Кіріспе

Имманюэль Канттың "Жаратылыстың жалпы тарихы және аспан теориясы" (Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels) атты космологиялық трактаты, немесе Ньютон принциптері бойынша Әлемнің құрылымдық және механикалық пайда болуын түсіндіруге жасалған тырыс – 1755 жылы Имманюэль Кант жазған және анонимді түрде жариялаған еңбек. Кант пікірінше, Күн жүйесі – Сүт Жолы және басқа галактикалар сияқты бекітілген жұлдыздар жүйелерінің кіші нұсқасы ғана. Кант ұсынатын космогония, Пьер Симон Лаплас сияқты оның замандас ойшылдарының кейбірінен қарағанда, қазіргі таңда қабылданған идеяларға жақын. Бұған қоса, Канттың осы томдағы ойлары Лукрецийдің идеяларымен қатар, атомдық теорияның да күшті ықпалында болды.

Өмірбаян

Кант Томас Райттың 1750 жылғы «Адамзаттың түпнұсқалық теориясы немесе жаңа гипотезасы» еңбегінің 1751 жылғы шолуын оқыды және осы еңбек оны «Жаратылыстың жалпы тарихы» еңбегін жазуға ықпал еткенін айтты. Кант 1754 жылы Берлин академиясының сыйлығына Айдың тартылысының күші ақырында оның Жермен синхронды айналуына (тоқталуына) Жердің айналымымен сәйкес келетіні туралы аргументпен жауап берді. Келесі жылы ол бұл ойды Күн жүйесінің қалыптасуы мен эволюциясына қатысты кеңейтті. Еңбек ішінде Кант Пьер Луи Мопертуиді сілтеме жасайды, ол Эдмонд Галлей тізімдеген алты жарқын аспан денесін, соның ішінде Андромеданы талқылайды. Олардың көпшілігі тұмандықтар, бірақ Мопертуис олардың шамамен төрттен бірі жұлдыздардың жиынтығы екенін, олар өздерінен шығара алмайтын ақ сәулемен бірге болатынын атап көрсетеді. Галлей Күн туғанға дейін пайда болған жарыққа назар салады, ал Уильям Дерхам оларды «басқа өлшеусіз аймаққа, мүмкін, аспан оттарынан шыққан жарқыраған тесіктерге» теңейді. Сондай-ақ, ол жұлдыздардың жиынтығының айналасындағы жұлдыздардан әлдеқайда алыс екенін байқады. Иоганн Гевелиус бұл жарқын дақтардың үлкен және айналма қозғалысынан жалпақталған екенін атап көрсетті; шын мәнінде, олар галактикалар.

Мазмұны

Кант тұмандық гипотезасын ұсынды, онда күн жүйелері тұмандықтардың (жұлдызаралық шаң бұлттары) аккрециялық дискілерге бірігіп, содан кейін күн мен оның планеталары қалыптасады. Ол кометалар туралы да сөз қозғайды және Құс жолы – көптеген галактикалардың тек біреуі ғана деген тұжырым жасайды.

Аудармалар

Бұл еңбектің алғашқы ағылшын тіліне аудармасын 1900 жылы шотланд теологы Уильям Хасти жасаған. Стенли Джаки және Ян Джонстон жасаған аудармалар да ағылшын тілінде бар.

Сын

Канттың кітабының ағылшын тіліндегі аудармасына жазған кіріспесінде Стэнли Джаки Кантты нашар математик деп сынап, ғылымға оның қосқан үлесінің маңыздылығын азайтады. Дегенмен, Стивен Палмквист Джакидің сын-ескертпелері әділ емес екенін айтып, "[ол] Allgemeine Naturgeschichte жиырмасыншы ғасыр ғылым тарихшысының қатаң талаптарына сай емес екенін ғана көрсетті" деді.