Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Суда екінші рет бейімделген бауырымен жорғалаушылар
Aquatically secondarily adapted reptiles
Теңіз бауырымен жорғалаушылары – теңіз ортасында сулы немесе жартылай сулы өмірге екінші рет бейімделген бауырымен жорғалаушылар. Қазіргі кездегі 12 000-ға жуық бауырымен жорғалаушылар түрлері мен түршелерінің шамамен 100-і теңіз бауырымен жорғалаушылары деп саналады, оларға теңіз игуаналары, теңіз жыландары, теңіз тасбақалары және тұзды су крокодилдері кіреді. Ең ерте теңіз бауырымен жорғалаушысы – Мезозавр (Мозазаврмен шатастырмау керек), ол палеозой дәуірінің перм кезеңінде пайда болды. Мезозой дәуірінде бауырымен жорғалаушылардың көптеген топтары теңізде өмір сүруге бейімделді, соның ішінде иктиозаврлар, плезиозаврлар (бұл екі топ бұрын "Эналиозаврлар" тобында біріктірілген деп есептелген, бірақ қазіргі кладистикалық жіктемеде бұл классификация ескірген), мозазаврлар, нотозаврлар, плакодонттар, теңіз тасбақалары, талатозаврлар және талатосухиандар кірді. Теңіз бауырымен жорғалаушылардың көпшілігі креда кезеңінің соңында жойылды, бірақ кейбіреулері кейінгі кензой дәуірінде де сақталды, ең маңыздысы – теңіз тасбақалары. Басқа кензой теңіз бауырымен жорғалаушыларына ботремидидтер, палеофиид жыландары, кейбір хористодерлер (мысалы, Симоедозавр) және дирозаврид крокодиломорфтар кірді. Теңіздегі гавиалид крокодилдерінің әртүрлі түрлері соңғы миоценге дейін кеңінен таралған. Кейбір теңіз бауырымен жорғалаушылары, мысалы, иктиозаврлар, плезиозаврлар, метриоринхид талатосухиандары және мозазаврлар теңіз өміріне соншалықты бейімделгендіктен, құрлыққа шыға алмай, суда туып-өседі. Ал теңіз тасбақалары мен тұзды су крокодилдері сияқтылары жұмыртқаларын салу үшін жағаға оралады. Кейбір теңіз бауырымен жорғалаушылары да кейде құрлықта демалып, күнге жатады.
Marine reptiles are reptiles which have become secondarily adapted for an aquatic or semiaquatic life in a marine environment. Only about 100 of the 12,000 extant reptile species and subspecies are classed as marine reptiles, including marine iguanas, sea snakes, sea turtles, and saltwater crocodiles. The earliest marine reptile was Mesosaurus (not to be confused with Mosasaurus), which arose in the Permian period of the Paleozoic era. During the Mesozoic era, many groups of reptiles became adapted to life in the seas, including such familiar clades as the ichthyosaurs, plesiosaurs (these two orders were once thought united in the group "Enaliosauria", a classification now cladistically obsolete), mosasaurs, nothosaurs, placodonts, sea turtles, thalattosaurs and thalattosuchians. Most marine reptile groups became extinct at the end of the Cretaceous period, but some still existed during the Cenozoic, most importantly the sea turtles. Other Cenozoic marine reptiles included the bothremydids, palaeophiid snakes, a few choristoderes such as Simoedosaurus and dyrosaurid crocodylomorphs. Various types of marine gavialid crocodilians remained widespread as recently as the Late Miocene. Some marine reptiles, such as ichthyosaurs, plesiosaurs, metriorhynchid thalattosuchians, and mosasaurs became so well adapted to a marine lifestyle that they were incapable of venturing onto land and gave birth in the water. Others, such as sea turtles and saltwater crocodiles, return to shore to lay their eggs. Some marine reptiles also occasionally rest and bask on land.
Қазіргі кездегі (тірі) сорттар
Теңіз тасбақалары: теңіз тасбақаларының жеті түрі бар, олар көбінесе тропикалық және субтропикалық жағалауларда өмір сүреді, бірақ кейбіреулері ұзақ қашықтыққа көшіп, тіпті Скандинавияға дейін барады. Теңіз тасбақалары көбінесе жалғыз өмір сүретін жануарлар, бірақ көбелек шағылысу маусымында кейбіреулері үлкен, бірақ көбінесе тығыз байланысы жоқ топтар құрайды. Теңіз тасбақаларының тек жеті түрі теңізде өмір сүрсе де, көптеген түрлер тұзды-тұщы суларда да тіршілік етеді. Теңіз жыландары: теңіздегі бауырымен жорғалаушылардың ең көп тараған түрі – теңіз жыландары, олардың 60-тан астам түрі бар. Олар Үнді және Тынық мұхиттарының тропикалық және субтропикалық суларында мекендейді, бірақ Атлант мұхитына таралып бара жатқандарына қатысты өте сирек хабарлар бар. Теңіз жыландары улы, олардың шағуы қауіпті, тіпті өлімге әкелуі мүмкін, бірақ олар көбінесе тек мазалағанда ғана шағады және көбінесе өте аз мөлшерде, зиянсыз уды инъекциялайды. Теңіз жыландары құрлықтағы жыландардан тік, жалпақ құйрығымен ерекшеленеді. Теңіз игуанасы: теңіз игуанасы тек Галапагос аралдарында ғана табалады және толыққанды түрде теңіз өміріне бейімделмеген. Олар тек теңіз өсімдіктерімен қоректенеді және көп уақытын суда өткізсе де, құрлықта ұялайды және дене температурасын қалыпқа келтіру үшін күнге күйінуі керек; сондықтан олар құрлықтағы жыртқыштарға да ұшырайды. Тұзды және американдық крокодилдер: қазіргі крокодилдердің ешқайсысы толығымен теңізде өмір сүрмейді; алайда тұзды судағы крокодил (Crocodylus porosus) тұзды суға бейімделіп, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Австралияның тұзды-тұщы суларында мекендейді. Тұзды судағы крокодилдер артық тұзды арнайы бездер арқылы шығарып тастайды. Бұл крокодилдердің ең ірі түрі, сонымен қатар ең үлкен бауырымен жорғалаушылар. Олардың ұзындығы алты метрге дейін жетеді. Америка крокодилдері (Crocodylus acutus) де тұзды-тұщы суды тұщы судан гөрі артық жақсы көреді.
Sea turtles: there are seven extant species of sea turtles, which live mostly along the tropical and subtropical coastlines, though some do migrate long distances and have been known to travel as far north as Scandinavia. Sea turtles are largely solitary animals, though some do form large, though often loosely connected groups during nesting season. Although only seven turtle species are truly marine, many more dwell in brackish waters. Sea snakes: the most abundant of the marine reptiles, there are over 60 different species of sea snakes. They inhabit the tropical and subtropical waters of the Indian and Pacific oceans, though very limited reports of sightings suggest they may be extending into the Atlantic Ocean. Sea snakes are venomous and their bites have been known to be fatal, though generally they only bite when provoked and often inject only a very small, non fatal quantity of venom. Sea snakes are distinguished from terrestrial snakes by a vertically flattened tail. Marine iguana: marine iguanas live only on the Galápagos Islands and are not fully adapted to marine life. Although they feed exclusively on marine plants and spend a good deal of their time in the water, they do nest on land and need to bask in the sun to reach their ideal body temperature; they are thus also subject to terrestrial predators. Saltwater and American crocodiles: none of the extant species of crocodiles are truly marine; however, the saltwater crocodile (Crocodylus porosus) does display adaptations to saltwater inhabitation and dwells in the brackish waters of Southeast Asia and Australia. Saltwater crocodiles dispose of excess salt in their bodies through specialized salt glands. These are the largest species of crocodile, also making them the largest reptiles. They can grow up to six meters in length. American crocodiles (Crocodylus acutus) similarly prefer brackish over freshwater habitats.
Құрып кеткен топтар
Ихтиозаврлар – мезозой дәуірінде гүлдеген, дельфин сияқты дене пішініне ие теңіз бауырымен жорғалаушылар. Сауроптеригиялықтар – қанаттарымен суда жылжымалылыққа бейімделген, су бауырымен жорғалаушылардың әртүрлі тобы. Бұл топқа плезиозаврлар, нотозаврлар және плакодонттар кірді. Мозазаврлар – қазіргі кезеңдегі кесірткелер мен жыландардың туыстары болып табылатын ірі, сулы қабықты жануарлардың тобы, олар бор дәуірінің соңында теңіздің басты жыртқыштарына айналды. Талатозаврлар – диапсидтер кладындағы орны нақты белгісіз су немесе жартылай сулық теңіз бауырымен жорғалаушылардың тобы. Олардың бір кіші тобы – талатозауроидтер, ерекше төмен қараған тұмсықтарымен және тістерімен ерекшеленеді. Мезозаврлар, мүмкін, толыққандай су жануарларының алғашқы өкілдері және палеозой дәуірінен белгілі жалғыз топ, бірақ олар диапсидтер тобына жатпағандықтан, техникалық тұрғыдан нағыз жорғалаушылар емес. Таксономиялық жіктелу осы пермдік жануарларды, ұзын мұрынды, құйрығы тритонға ұқсас кесірткелерге немесе парарептилияның мүшелеріне, немесе синапсидтердің бір түріне жатқызады. Талатосухиандар – юра дәуірінде гүлдеген теңіз крокодиломорфтары.
Ichthyosaurs were marine reptiles with a dolphin like body shape that flourished during the Mesozoic era. Sauropterygians were a diverse group of aquatic reptiles adapted for flipper based aquatic locomotion. This group included the plesiosaurs, nothosaurs, and placodonts. Mosasaurs were a group of large, aquatic squamates (relatives of modern day lizards and snakes) which became the dominant marine predators towards the end of the Cretaceous period. Thalattosaurs were a group of aquatic or semiaquatic marine reptiles of uncertain placement within the diapsid clade. One subgroup, the thalattosauroids, are known for their unusual downturned snouts and crushing dentition. Mesosaurs were quite possibly the first fully aquatic reptilian animals and the only group known from the Paleozoic, though they are technically not true reptiles in the sense of not being part of the diapsid group. Taxonomic placement either puts these Permian animals resembling long snouted lizards with newt like tails either as members of Parareptilia or as a type of Synapsid. Thalattosuchians were marine crocodylomorphs that flourished during the Jurassic era.
Қорғау
Теңіз бауырымен жорғалаушылардың көпшілігі белгілі бір дәрежеде жойылып бара жатқан түрлер деп саналады. Теңіз тасбақаларының бір түрін қоспағанда, барлық түрлері құрып кету қаупі төңкерілген. Бұл жағалаудағы ұялау орындарының жойылғандығы, аулау және теңізде балық аулау салдарынан болып отыр. Теңіз жыландарының көптеген түрлері саудалық мақсатта пайдалану (тері сату) және, әсіресе Азияда, ластанудан қоршауда. Теңіз игуаналарының өмір сүру ареалы өте шектеулі болғандықтан, олардың да құрып кету қаупі бар. Тұзды су крокодилдерінің құрып кету қаупі төмен.
Most species of marine reptiles are considered endangered to some degree. All but one species of sea turtles are endangered due to destruction of nesting habitats on coastal lands, exploitation, and marine fishing; many species of sea snakes are threatened or endangered due to commercial exploitation (sale of skins) and pollution especially in Asia; marine iguanas are threatened due to their very limited habitation range. Saltwater crocodiles are at low risk for extinction.