсылман қауымы мен даниялық басты қауым арасындағы өзара түсіністікті арттыру мақсатында демонстрация өткізді. Демонстрацияны ұйымдастырған Рабиғ Азад Ахмад мұсылман және даниялық басты қауымдар арасындағы достық және ашық байланысқа шақырды.
Татуласу
Даниядағы Ислам қоғамы Мұхаммедтің өміріне баса назар қойылатын, үш күндік Мұхаммед мерекесін Данияда өткізуді ұсынды. Олар бұл шараны Ислам қоғамы, Jyllands Posten және кем дегенде Данияның бес университетінің бірі бірлесіп ұйымдастыруды ұсынды. Бірақ университеттер бұл ұсыныстан бас тартты, себебі олар діни шараларға қатыспайды.
Мұсылмандардың пікірлері
Кейбір мұсылмандар өздері ұнатпаған суреттердің жариялануына ашуланды. Суретшілер Мұхаммедті террорист ретінде көрсеткенін жоққа шығарғанымен, көптеген мұсылмандар үшін мұсылман тымағының ішінде, тұтқасы жанған бомба және оның үстіне ислам имандылығы жазылуы Мұхаммед пен терроризмнің байланысы бар екенін көрсетеді деп ойылды. Көптеген либералды мұсылмандар, әсіресе Еуропада, суреттерді қайта жариялауды қолдады, осылайша әрбір мұсылман өзінің пікірін қалыптастыра алады деп санайды және осы карикатуралардың тудырған мәселелері бойынша пікірталасқа қош келді. Сонымен қатар, араб және ислам баспасөзінде еврейлер мен израильдіктерді "жаман көрсетуші" карикатуралардың көп кездесетіні де айтылды. Доктор Сафи Jyllands Posten редакторларын сөз бостандығын желеу етіп, мұсылманға қарсы сезімдерді таратып, шағын, бірақ өсіп келе жатқан Дания мұсылман қауымын жамандады деп айыптады. Ол маңызды мәселелерді көтеруге бағытталған сөз бостандығы мен маргинализациялау және қорқыту мақсатын көздеген жек көру сөздерін ажыратып көрсетті және Jyllands Posten екіншісіне анық кінәлі екенін айтты.
Екі түрлі стандарттар?
Басқа арабтар мен мұсылмандар осы карикатураларды айыптады: "Батыста ислам мен мұсылмандарды қорласа, оны сөз бостандығы деп есептейді", - деп жазды 2006 жылдың 30 қаңтарында Кувейттегі "Аль Кабас" газетінің жазушысы Мохаммед әл-Шайбани. "Бірақ егер арабтар мен мұсылмандар өз діндерін және діни заңдарын сынаса, онда мұндай бостандық расизмге, адам құқықтарын бұзуға және антисемитизмге айналады". Asia Times газетінің сарапшысы Эхсан Ахрари сияқты бірқатар мұсылман комментаторлары Германия, Франция, Австрия және Еуропадағы тағы жеті елде Холокостты жоққа шығаруды қылмыс санайтын заңдарға тоқталды, тіпті сөз бостандығын ескермей. Олардың пікірінше, Холокосттан кейінгі Еуропаның бұқаралық ақпарат құралдарында еврей діні мен еврей халқына қарсы әрекеттерге жол берілмейді. Бұқаралық ақпарат құралдары осы мәселеде өзін-өзі шектейді; сондықтан көптеген мұсылмандар ислам дініне қатысты басқа талаптар қолданылады деп санайды.
Би-Би-Си талқылауы
Бұл мәселе BBC жаңалық бағдарламасында MPACUK саяси қозғалысының негізін қалаушы мүшесі Асгар Бухари және карикатураларды жариялаған неміс газеті Die Welt редакторы Роджер Кёппель тарапынан талқыланды. Бухари Кёппельге неміс газетінің мұндай суреттердің әсеріне ерекше көңіл бөлетінін, өйткені Холокостқа дейін неміс БАҚ-та антисемиттік насияттама мен еврейлерді қаралаудың ұзақ тарихы болған, сол кезде еврейлерді бай қаржыгерлер немесе жаман большевиктер ретінде бейнелеу кең таралған еді, деді. Кёппель Мұхаммедтің карикатураларын осылай қарастырмайтынын жауап берді.
Холокост байқауы
Иранның ең ірі газеті "Хамшахри" осы суреттерге жауап ретінде "Холокост тақырыбындағы халықаралық карикатуралар байқауын" өткізеді деп хабарлады. Газеттің графика редакторы: "Батыс газеттері сөз бостандығын желеу етіп, осы құдайға қарсы карикатураларды жариялады, енді олар сөзіне адал екенін көрсетейін, осы Холокост карикатураларын да жарияласын".
Аң-таңдық
Кейбір зайырлы мұсылмандар осы карикатуралардың қоздырған реакциясына қызығушылық танытты. Дания парламентінің мүшесі, мұсылман Насер Хадер: "Менің аралық БАҚ-тан алған әсерімше, үстемдік құратын пікір – бәлкім, кейбіреулерге таңғаларлық болса да – былай қорытындылануы мүмкін: Біз, мұсылмандар ретінде, мұсылман емес адамдарға пайғамбардың бейнеленуіне қатысты, күдік тудыратын тыйымдарды жүктеуге құқығымыз жоқ". Брюссельде тұратын бір араб журналисі: "Бірнеше дөңгелек карикатуралар соғыс, саяси қысым және экономикалық және әлеуметтік әділетсіздікті көлеңкеге қалдыратын халықаралық дағдарыстың туындауына себеп болуы таң қалдырады. Бұл мұсылмандардың беделін түсіріп, олардың төзімділігін нашар көрсетеді" деп жазды.
Сөз бостандығына қолдау көрсету
Халед Диаб мұсылмандар өз құндылықтарын басқа діндердегі адамдарға таңуға құқықтары жоқ деп санайды. Оның пікірінше, сөз бостандығы адамдарға қандай пікірлерін білдіруге мүмкіндік беруі керек, тіпті олар ұятсыз болса да. Дегенмен, жауапкершілік, құрмет және сезімталдық негізгі бұқаралық ақпарат құралдарына жариялауға жоспарлаған материалдарының оқырмандар мен қоғамға тигізер әсерін бағалауға көмектесуі керек. Диаб мұсылмандардың реакциясын айыптай отырып, осы карикатуралардың "батыстың жаман ниетті көзқарасының" екінші жағын көрсетіп, батыстың мақтандығына қарсы ескертеді. "Еуропалықтар өзін-өзі қасиеттірек санауға болмайды. Олар өздерінің көзқарастары олардың пікірлеріне қайшы келгенде сөз бостандығын қорғау тарихының толық еместігін есінде ұстағаны жөн". Ол Jyllands Posten газетінің Исаны паш еткен карикатураны жариялаудан бас тартуы және түрлі батыс үкіметтерінің, ең алдымен Al Jazeera телеарнасын, араб медиаларын үнсіздікке мәжбүр ету әрекеттерін атап көрсетеді. Кейбір мұсылмандар сұхбаттарында реакцияның көп бөлігінің күтпегендіктен туындағанын және көптеген мұсылмандар Еуропаны, әсіресе Скандинавия елдерін, АҚШ-қа қарағанда араб әлеміне көбірек бейім деп санайтынын айтты.
Ұлыбритания
Тони Блэрдің ислам экстремизміне қарсы күрес жөніндегі комитетінің мүшесі Тарик Рамадан Еуропадағы иммигранттарға қарсы оңшыл күштер мен Таяу Шығыстағы диктаторлық режимдер арасында "қасиетсіз одақ" бар екенін айтады. Олардың пікірінше, кейбіреулер мұсылмандарды батыс құндылықтарының жауы және еуропалық қоғамға бейімделе алмайтын жандар ретінде көрсетуге тырысады. Сонымен қатар, ислам әлеміндегі түрлі диктаторлық режимдер өз халқының қолдауын алу үшін, исламға шабуыл жасайтын сыртқы жаулар жасап, оларды біріктіруге ұмтылады. Осы екі топ мәселені қарама-қарсылыққа бөліп, ислам және батыс қоғамы арасындағы жіктерді күшейте түсті. Британдық газеттер де үкіметтің бұл мәселедегі бағалауымен келісіп, біркелкі редакциялық саясат ұстанды. Тіпті "оңшыл" саналатындар да континенттік басылымдардың берген интеллектуалдық негіздемелерін сынады.
Ватикан қаласы
Ватикан қаласы діни сезімдерді қорлау туралы мәлімдеме жасады, "Адам құқықтарының жарияланымымен бекітілген ой және сөз еркіндігі, сенушілердің діни сезімдерін қорлау құқығын білдірмейді". Сондай-ақ, мемлекеттік заңның зайырлы символдарды (ұлттық туларды) қалай қорғайтыны, бірақ діни символдарға құрмет көрсетуді назарға алмайтыны атап көрсетілген.