Кіріспе

Вирустық эукариогенез – эукариотикалық тіршілік формаларының жасушалық ядросының метаногендік архея немесе бактерияның ішіндегі эндосимбиоз арқылы ірі ДНК вирусынан пайда болды деген гипотеза. Вирус кейіннен иесінің геномынан гендерді алып, оның рөлін иемдену арқылы эукариотикалық ядроға эволюциялады. Гипотезаны алғаш рет 2001 жылы Филип Белл ұсынды және белок биосинтезіне қабілетті ірі, күрделі ДНК вирустарының (мысалы, мимивирус) табылуымен танымал болды. Вирустық эукариогенез бірнеше себепке байланысты даулы. Біріншіден, ядроның вирус тірекді шығуына қатысты айғақтарды кейде кейбір вирустардың ядролық шығуын көрсету үшін кері қолдануға болады. ДНК-ға негізделген вирус бұрын генетикалық ақпаратын сақтау үшін РНК-ны пайдаланған ежелгі иесі үшін ақпарат сақтау ортасын қамтамасыз еткен болуы мүмкін (мұндай иесі рибоцелл немесе рибоцит деп аталады). Вирустық эукариогенез гипотезасы эукариотикалық эволюцияның моделін бейнелейді, онда қазіргі шаян вирусына ұқсас вирус бактериялық және археялық түрлерден гендерді алып ядроға айналды. Лизогендік вирус жасушаның ақпарат сақтау ортасы болды, ал жасуша вирус геномының енуіне қарамастан гендерді аудару және жалпы функцияларын сақтау қабілетін сақтады. Сол сияқты, эукариогенезге қатысқан бактериялар АТФ түрінде энергия өндіру қабілетін сақтап, генетикалық ақпаратының көп бөлігін осы жаңа вирус ядролық органелласына өткізді. Қазіргі жасуша циклы – митоз, мейоз және жыныстық көбею барлық эукариоттарда кездеседі – вирустардың мүмкіндігінше көп иелерге жұғу және вирус көбеюі арқылы жеке иені өлтіру арасындағы тепе-теңдігінен пайда болды деп саналады. Гипотетикалық тұрғыдан алғанда, вирус көбею циклдары плазмидтер мен вирус лизогендеріне ұқсас болуы мүмкін. Алайда, бұл теория даулы және архея вирустарын қатыстыратын қосымша зерттеулер қажет, себебі олар қазіргі эукариотикалық ядроларға эволюциялық жағынан ең жақын. ДНК-ның немесе прокариотикалық немесе эукариотикалық жасушалардағы көбеюдің пайда болуы туралы аз мәлімет бар. Сондықтан, вирустар Жердегі алғашқы жасушалардың пайда болуына қатысқан болуы мүмкін. Эукариотикалық ядро вирустар сияқты (ал бактериялық геномдардан өзгеше, олар дөңгелек топологияға ие) мамандандырылған соңғы тізбектері бар сызықтық ДНК-ны қамтиды; ол мРНК қаптауын пайдаланады және транскрипцияны трансляциядан бөледі. Эукариотикалық ядролар цитоплазмалық көбеюге де қабілетті. Кейбір ірі вирустардың өз ДНК-ға бағытталған РНК полимеразасы бар. Көптеген паразиттік қызыл балдырларда "жұқпалы" ядролардың ауысуы туралы деректер бар.

Дәлелдік дерек

Соңғы қолдау дәлелдеріне бактериялық жасушаға инфекция жұққан кезде, алып бактериофаг 201 Φ2 1 (Phikzvirus туысына жататын) геном көшірмесі жасалатын аймақтың төңірегінде ядроға ұқсас құрылым құрастырып, транскрипция мен трансляцияны үзу арқылы синтезделген мРНК цитоплазмаға тасымалданады, онда ол трансляцияланады. Осы зерттеушілер сондай-ақ осы фагтың эукариоттық тубулин гомологын (PhuZ) кодтайтынын анықтады, ол геном көшірмесі жасалған кезде жасушаның ортасында вирустық фабриканы орналастыру рөлін атқарады. PhuZ шпинделі эукариоттық шпиндельдермен бірнеше ерекше қасиеттерді бөліседі: динамикалық тұрақсыздық, биполярлы жіпшелік массивтер және ДНҚ-ны орталыққа орналастыру. Бұдан әрі, мимивирустар сияқты нуклеоцитоплазмалық ірі ДНҚ вирустарының (NCLDV) көптеген кластары m7G қапталған мРНК өндіруге арналған құралдарға ие және эукариоттық қапталды байланыстыратын протеиннің eIF4E гомологтарын қамтиды. Вирустық эукариогенезді қолдайтындар археяларда осы белгілердің жоқтығына да назар салып, сондықтан эукариоттар мен оларға ең жақын археялық топтар арасында ядро тұрғысынан айтарлықтай алшақтық бар деп санайды. Осы және басқа да жаңалықтарды ескере отырып, Белл өзінің бастапқы тезисін өзгертіп, ядроның вирустық ата-тегі ақуызға ұқсас вирус емес, археялық вирусқа ұқсас NCLDV вирусы екенін ұсынды.