Кіріспе

Галапагос аралдарындағы тасбақа (1830–2006)

Гарриет (бұрын Гарри; шамамен – шамамен 1830 – 23 маусым 2006 ж.) – Галапагос аралдарындағы тасбақа (Chelonoidis niger, нақтырақ айтқанда батыс Санта-Крус тасбақасы C. n. porteri), Австралияда қайтыс болған кезде шамамен 175 жаста болған. Гарриет – 1966 жылы 188 немесе 189 жасында қайтыс болған Туи Малиладан кейін ең ұзақ өмір сүрген тасбақалардың бірі; қазір 191 жасында тірі қалған Джонатан және мүмкін Адвайта, ол 2006 жылы шамамен 250-255 жасында қайтыс болды. Ол қайтыс болған кезде Стив пен Терри Ирвинге тиесілі Австралия зообағында тұрды. Гарриеттің 1835 жылы Галапагос аралдарына жасаған сапасы барысында Чарльз Дарвин әлемді аралап зерттеу экспедициясының аясында жинап алғандығы, Англияға тасымалдағандығы және содан кейін «Биглдің» зейнеткерлікке шыққан капитаны Джон Клементс Уикхэм оны соңғы мекені – Австралияға алып кеткендігі айтылады. Алайда, Дарвиннің Гарриеттің туған жері – Санта-Крус аралына ешқашан бармағаны бұл оқиғаға күмән туғызады.

HMS Бигл

1994 жылдың тамызында Мареба қаласынан келген тарихшы Эд Ловедей жергілікті газетте 1922 жылы Ботаникалық бақта көрген екі тасбақа туралы хат жариялады. Сол кездегі бақтағылар тасбақалардың 1860 жылы Джон Клементс Уикхэмның сыйы ретінде баққа келгенін айтқан. Уикхам 1835 жылы "Бигл" кемесімен жасаған саяхатында Фитцройдің лейтенанты (кейін капитан) болған. Ол 1841 жылы Корольдік теңіз флотынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Австралияға Том, Дик және Гарри деп аталған үш тасбақаны әкелді; олар 1841 жылдан 1860 жылға дейін Ньюстед үйінде тұрды. Мұрағаттағы деректерге сәйкес, 1860 жылы Уикхэм Мортон шығанағының (қазіргі Брисбен) үкіметтік резиденты қызметінен зейнеткерлікке шыққанда тасбақалар Ботаникалық баққа сыйға берілді және Австралияны тастап Париже кетті. Кейбір зерттеушілер Уикхамның 1841 жылы Австралияда болғанын және сол жылы Англияға барып тасбақаларды әкелмегенін алға тартады. Бұл доктор Кларк және басқалар жариялаған мәліметтерге қайшы келеді, олар оның 1841 жылы Англияда болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Ұлыбританияның гидрографиялық департаменті Уикхамның 1841 жылы жасаған карталарын жариялады, ол оның сол жылы Лондонда болғанын көрсетеді. Бұған қоса, Уикхэмнан кейін "Бигл" кемесіне командирлік еткен Джон Лорт Стокс өзінің "Австралиядағы жаңалықтар" кітабының 2-томында Уикхамның капитандық қызметінен кеткеннен кейін Англияға кеткенін нақты айтады. Хаттардан Чарльз Дарвиннің Уикхэмның осы тасбақалары бар екенін білгені белгілі, өйткені ол 1860 жылы Хакслиге хат жіберіп, 1835 жылғы экспедициядан қалған соңғы тасбақалар туралы Уикхэммен Парижде сөйлесу керектігін мәлімдеді, себебі олар оның қолында болған. Бұл Брисбен ботаникалық бағындағы үш тасбақаның Дарвиннің өзі жинағаны мүмкін екенін көрсетеді. "Бигл" кемесіне шамамен 40 тасбақа салынған деп есептеледі. Кейбіреулері тамақ үшін сойылды, ал кейбіреулерін экипаж мүшелері естелік ретінде сақтап қалды, ал қалғандары ғылыми зерттеулер үшін пайдаланылды. "Бигл" Англияға оралғаннан кейін осы үлкен жануарларды күтіп ұстау қиын болғандықтан, оларды жергілікті мұражай қабылдады. Дарвиннің үйінде оларды үй жануары ретінде ұстағанына ешқандай дәлел жоқ.

Хариеттің түрі

Гарриет бейнелейтін түр Дарвин барып көрген аралдардың бірінен шықпағаны мәселе емес. Дарвин Сан-Кристобаль, Сан-Сальвадор және Санта-Марияда сөзсіз тасбақаларды жинаған; алайда Санта-Мариядағы түр (C. n. niger) Дарвин аралдарға келген кезде жойылуға жақын еді, оларды түрме колониясындағы тұтқындар өлтіріп жеген. Дегенмен Дарвин Санта-Марияда тасбақаларды жинады: ол тапқан тасбақаларды тұтқындар басқа аралдардан тамақ үшін әкелген, ал Дарвин олардың кейбіреулерін қазанға түспей тұрып жинап алды. Сондықтан олар бірнеше аралдан келген түрлердің қоспасы еді. Гарриет, C. n. porteri ретінде, Санта-Круз аралдық. Тағы бір тасбақа (Том) әлі де Квинсленд мұражайында сақтаулы және ол C. n. chathamensis (Сан-Кристобальдан) деп анықталды.

Хариет туралы басқа да теориялар

Гарриеттің ДНК-сын алғашқы талдау 900 жануардың, 26 қазіргі және жойылған популяцияларын қамтитын үлгісінде оның түршесін анықтай алмады. Қайта талдаудан кейін ол C. n. porteri түріне жатқызылды. Дегенмен, оның генетикалық әртүрлілігі және ДНК реттіліктері бойынша басқа факторлар, оның осы деректер жиынтығындағы түрінің ең көне үлгісінен кем дегенде екі буын бұрын туған болуы мүмкін екенін көрсетті. Деректер жиынтығындағы ең көне C. n. porteri 1907 жылы ересектер ретінде жиналған, сондықтан Гарриеттің 1860 жылға дейін жұмыртқадан жарылуы керек. Бұл мерзім Гарриетке қатысты көптеген басқа мүмкіндіктерді жоққа шығарады, себебі 1900 жылға дейін Австралияға жету өте қиын болған. 1900 жылға дейін Галапагос аралдарынан тек екі рет тасбақа әкелінген, ал осы бес жануардың төртеуі есепке алынып, қазіргі таңда мұражай материалдарында сақталған. Кейбір пікірлерде Гарриеттің киіт аулаушылармен жиналғандығы және Австралияға әкелінгендігі айтылғанымен, бұл ықтимал емес, себебі Австралияның өз киіт аулау өнеркәсібі болды және Оңтүстік Америкадан келген киіт аулау кемелері Австралияға тоқтамады. Дарвин жинаған тасбақалардың барлығы Фицройдың саяхат күнделігіне, оның ішінде олардың өлшемдеріне жазылған. Олардың орташа ұзындығы шамамен 5 жылдық жасқа сәйкес келетін болғандықтан, Гарриеттің туған жылы Скотт Томсонның 1995 жылы Гарриеттің өмірі мен зерттеу нәтижелерін сипаттаған мақаласында 1830 жыл деп есептелді, бұл шамамен екі жылдық қателікпен анықталған. Сондай-ақ, кейбіреулер Гарриеттің "Бигль" кемесінде болған Кораки отбасының Ябслилерімен қалғанын айтады.

Кейінгі өмірі

Көп жылдар бойы Харриет еркек деп есептелді және Брисбен ботаникалық бағындағы зоопарқты құрған Гарри Окманның құрметіне Гарри деп аталды, бірақ 1960 жылдары Гавайидегі Гонолулу зоопаркінің келіп тұрған директоры бұл қателікті түзеді (жай ғана айтқанда, Квинсленд мұражайындағы үлгі Том да әйел еді). 2005 жылдың 15 қарашасында Австралия зоопаркінде оның көптен бері жарияланған 175 жылдық туған күні тойланды. Бұл шараға Харриеттің тарихын зерттеуші Скотт Томсон, Фли отбасының үш буыны, Робин Стюарт (Дарвиннің "Тортузасы" кітабының авторы) және оның өмірінің соңғы жылдарында осы тортузаны білген жүздеген адамдар қатысты. Харриет 2006 жылдың 23 маусымында қысқа аурудан кейін жүрек жетіспеушілігінен өмірден озды.

Тендерлік

Гарриет өте жақсы мінезді болған деседі. Ол адамдардың назарын жақсы көретін және адамдар оның қабық тақталарын (қарпастың немесе үстіңгі қабықты құрайтын тақталарды) сипағанда қуанатын. Гарриет күнінің көп бөлігін үйінің тоғанында ұйықтап өткізетін. Оның ең сүйікті тағамы – гибискус гүлдері.

Уақыт шкаласы

шамамен 1828–1832: Гарриет, Санта-Круста, жұмыртқадан шығады. 1835: Гарриетті Чарльз Дарвин жинап, Англияға алып кеткен болуы мүмкін, бірақ бұл мәлімдемеге күмән туды. 1841: Уикхэм Корольдік теңіз күштерінен зейнетке шығып, Австралияға көшіп келеді және өзімен бірге үш тасбақаны әкеледі. Ньюстед үйінде тұрады. 1859: Дарвиннің "Түрлердің шығу тегі" еңбегі алғаш рет жарияланды. шамамен 1860: Үш тасбақаның Брисбен ботаникалық бағына орналастырылған уақыты, өйткені Уикхэм Австралиядан Францияға көп ұзамай кетіп қалды. шамамен 1870: Гарриет туралы ең алғашқы куәлік. 1882: Чарльз Дарвин қайтыс болды. 1942: Том – бастапқы үш тасбақаның бірі – қайтыс болып, Квинсленд мұражайына қойылды. 1952: Гарриет Флидің фауна орталығына көшіріледі. 1987: Гарриет Квинслендтің рептилиялар паркіне (Австралия зообағына) көшіріледі. 1995: Гарриеттің тамаша тарихы және зерттеулердің нәтижелері таныстырылды. 2005: Гарриеттің 175 жылдық мерейтойына онымен ұзақ жылдар бойы байланыста болған көптеген адамдар қатысты. 2006: 23 маусымда Гарриет жүрек жеткіліксіздігінен Австралия зообағында қайтыс болды.

Танымал мәдениетте

Харриеттің оқиғасы Робин Стюарттың "Дарвиннің тасбақасы: әлемдегі ең көне тірі жаратылыс Харриеттің таңғажайып, шын оқиғасы" атты кітабында айтылған. Ол Джулия Голдингпен бірлесіп жазылған, ғылым тарихын зерттейтін балаларға арналған уақыт саяхатынан құралған "Curious Science Quest" сериясының басты кейіпкерлерінің бірі болып келеді. "Saturday Night Live" телешоуының "Эмма Стоун/Ной Кахан" (2023) эпизодында "Сұрақ іздеу" атты көрініс болды, онда Харриет "Чарльз Дарвин мен Стив Ирвиннің ортақ белгісі не?" деген сұраққа жауап болды.