Кіріспе

Gopherus) – жалпыға белгілі болғандай, gopher тасбақалары деп аталатын, топырақ қазғыш тасбақалар туысы. Бұл тасбақалар 60 миллион жыл бұрын Солтүстік Америкада пайда болған құрлықтағы тасбақалар тобына жатады. Генетикалық зерттеулер олардың ең жақын туыстары Азиядағы Manouria туысы екенін көрсетті. Gopher тасбақалары АҚШ-тың оңтүстігінде, Калифорнияның Мохаве шөлінен Флоридаға дейін, сондай-ақ Мексиканың солтүстік бөлігінде таралған. Кейбір түрлерінің үлкен, терең ойыстар қазуға бейімділігінен олар осылай аталған. Атап айтқанда, Gopherus polyphemus 12 метрге дейін ұзын, ал 3 метрге дейін терең ойыстар қазады. Бұл ойыстар сүтқоректілер, басқа да бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер және құстар сияқты көптеген түрлерге пана болады. Gopher тасбақаларының ұзындығы түрлеріне қарай өзгереді. Барлық алты түрі де құрғақ жерлерде кездеседі. Көптеген жойылған түрлер белгілі, ең көнесі АҚШ-тың Кейінгі Эоценнің Приабон кезеңіне жатады.

Өсіру

Көбінесе, қыран бақалары сәуір және мамыр айларында жұптасады. Аналық бақа кейін күнге шағылысқан жерді немесе өзінің қуысының алдындағы құмды төбешікті таңдап, 3-тен 15-ке дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқалар 70-тен 100 күннен кейін жарылады. Жарылғаннан кейін, кішкентай бақалар өздерінің қуыстарын қазуды үйренгенше аналық бақаның қуысында көп уақыт өткізеді. Олар шамамен 10-15 жасқа келгенде ғана есейді. Қыран бақалары көктемнің басында қысқа жұптасу маусымын өткереді, осы кезде еркек бақалар аналық бақалардың қуыстарына келіп, олармен жұптасады.

Диета

Гопферлік тасбақалар негізінен шөптемелілер, төмен өсетін өсімдіктермен қоректенеді. Олардың рационы көбінесе шөптер мен бұршақтардан тұрады, бірақ олар кішкентай жидектер мен жемістерді де жейді. Тасбақалардың тамақтануында артық тұз, натрий, хлорид және калий болады, оларды организмнен шығару қажет, ал жылына бір немесе бірнеше рет тұрған суды ішу осы функция үшін және тасбақаның тіршілігі үшін маңызды. Тасбақалардың су ішу мүмкіндіктері түрлер арасында әртүрлі. Gopherus agassizii өте құрғақ аймақтарда тіршілік етеді, онда жыл сайын 10–20 см жауын-шашын жауады. Gopherus polyphemus ылғалды ортада тіршілік етеді, онда су жеткілікті және булану жоғалтуы аз. Басқа түрлер орташа ортада тіршілік етеді, онда жылына екі рет бірнеше апта жаңбыр жауады немесе жазғы жаңбырлар тұрақты болады. Жаңбыр суы немесе ылғалды топырақ болғанда тасбақалар басын төменге иіп, көздерінен сәл төмен суға батып, көп мөлшерде су ішеді. Жорғалаушылар зәр мен плазма концентрациясын бүйрек емес, көк қуысы, клоака және тоқ ішегі арқылы өзгертеді. Көк қуыс қанның осмоляльдылығын реттеуде маңызды рөл атқарады: аммиак, мочевина, су және ұсақ иондарға өткізгіш, бірақ қышқыл зәрге емес. Бұл өткізгіштік қыстайтын немесе айлар бойы ауыз сусыз құрғақ ортада тіршілік ететін тасбақаларға қышқыл зәрді сақтауға, бірақ көк қуыстан суды қайта сіңіруге мүмкіндік береді. Тасбақалар құрғақ кезеңдерде баспаналарға (қорықтар, үңгірлер және т.б.) тартылып, ылғалды микроортада белсенділігін тоқтатады. Гопферлік тасбақалар мінез-құлқы мен физиологиялық бейімделу арқасында бір жылдық құрғақшылықты көтере алады, екі жылдық құрғақшылық дене жағдайын нашарлатады, ал ұзақ жылдар бойы созылған құрғақшылық гопферлік тасбақалардың өліміне әкеледі. Гоферлердің өсімдік емес тағамдарды жегенін көптеген бақылаулар растайды. Құжатталған мысалдарға сүйектер, ұлулардың қабықтары, минералды лақтырылған топырақ, көмір, құм, тастар, адам қоқысы, өлекселер, жыртқыш құстардың және әртүрлі жануарлардың нәжісі жатады. Gopherus polyphemus зерттеулері олардың илеріне сүйектерді әкелгенін анықтады және олардың экскременттеріндегі ең көп таралған төртінші зат жәндіктер екенін анықтады. Нақты себептері толыққанды түсініксіз, кейбір жағдайларда тамаққа жақын материалдарды кездейсоқ жұтып алу немесе потенциалды тағамдарды сынап қарау себеп болуы мүмкін. Gopherus-тың жануарлар затын тұтынуына қатысты гипотезаларға олардың рационындағы кальций, фосфор немесе белоктың төмен деңгейін толықтыру, сүйектердегі кальций карбонатының қажеттілігі, әйелдерде жұмыртқа қабығының өндірісі және жас ұрпақтың өсуі жатады. Топырақ немесе тастар сияқты тағамдық емес заттарды тұтыну туралы гипотезаларға паразиттерді жою үшін жеу немесе құрттардан арылу кіреді. Қазіргі уақытта олардың тіршілігіне ең үлкен қауіп – мекеннің жойылуы, бірақ үй жануарларын сату және көлік құралдарымен соқтығысу да зиян келтіреді. 2009 жылдың 9 қарашасында АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі гопферлік тасбақаның шығыс популяциясын, Gopherus polyphemus-ты Қауіпті жабайы табиғат тізіміне енгізу туралы ереже шығаруды ұсынды. 2018 жылы IUCN Тасбақалар және тұщы сулы тасбақалар жөніндегі мамандар тобы барлық алты Gopherus түрін қайта бағалауды және қайта жіктеуді ұсынды. Бұл қайта жіктеу G. agassizii-ді Көңіл көтеруге лайық (VU) санатынан Қауіпті (CR) санатына, G. berlandieri-ді Қауіпке жақын (NE) санатынан Көңіл көтеруге лайық (NT) санатына, G. evgoodei-ді Қауіпке жақын (NE) санатынан Көңіл көтеруге лайық (VU) санатына, G. flavomarginatus-ты Көңіл көтеруге лайық (VU) санатынан Қауіпті (CR) санатына, G. morafkai-ті Қауіпке жақын (NE) санатынан Көңіл көтеруге лайық (VU) санатына және G. polyphemus-ты Көңіл көтеруге лайық (VU) санатынан Қауіпті (EN) санатына көшіруді қарастырады.