Кіріспе
2006 жылғы Чад-Судан қақтығысын аяқтаған келісім
Чад-Судан қақтығысын аяқтаған шарт
Триполи келісімі (сондай-ақ Ливия келісімі немесе Триполи декларациясы деп белгілі) 2006 жылғы 8 ақпанда Чад президенті Идрис Деби, Судан президенті Омар Хасан әл-Башир және Ливия жетекшісі Муаммар Каддафи қол қойды. Бұл 2005 жылдың желтоқсанынан бері шығыс Чад және Суданның батысындағы Дарфур аймағындағы шекаралық қалаларды қиратқан Чад-Судан қақтығысын тиімді тоқтатты.
the treaty ending the Chadian–Sudanese conflict
The Tripoli Agreement (also known as the Libya Accord or the Tripoli Declaration) was signed on February 8, 2006, by Chadian President Idriss Déby, Sudanese President Omar Hassan al Bashir, and Libyan leader Muammar Gaddafi, effectively ending the Chadian–Sudanese conflict that has devastated border towns in eastern Chad and the Darfur region of western Sudan since December 2005.
Бұрынғы кездесу
Бұл келісім Ливияның Триполи қаласында Ливия басшысы Муамар Каддафи ұйымдастырған шағын саммиттен кейін қол жеткізілді. Саммит алдында Чадтың сыртқы істер министрі Ахмад Аллам Ми, Суданның сыртқы істер министрі Лам Аколь және Ливияның сыртқы істер министрі Абдель Рахман Шалгам екі күндік дайындық кеңесіне қатысты, мақсаты мемлекет басшылары кездесу алдында келіспеушіліктерді азайту болды.
Қатысу
Африка одағының қазіргі төрағасы және Конго президенті Денис Сассу Нгуессо, Нигерия президенті Олусегун Обасанжо, Орталық Африка Республикасының президенті Франсуа Бозизе, Африка одағы комиссиясының төрағасы Альфа Омар Конаре және Сахел-Сахара мемлекеттері қауымдастығының қазіргі төрағасы Буркина-Фасо президенті Блез Компаоре де саммитте болды. Суданның ақпарат және коммуникация министрі әл-Захави Ибрагим Малик саммитті "Судан мен Чад арасындағы келіспеушілікті жазысу және қауіпсіздік дауын басу бойынша Ливия басшысы Муамар Каддафи жасаған жомарт бастама" деп сипаттады.
Қарым-қатынасты қалпына келтіру және көтерілісшілерге қолдау көрсетуді тоқтату
Екі мемлекет басшысы қарым-қатынастарды қайта жандандыруға және консулдықтарды қайта ашуға келісті. Келісім екі елдің территориясын жауынгерлік әрекеттер үшін пайдалануға тыйым салады, сондай-ақ бір-бірінің бүлікшілерін қабылдауды да қарастырмайды. Ливия жаулық баспасөз науқандарын тоқтату және жауынгерлік топтарға қолдау көрсетуді аяқтау бойынша келісімді бақылауды жоспарлап отыр. Дегенмен, Муаммар Каддафи әр елдің басшыларын шиеленістің түбірлі себептерін шешу үшін келіссөздерді жалғастыруға шақырды. "Дарфурдағы жағдай Судан мен Чад арасындағы қарым-қатынастағы керішілікке себеп болды. Африкада дау туғанда қаруға жүгіну ұятты нәрсе. Өкінішке орай, біз барлық келіспеушіліктерді соғысқа айналдырамыз, бұл сыртқы араласуға мүмкіндік береді", - деді Каддафи. Каддафи осы келісімді қақтығысты "тек африкалық" деңгейде ұстап тұру үшін қолдайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Дарфурдағы Африка Одағының әскерлерін халықаралық бейбітшілік сақтаушылармен алмастыру жоспарларын қарастырып жатыр. Каддафи дауға қатысқан елдердің "БҰҰ бейбітшілік сақтаушыларына мұқтаждығы жоқ, біздің өз африкалық күштеріміз бар, және әрине, досымыз премьер-министр Тони Блэрдің күштеріне де мұқтаж емеспіз. Біз өзіміздің мәселелерімізді өзіміз шеше аламыз", - деп мәлімдеді. "Триполи бейбіт келісімі екі елге дұрыс бағыттан жаңылып кеткеннен кейін қарым-қатынастарын жақсартуға мүмкіндік береді", - деді Деби. "Біз келісімге адал боламыз, себебі көршілік қарым-қатынасты жақсартуға нақты әсер ететін шынайы күш-жігер жұмсауға тырысамыз", - деді әл-Башир.
Жаңа агенттіктерді құру
Сонымен қатар, Триполи келісімі Ливия төрағалығымен "министрлік комитет" құрды, ол қақтығыстың ұзақ мерзімді шешімін табуға, жағдай туралы ақпарат жинауға және UFDC және Батыс Суданның революциялық күштер одағы сияқты көтерілісшіл топтардың шекарадан тыс шабуылдарын болдырмау үшін бейбітшілік күштерін құруға бағытталған. 12 ақпанда Human Rights Watch келісімде ұсынылған көпұлтты бейбітшілік күштерінің орнына халықаралық бейбітшілік күштерін қолдамағанын мәлімдеді. Чад, Судан, Ливия, Орталық Африка Республикасы, Конго Бразавиль және Буркина-Фасо сыртқы істер министрлері мен Сахел-Сахара мемлекеттері қауымдастығының (CEN-SAD) атқарушы кеңесінің төрағасы кіретін Африка министрлік комитеті 6 наурызда Триполиде кездесті. Ливияның сыртқы істер министрі Абдель Рахман Шалгам кездесудің қорытындыларын баяндады. Африка Одағының (АҰ) бейбітшілік және қауіпсіздік комиссары Саид Джиннит қақтығыс туралы есебін ұсынды, ал комитет Чад-Судан шекарасында бақылау топтарын құруға келісті. Триполи келісімінде көзделген басқа да топтар комитеттің келесі отырысынан кейін, наурыз айының соңына дейін іске асырылуы күтілуде. Комитет шекараның екі жағында бес-бестен 10 бақылау бекетін анықтады және бақылау топтарын құру және олардың жұмыс істеу механизмдерін әзірлеуді күтеді. Шалгам кездесудің "конструктивті, адал және толық" болғанын, ал нәтижелердің "практикалық" екенін айтты.
Араб лигасы
Араб Лигасының Бас хатшысы Амр Муса: "Сіздің басшылығыңызбен өткен Африканың шағын саммитіндегі тарихи жетістік үшін [Қаддафиді] шын жүректен құттықтауға мен арнамын. Бұл саммит Судан мен Чад екі бауырлас мемлекет арасындағы соңғы мәселелерді шешумен және екі елге ғана емес, бүкіл Африка мен Африка араб әлеміне зиян келтіруі мүмкін дағдарысты аяқтау үшін бейбіт келісімге қол қоюмен аяқталды. Тарих және араб және африкалық халықтар осы екі ел арасындағы келіспеушіліктерді еңсеруге көмектесетін механизм құрудағы сіздің еңбегіңізді құрметпен еске алады және сізді Африканың бірлігін [Африкалық одақтың] құрылуы арқылы бастаған және араб және африкалық әлемдерін біріктіру үшін күш-жігер жұмысын жалғастырған араб және африкалық көшбасшы ретінде есте сақтайды."
Ливия
Триполи келісімінде бұл нақты көрсетілмесе де, Каддафи Судан мен Чад арасындағы шекараны уақытша жабуды қалады. Каддафи "бұл шаралар Африка Одағының құрылтай актісіне, Африка қауіпсіздік және бейбітшілік кеңесінің хаттамасына және Африканың бірлескен қорғаныс саясаты жоспарына енгізілген" деді. Саммит алдында Ливияның сыртқы істер министрі Абдель Рахман Шалгам "Чад пен Судан арасындағы шиеленісті барлық тараптар басуы қажеттігін" атап өтті. Саммиттен кейін Ливияның сыртқы істер министрінің орынбасары Абдель Салам Трики бұл саммиттің "позитивті болды" деп мәлімдеді. Біз Судан және Чад тараптарының пікірлерін тыңдадық. Олар қақтығысты аяқтау механизмін табуға дайындықтарын көрсетті. Біз оны табуға сенімдіміз.
Мали
Мали президенті Амаду Тумани Туре 15 ақпанда Ливияның Триполи келісімімен жеткен табысына құттықтады.
Нигер
Нигер президенті Мамаду Танджа Каддафидің "Африка құрлығын біріктіруге және оның балаларын қайтадан жақындастыруға деген ниетін тағы да көрсеткенін" айтты. Осы саммитте қол жеткізген жетістіктеріңіз үшін шын жүректен құттықтаймын. Африка құрлығын біріктіру және тұрақты даму мен прогресске қарай бағытталған күш-жігеріңізге толық қолдау білдіремін.
Көтерілісшілер
Мохаммед Нур, Демократиялық өзгерістер үшін Біріккен майданның жетекшісі, Дарфурдағы базалардан шығыс Чад қалаларына шабуыл жасау үшін жұмыс істейтін Чад көтерілісшілері альянсы, Чад пен Судан арасындағы шиеленістің күшеюіне маңызды рөл атқарғанына қарамастан, саммитке шақырылмады. UFDC көтерілісшілері келісімді "қолтаңбалары бар қағаздың бір бөлігі ретінде қарастырады. Оның маңызы жоқ". Нұрдың бастапқы талаптары – Дебидің биліктен бас тартуы, екі жылдық кезеңдік үкімет және әділ әрі еркін ұлттық сайлаулар өзгертілді. Енді Нұр маусым айының соңына дейін оппозициялық партиялар мен ұйымдардың елдің саяси болашағын талқылау үшін ұлттық форум өткізуін қалайды. Нұр: "Біздің делегация ертең Ливияға келіп, [Ливия жетекшісі] Каддафиге талаптарымызды ұсынады. Бізде кезеңдік үкімет болады, оның ұзақтығын форум шешеді, содан кейін еркін және ашық демократиялық сайлаулар өткіземіз. Бір аптадан соң, немесе одан да кейін Дебидің бұл ұсынысқа қалай қарайтынын білеміз. Егер ол бас тартса, оны күшпен биліктен алып тастаймыз. Ешкім соғыс қаламайды, бірақ басқа жол болмаса, Чадқа барамыз", – деді. 13 ақпанда тағы бір көтерілісші топ UFDC-ге қосылды, ал Нұр UFDC 18 желтоқсанда Адре қаласына шабуыл жасаған кездегіден "сегіз есе күшті" екенін мәлімдеді. Полковник Бишара Муса Фарид Руанда мен Демократиялық Конго Республикасындағы бейбітшілік сақтаушылардың құрамында болды, кейін Деби мен оның ізашары Хиссен Хабренің Чад үкіметін басып алуына көмектесті. Ол жақында партиясынан шығып, UFDC "бұрынғы қарсылықтарға қарағанда әлдеқайда жақсы жағдайда" екенін айтты. "Бұрын бізде қазіргідей жабдықтар мен ауыр қару-жарақ болмаған".
Африка одағы
Конгоның сыртқы істер министрі және Африка одағының атқарушы кеңесінің қазіргі төрағасы Родольф Адада Африка одағының атынан: "Біз алға жылжуға үміттенеміз. Біз қайтадан ұзаққа соқатын бейбітшілікке негіз салуға болады деп ойлаймыз. Екі елдің арасында ұзақ жылдар бойы толыққанды сенім болды және осы сенімді қайта жандандыруға ешқандай себеп жоқ".
Еуропалық Одақ
2006 жылдың 14 ақпанында Еуропалық Одақ келісімді мақұлдағанын мәлімдеді. Еуропалық Одақтың қазіргі президенті – Австрия 13 ақпанда Еуропалық Одақ атынан баспасөз хабарламасы жариялады: "2005 жылдың 18 желтоқсанында Чад көтерілісшілерінің [Демократия және бостандықтық жиналысы мен Өзгеріс, бірлік және демократия платформасы] Адре қаласына жасаған шабуылынан кейінгі жағдайлардың шиеленісуінен кейін, Еуропалық Одақ осы келісімді екі ел арасындағы сенім мен ынтымақтастық атмосферасын қайта орнатуға қатысты маңызды қадам деп санайды. Еуропалық Одақ екі тарапты да осы келісімді сақтауға, әсіресе, өз аумақтарында екінші тараптың көтерілісші күштерін орналастырудан бас тартуға берген уәделерін орындауға шақырады."
"After the tensions following the attack on the town of Adré by Chadian rebels [the Rally for Democracy and Liberty and Platform for Change, Unity and Democracy rebel groups] on 18 December 2005, the European Union sees this agreement as an important step towards the restoration of a climate of confidence and cooperation between the two countries. The European Union appeals to both parties to honor this agreement, in particular their commitment to refrain from hosting rebel forces of the other party on their respective territory."
Дипломатиялық қатынастарды бұзу
2006 жылдың сәуірінде Нджамена шайқасынан кейін Чад Суданмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді.