Кіріспе

Теңіз тасбақалары (Chelonioidea) суперотбасының бауырымен жорғалаушылар, кейде теңіз тасбақалары деп аталады, олар Testudines қатары мен Cryptodira подқатарына жатады. Теңіз тасбақаларының жеті түрі бар: жалпақбақ, жасылбақ, қазылқанбақ, терібақ, логгерхед, Кемптің ридли және зәйтүн ридли. Жеті теңіз тасбақасының алты түрі, жалпақбақтан басқасы, АҚШ суларында кездеседі және Қоршаған ортаны қорғау туралы заң бойынша жойылып бара жатқан және/немесе қауіп төндірілген түрлер ретінде тізілген. Жалпақбақтан басқа барлық түрлер IUCN-ның Қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде жаһандық жойылу қаупі төнген түрлер ретінде саналады. Жалпақбақтар тек Австралия, Папуа-Жаңа Гвинея және Индонезия суларында табылсады. Теңіз тасбақаларының дермохелидтер тұқымдасының жалғыз өкілі – терібақ. Жалпы, теңіз тасбақаларының дене пішіні құрлықтағы немесе тұщы сулардағы туыстарындағыдан көбірек сопақтау болады. Бұл екі басындағы тарлу көлемді азайтады және теңіз тасбақаларының бас пен аяқ-қолдарын көптеген басқа тасбақалар мен торналардан айырмашылығы, қорғану үшін қабығына қайыру мүмкін еместігін білдіреді. Дегенмен, осы сопақтау дене пішіні судағы үйкеліс пен қарсылықты азайтады және теңіз тасбақаларына оңай және жылдам жүзуге мүмкіндік береді. Тегіс теңіз тасбақасы – ең ірі теңіз тасбақасы, ұзындығы 1,4–1,8 метрден астам, салмағы 300–640 кг. Басқа теңіз тасбақаларының түрлері кішірек, ең кішісі – Кемптің ридлиі, ұзындығы 60 см, ал екіншісі – жасылбақ, ұзындығы 120 см. Теңіз тасбақаларының бас сүйегінде жақ аймағы сүйекпен жабылған. Бұл жағдай ең ерте белгілі қалдық жорғалаушылардағы (анапсидтерде) кездесетінге ұқсас болғанымен, теңіз тасбақаларында анапсидтерден тыс жерде пайда болған, жақында дамыған қасиет болуы мүмкін. Тегіс теңіз тасбақасы – дермохелидтер тұқымдасының жалғыз қазіргі өкілі. Теңіз тасбақаларының қалдықтарын еуропалық Plesiochelys сияқты түрлерімен бірге соңғы юра кезеңінен (150 миллион жыл бұрын) табуға болады. Африкадағы ең алғашқы теңіз тасбақасы – Анголаның турония қабатынан табылған Angolachelys. Теңіз өміріне бейімделген, плевродирлер (жақ мойындылар) ботремидидтері де кейнозой дәуіріне дейін сақталған. Арипемис және жойылған пеломедусидтер сияқты басқа плевродирлердің де теңізде өмір сүргені саналады. Қазіргі теңіз тасбақалары бұрынғы теңіз тасбақаларының бірнеше тобынан шыққан жоқ; олар кем дегенде 110 миллион жыл бұрын барлық басқа тасбақалардан ерекшеленген бір ғана сәулеленуді құрайды. Олардың ең жақын қазіргі туыстары – Американың қызамықтары (Chelydridae), мүскі тасбақалары (Kinosternidae) және дерматидтер (Dermatemyidae), олар теңіз тасбақаларымен бірге Америхелидия кладын құрайды. Қазіргі теңіз тасбақаларына әкелген тұқымның (Panchelonioidea) ең көне өкілі ерте креда кезеңінен Desmatochelys padillai болуы мүмкін. Desmatochelys – протостегид, кейіннен өте ірі түрлерге жол ашқан, бірақ креда кезеңінің соңында жойылған. Қазіргі теңіз тасбақаларын (Chelonioidea) қамтитын тәж тобынан тыс деп саналатын протостегидтердің қазіргі теңіз тасбақаларымен нақты қарым-қатынасы олардың алғашқы морфологиясының салдарынан әлі де талқыланып жүр, олар Chelonoidea-ның бауырлары болуы мүмкін немесе ұқсас бейімделулерді конвергентті түрде дамыған туысы жоқ тасбақалар болуы мүмкін. Мұхит қайыңдарының ең көне түрі – Канададағы ерте креда кезеңінің (албиялық) Nichollsemys. 2022 жылы Испанияда Leviathanochelys атты алып қалдық түрі сипатталды. Бұл түр Еуропаны жапқан мұхиттарда өмір сүрді және Архелон мен Протостега сияқты бір мезгілдегі алып протостегидтермен бәсекелесіп, бұрын-соңды өмір сүрген ең үлкен тасбақалардың бірі болды. Протостегидтерден айырмашылығы, олардың қазіргі теңіз тасбақаларымен байланысы белгісіз, Leviathanochelys Chelonioidea суперотбасынан шыққан теңіз тасбақасы деп саналады. Теңіз тасбақаларының аяқтары мен миы олардың тамақтануына бейімделген. Олардың аяқтары бастапқыда қозғалыс үшін дамыған, бірақ соңғы кезде тамақтануға көмектесу үшін дамыған. Олар өздерінің аяқтарын тамақты ұстап, аулау және іздеу үшін пайдаланады. Бұл оларға тиімдірек тамақтануға көмектеседі.

Кладограмма

Төменде Эверс және басқалардың (2019) еңбегіне сүйенген Chelonioidea тобына жататын тірі және жойылған теңіз тасбақаларының филогенетикалық байланыстарын көрсететін кладограмма келтірілген. Кастильо Виза және басқалар (2022) басқаша филогенез ұсынды. Теңіз тасбақалары көбінесе континенттік шельфтердегі суларда кездеседі. Өмірінің алғашқы 3-5 жылында теңіз тасбақалары көбінесе ашық теңізде, теңіз шөптерінің арасында жүзіп уақыт өткізеді. Әсіресе жасыл теңіз тасбақалары саргассум кілемдерінде жиі кездеседі, онда олар тамақ, баспана және су табады. Теңіз тасбақалары көбейетін жағажайлардың саны шектеулі болғандықтан, олар осы жағажайларға жету үшін көшіп жүреді. Осылайша, мұхитта өмір сүру олардың көбінесе ұзақ қашықтықтарды жүзуіне әкеледі. Барлық теңіз тасбақаларының денесі үлкен, бұл ұзақ қашықтыққа жылдам қозғалуға көмектеседі. Үлкен дене көлемі мұхитта кездесетін ірі жыртқыштардан (әсіресе акулалардан) жақсы қорғаныш болып табылады. 2020 жылы COVID-19 вирусынан туындаған адам қызметінің азаюы теңіз тасбақаларының ұя салуының көбеюіне себеп болды. Таиландтың кейбір аймақтарында ұялардың саны қалыптан тыс жоғары болды, Флоридада да осындай құбылыс тіркелді. Пластикалық және жарық ластануының азаюы осы байқауларды түсіндіруге болады.

Өмірлік цикл

Теңіз тасбақаларының жыныстық жетілуі түрлеріне және зерттеу әдістемелеріне байланысты 10-20 жасқа дейін созылуы мүмкін. Дегенмен, сенімді бағалаулар жасау қиын. Ересек теңіз тасбақалары көбейген кезде, жұмыртқаларын салу үшін мыңдаған шақырым қашықтыққа миграция жасайды. Теңізде жұптасқаннан кейін, аналық теңіз тасбақалары құрлыққа оралып, жұмыртқаларын салады. Теңіз тасбақаларының әртүрлі түрлері филопатрияның әртүрлі деңгейлерін көрсетеді. Ең жоғары жағдайда аналықтар ұя салған жағажайға қайта оралады. Бұл жетілу кезеңінде әр екі-төрт жылда бір рет орын алуы мүмкін. Жасы жеткен аналық түнде жағажайға шығып, ұя салуға жарамды құмды іздейді. Артқы қанаттарымен терең, дөңгелек шұңқыр қазады. Шұңқыр қазылғаннан кейін аналық жұмсақ қабықты жұмыртқаларымен ұяны толтырады. Түріне қарай, әдеттегі бір жұмыртқада 50-350 жұмыртқа болады. Жұмыртқа салғаннан кейін, аналық ұяны құммен толтырып, бетін тегістеп, жасылдандырып, көзбен анықталмайтындай етіп жасырады. Бұл процестің барлығы 30-60 минутқа созылады. Содан кейін ол мұхитқа қайта оралады, жұмыртқаларын қараусыз қалдырады. Аналық бір маусымда 1-8 жұмыртқа салады. Аналық теңіз тасбақалары суда жұптасып, құрлықта жұмыртқа салады. Көптеген теңіз тасбақалары жеке-жеке ұя салады. Бірақ, ридли теңіз тасбақалары жаппай жағаға шығады, бұл құбылыс "арибада" (келу) деп аталады. Кемптің ридли теңіз тасбақаларында бұл күндіз жүреді. Теңіз тасбақаларының жынысы температураға байланысты анықталады, яғни дамып келе жатқан теңіз тасбақасының жынысы оның қандай температураға ұшырағанына байланысты. Жоғары температурада аналық, ал төмен температурада еркек балапандар туады. Жұмыртқалар 50-60 күндей инкубацияланады. Бір ұядағы жұмыртқалар қысқа мерзім ішінде бірге жарылады. Балапандар жұмыртқа қабығынан шығып, құмды қазып, теңізге жүзеді. Көптеген теңіз тасбақалары түнгі уақытта жарылады. Алайда, Кемптің ридли теңіз тасбақалары көбінесе күндіз жарылады. Күндіз жарылған теңіз тасбақаларының ұялары жыртқыштарға көбірек бейімделеді және жағажайда адамдардың әрекетіне жиі тап болады. Ірі балапандардың тірі қалу ықтималдығы кішірек балапандарға қарағанда жоғары, себебі ірі ұрпақтар жылдамрақ және сондықтан жыртқыштарға аз ұшырайды. Жыртқыштар тек белгілі бір мөлшерде ғана тамақтана алады; ірі дарақтар жиі нысаналанбайды. Осы мәселе бойынша жүргізілген зерттеулер дене мөлшерінің жылдамдықпен оң байланыста екенін көрсетеді, сондықтан ірі теңіз тасбақаларының балапандары жыртқыштарға аз уақытқа ұшырайды. Хелонидтерде өлшемге байланысты жыртқыштық эволюциялық тұрғыдан дене мөлшерінің үлғаюына әкелді. 1987 жылы Карр жасыл және логгерхед теңіз тасбақаларының жас дарақтары өмірінің көп бөлігін жүзбелі саргассум төсектерінде өткізетінін анықтады. Олар осы төсектерде жеткілікті баспана мен тамақ тапты. Саргассум болмаған жағдайда, жас теңіз тасбақалары "фронт" аймағындағы сумен қоректенеді. 2007 жылы Райх жасыл теңіз тасбақаларының балапандары өмірінің алғашқы 3-5 жылын пелагикалық суларда өткізетінін анықтады. Ашық мұхитта осы түрдің жасөспірімдері зоопланктонмен және кішірек нектонмен қоректенетіні анықталды, ал кейін жағалаудағы теңіз шөптеріне толыққанды шөпқоректілер ретінде бейімделеді.

Осморегуляция

Теңіз тасбақалары теңізге гипотоникалық ішкі ортаны сақтайды. Гипотонияны сақтау үшін олар артық тұз иондарын шығаруы керек. Басқа теңіз бауырымен жорғалаушылар сияқты, теңіз тасбақалары да артық тұзды шығару үшін арнайы безге сенеді, себебі олардың бүйректері теңіз суынан жоғары иондық концентрациясы бар зәр шығара алмайды. Теңіз тасбақаларының барлық түрінде орбитальді қуыста жас безі болады, ол теңіз суынан жоғары тұз концентрациясы бар жас шығара алады. Теңіз тасбақаларының терілі түрі басқа түрлерге қарағанда күшті осмостық қиындыққа тап болады, себебі олардың негізгі азығы – медузалар және басқа да желатинді планктон, олардың сұйықтығының тұз концентрациясы теңіз суымен бірдей. Теңіз торналарындағы жас безінің үлкенірек болуы, жемнен тұздың көп мөлшерін алуға бейімделу үшін пайда болған болуы мүмкін. Тұрақты түрде тамақтанғаннан түсетін тұзды теңестіру үшін тұзды жастың үздіксіз шығарылуы қажет, тіпті терілі теңіз тасбақасының жасы басқа түрлерге қарағанда шамамен екі есе көп тұз иондарына ие болуы мүмкін. Шабақтар теңізге кіргеннен кейін ұрықтан шығу кезінде жоғалған суды толықтыру үшін бірден теңіз суын ішеді. Тұз безінің жұмысы шабақтан шыққаннан кейін тез басталады, сондықтан жас теңіз тасбақалары теңізге кіргеннен кейін көп ұзамай иондық және сулық тепе-теңдікті орната алады. Тіршілік ету және физиологиялық көрсеткіштер ұядан шыққаннан кейін дереу және тиімді гидратацияға байланысты. Алайда, терілі теңіз тасбақалары (Dermochelyidae тұқымдасы) гигантотермия қасиеті арқылы терморегуляция арқылы қоршаған судан жоғары дене температурасын сақтай алады. Тынық мұхитының салыстырмалы түрде салқын суларында тіршілік ететін жасыл теңіз тасбақалары күнге күйіну үшін шалғай аралдарға шығады. Бұл мінез-құлық тек Галапагос, Гавай, Еуропа аралы және Австралияның кейбір бөліктерінде ғана байқалды. Ал ұйықтаған теңіз тасбақасы 4-7 сағатқа дейін су астында қалуы мүмкін. Қызықтысы, теңіз тасбақаларының тыныс алуы ерікті түрде суға батқан уақыттың басым бөлігінде аэробты болып қалады.

Флуоресценция

Gruber and Sparks (2015) теңіз тетраподында (төрт аяқты омыртқалы жануарларда) алғашқы флуоресценцияны байқады. Теңіз тасбақасы – жабайы табиғатта табылган алғашқы биофлуоресцентті бауырымен жорғалаушы. Gruber және Sparks (2015) мәліметтері бойынша, флуоресценция көбірек теңіз жандарында (книдарийлер, ктенофорлар, анелидтер, буынтұқымдылар және хордалылар) байқалады және қазір бұл хрящевой және сәуіршақты балықтарда да кең таралған деп есептеледі.

Навигация

Су бетінің астында навигацияға қолжетімді сезімталдық сигналдар күрт өзгереді. Тереңдік артқан сайын жарық мөлшері тез азаяды және су қозғалғанда шағылысады, аспан белгілері көбінесе жасырылады, ал мұхит ағындары үздіксіз қоздырылады. Солтүстік Атлантика айналымы сияқты ірі ағым жүйелеріндегі пассивті қозғалыс, белгілі бір түрдің температураға төзімділік диапазонынан тысқары шығуына, соның салдарынан жылу стресіне, гипотермияға немесе өлімге әкелуі мүмкін. Көші-қон жолдары жеке тұлғалар арасында әртүрлі болып келеді, сондықтан теңіз тасбақалары үшін магниттік карта мен компасқа ие болу артықшылықты жағдай тудырады. Магниттік компас сезімі теңіз тасбақаларына белгілі бір магниттік бағытты немесе ориентацияны анықтауға және сақтауға мүмкіндік береді. Теңіз тасбақаларының туған жеріне оралу мінез-құлқы жақсы сипатталған, ал түрлі ұялау орындарындағы тасбақа популяцияларының генетикалық тестілеуі магниттік өрістің орындар арасындағы физикалық қашықтыққа қарағанда генетикалық ұқсастықтың сенімді көрсеткіші екенін көрсетті. Сонымен қатар, ұялау орындарының магниттік өрістің изосигмалық өзгерістерімен бірге "қозғалатыны" тіркелген. Магниттік қабылдау теңіз тасбақаларының туған жағажайларына оралу үшін пайдаланатын негізгі навигациялық құрал деп есептеледі. Алайда, кейбір түрлер белгілі бір жемге маманданған. Жасыл теңіз тасбақаларының диетасы жасқа байланысты өзгереді. Жастар бәсеңді жейді, бірақ есейген сайын тек өсімдіктермен қоректенеді. Жасыл теңіз тасбақаларында теңіз шөптерін және балдырларды жеуге арналған тісті жақ бар. Теңіздің терілі тасбақалары көбінесе тек медузалармен қоректенеді және медуза популяциясын бақылауға көмектеседі. Көкшетау тасбақалары негізінен губкалармен қоректенеді, олар Кариб теңізіндегі диетасының 70-95% құрайды.

Кеуде қуысының механизмдері

Теңіз тасбақасының көмекейі туралы ақпарат аз болды. Теңіз тасбақаларында, басқа тасбақа түрлері сияқты, көмекей кіреберісін жабатын тілше (эпиглотис) жоқ. Эксперимент нәтижелері көмекей морфологиясы бойынша келесіні көрсетті: тіл-көмекей ойығының тегіс шырышты қабырғалары мен көмекей жиырылған жерлерінің жақын орналасуы, көмекейдің арқалық бөлігі, көмекей шырышты қабығының шекеқұсқа қабыршағына (артеноидтық кеміршекке) бекітілуі, тіл сүйек тізбесінің (гиоидтық слинг) орналасуы және көмекейді қысатын бұлшық етінің (компрессор ларингис) және шекеқұсқа қабыршағының (крикоидтық кеміршек) арасындағы байланыс. Көмекейдің ашылу және жабылу механизмдері зерттелді. Ашылу кезеңінде екі бұлшық ет (абдуктор артитеноид) шекеқұсқа қабыршақтарын (аритеноидты хрящ) және көмекей қабырғаларын қозғайды. Соның салдарынан көмекейдің пішіні тік сызықтан үшбұрышқа өзгереді. Жабылу кезеңінде тілдің артқа тартылуы көмекей қабырғаларының, тіл-көмекей ойығының қабырғаларының жақын орналасуы және тіл асты бұлшық етінің (гиоглоссальдық шланг) жиырылуынан болады.

Адамдармен қарым-қатынасы

Теңіз тасбақалары бүкіл әлемде ауланады, дегенмен көптеген елдерде көптеген түрлерді аулау заңсыз. Әлемде теңіз тасбақаларын қасақана аулаудың көп бөлігі тамаққа бағытталған. Көптеген елдерде теңіз тасбақалары ұзақ жылдар бойы дәмді тағам ретінде есептелген. Англияда 1700 жылдары теңіз тасбақалары деликатес ретінде тұтылып, құрып кетуге жақын келді, көбінесе тасбақа сорпасы ретінде. Б.з.т. V ғасырына жататын ежелгі қытай мәтіндерінде теңіз тасбақалары экзотикалық дәмді тағамдар ретінде сипатталған. Әлемдегі көптеген жағалау қауымдастықтары ақуыз көзі ретінде теңіз тасбақаларына тәуелді, көбінесе бірнеше теңіз тасбақасын бірден аулап, қажет болғанша тірі ұстайды. Жағалаудағы халықтар жеуге арналған теңіз тасбақасының жұмыртқаларын жинайды. Кейбір түрлер көбінесе қабықтары үшін ауланады. Жапония мен Қытайда қолданылатын дәстүрлі сәндік материал – тортоиша (tortoiseshell) – қазқайың теңіз тасбақасының қабық қалқандарынан алынады. Ежелгі гректер мен римдіктер теңіз тасбақасының қабықтарын (көбінесе қазқайың теңіз тасбақасынан) түрлі бұйымдар мен әшекейлер жасау үшін өңдеген, олар элиталық топтар қолданған. Жүзбе қанаттарының терісі аяқ киім және түрлі былғары бұйымдар жасауға бағалы. Батыс Африканың бірнеше елінде теңіз тасбақалары дәстүрлі медицинада қолданылады. Ежелгі Перудегі моче тайпасы теңізге және оның жануарларына табынған. Олар өнерлерінде теңіз тасбақаларын жиі бейнелеген. Дж.Р.Р. Толкиннің «Фаститокалон» поэмасы екінші ғасырдағы латын ертегісін қайталайды – Физиологтағы Аспидохелон («дөңгелек қалқанды тасбақа»); ол соншалықты үлкен, теңізшілер қателікпен оның үстіне қоныстандырып, от жағып, суға батып кетеді. Тортугеро (Коста-Рика) сияқты жағалау қалалары теңіз тасбақасының еті мен қабығын сатудан пайда тапқан туристік индустриядан экотуризмге негізделген экономикаға көшкен. Тортугеро теңіз тасбақаларын қорғауды бастаушы орын деп есептеледі. 1960 жылдары теңіз тасбақасының етіне, қабықтарына және жұмыртқаларына деген мәдени сұраныс, бір кезде көптеп кездесетін, жағалауда ұялайтын теңіз тасбақасының популяциясын жылдам құртты. Кариб теңізін сақтау корпорациясы ауыл тұрғындарымен бірлесіп, теңіз тасбақасын аулаудың орнына экотуризмді дамытуға кірісті. Теңіз тасбақаларының ұялайтын жерлері тұрақты болып қалды. Туристер ұялайтын жерлерге келіп тамашалауды жақсы көреді, бірақ бұл теңіз тасбақаларына үлкен стресс туғызады, себебі жұмыртқалардың барлығы зақымдануы мүмкін. Экотуризмге негізделген экономика құрылғаннан бері Тортугероға жыл сайын мыңдаған туристер келеді, олар 22 мильдік (35 км) қорғалған жағажайға келіп, теңіз тасбақаларының серуендеуі мен ұялау орындарын көреді. Ұялайтын теңіз тасбақаларын бақылау үшін сертификатталған жетекші қажет, бұл жағажайлардың тосқауылдануын бақылауға және азайтуға мүмкіндік береді. Бұл жергілікті тұрғындарға табиғатты қорғауға қаржылық мүдделі болуға көмектеседі және жетекшілер қазір теңіз тасбақаларын браконьерлік сияқты қауіптерден қорғайды; Коста-Риканың Тынық мұхитындағы күш-жігерді «Теңіз тасбақалары мәңгілік» атты коммерциялық емес ұйым жеңілдетеді. Мыңдаған адам теңіз тасбақаларының серуендеуіне қатысады және осы мүмкіндік үшін төленген ақыдан айтарлықтай кіріс түседі. Әлемнің басқа бөліктерінде теңіз тасбақаларының көбейетін жерлері адамның әрекетінен қауіп көргенде, еріктілер көбінесе жағажайларды қарауылдайды, бұл жұмыртқаларды инкубаторларға көшіруді немесе шайқаған теңіз тасбақаларының мұхитқа жетіп кетуіне көмектесуді қамтиды. Мұндай күш-жігерге ие жерлер: Үндістанның шығыс жағалауы, Сан-Томе және Принсипи, Гонконгтағы Шам-Ван және Флорида жағалауы.

Экожүйелер үшін маңызы

Теңіз тасбақалары екі түрлі ортада маңызды рөл атқарады: мұхиттар және жағажайлар/құмды төбелер. Мұхиттарда теңіз тасбақалары, әсіресе жасыл теңіз тасбақалары, теңіз шөбін жейтін өте сирек жануарлардың қатарында (манаттар – тағы бір мысал). Теңіз шөбі теңіз түбінде өсуі үшін үнемі қысқа кесілуі керек. Теңіз тасбақаларының жайылуы теңіз шөбінің сау болуын қамтамасыз етеді. Теңіз шөбі көптеген теңіз жануарларының көбеюіне және дамуына жағдай жасайды. Егер теңіз шөбі болмаса, адамдар аулайтын көптеген теңіз түрлері, сондай-ақ тағамдық тізбектің төменгі деңгейлері де жоғалып кетеді. Мұндай өзгерістер көптеген теңіз түрлерінің құрып кетуіне әкелуі мүмкін. Теңіз тасбақалары жұмыртқаларын салу үшін жағажайлар мен құмды төбелерді пайдаланады. Мұндай жағалау аймақтарының топырағында қоректік заттар аз болады және олар эрозиядан қорғау үшін өсімдіктерге тәуелді. Жұмыртқаларынан жасылған немесе жасылмай қалған жұмыртқалар, сондай-ақ мұхитқа жетпеген балапандар құмды төбелердегі өсімдіктер үшін қоректік заттардың көзі болып табылады. Сондықтан, теңіз тасбақаларының ұялайтын жерлерін қорғау оң кері байланыс циклын құрайды. Теңіз тасбақалары сары балықпен (желтоқарға) симбиоздық қарым-қатынас жасайды, онда балық теңіз тасбақасының қабығында өсетін балдырларды жейді.

Менеджмент

Кариб бассейнінде зерттеушілер оның қалпына келуіне көмектесуде жақсы нәтижелерге қол жеткізіп жатыр. 2007 жылдың қыркүйегінде Техас штатының Корпус-Кристи қаласындағы жануарлар дүниесінің қызметкерлері Техас жағалауында 128 Кемптің теңіз тасбақасының ұясын тапты, бұл рекордтық көрсеткіш, оның ішінде 81 Солтүстік Падре аралында (Падре аралы ұлттық жағалауы) және төрт Мустанг аралында. Жануарлар дүниесін қорғау органдары соңғы жылдары Техас жағалауында 10 594 Кемптің теңіз тасбақасының балапанын босатып жіберді. Филиппинде теңіз тасбақаларын қорғау мәселесі бойынша бірнеше бастамалар жүзеге асырылуда. 2007 жылы Батангас провинциясы теңіз тасбақаларын (жергілікті тұрғындар оларды Павикан деп атайды) аулауды және жеуді заңсыз деп жариялады. Дегенмен, бұл заңның тиімділігі шамалы болған сияқты, себебі Батанган нарықтарында теңіз тасбақасының жұмыртқаларына әлі де сұраныс бар. 2007 жылдың қыркүйегінде елдің оңтүстігіндегі Тави-Тави провинциясындағы Черепаха аралдарынан бірнеше қытайлық браконьерлер ұсталды. Браконьерлер жүзден астам теңіз тасбақасын және 10 000 теңіз тасбақасының жұмыртқасын жинап алған. Қорғау бағдарламаларының прогресін бағалау қиын, өйткені көптеген теңіз тасбақаларының популяциясы жеткілікті түрде зерттелмеген. Теңіз тасбақалары туралы ақпараттың көп бөлігі жағалаудағы ұяларды санау арқылы алынады, бірақ бұл теңіз тасбақасының толық популяциясы туралы нақты картина бермейді. 2010 жылғы АҚШ Ұлттық зерттеулер кеңесінің баяндамасында теңіз тасбақаларының өмірлік циклы, мысалы, туу және өлім көрсеткіштері туралы толыққанды ақпарат қажет деген қорытынды жасалды. Ұяларды көшіру теңіз тасбақаларын қорғаудың тиімді әдісі болмауы мүмкін. Бір зерттеуде ғалымдар тұщы сулық Арау тасбақасының (Podocnemis expansa) ұяларын көшірудің әсерін зерттеді. Алайда, қарақұйрықты теңіз тасбақасының (Caretta caretta) зерттеуінде Dellert және авторлар су шайып кету қаупі бар ұяларды көшіру жұмыртқалар мен балапандардың тірі қалу мүмкіндігін арттыратынын және су шайып кету қаупін азайтатынын анықтады.

Қосалқы ау

Теңіз тасбақаларына төнген ең маңызды және қазіргі заманғы қауіптердің бірі – балық аулаудың дәл емес әдістеріне байланысты кездейсоқ ұсталып қалу. Ұзын сызықты аулау теңіз тасбақаларының өліміне себеп болатын маңызды фактор болып табылады. Сонымен қатар, қабыққа әшекейлену үшін де, сондай-ақ денсаулыққа пайдалы деген сеніммен де қара нарықта сұраныс бар. Теңіз тасбақалары тыныс алу үшін бетке шығуы керек. Балықшының торына ілігіп, бетке шыға алмай, суға батып кетеді. 2007 жылдың басында Бенгал шығанағында бірнеше ай ішінде мыңға жуық теңіз тасбақасы торға түсу салдарынан қаза тапты. Дегенмен, балық аулау техникасына енгізілетін салыстырмалы түрде арзан өзгерістер, мысалы, сәл үлкенірек ілгектер мен теңіз тасбақалары қашып кетуіне мүмкіндік беретін тұзақтар, өлім-жұлым көрсеткішін күрт төмендетуге мүмкіндік береді. Теңіз тасбақаларын сақтайтын құрылғылар (ТЭД) шағалау торларында теңіз тасбақаларының кездейсоқ ұсталып қалуын 97 пайызға азайтты.

Жағажайларды дамыту

Жағажайларды дамытудың жарық ластануы теңіз торналарының балаларына қауіп төндіреді; қалалардан келетін жарық оларды мұхитқа емес, көлік жолына бағыттайды. Осы аймақтарды қорғауға қарай қозғалыс болды. Флориданың шығыс жағалауында теңіз тасбақаларының ұялары табылған жағажайдың бөліктері қоршаумен қорғалған. Жарық режимі шектеулері жағажайға жарық түсіп, балаларды жаңылыстыруына бәкілдік бермейді. Теңіз тасбақалары үшін қауіпсіз жарықтандыру үшін ақ жарық орнына теңіз тасбақаларына көрінбейтін қызыл немесе сары LED шамдар қолданылады.

Браконьерлік

Теңіз тасбақаларына тағы бір үлкен қауіп – жұмыртқалары мен етінің қара нарықта сатылуы. Бұл проблема бүкіл әлемде кездеседі, бірақ әсіресе Қытай, Филиппин, Үндістан, Индонезия және Латын Америкасының жағалау елдерінде алаңдаушылық тудырады. Мексикада жылына 35 000-ға дейін, ал Никарагуада да сондай мөлшерде теңіз тасбақалары өлтіріледі деп есептеледі. Мексика мен АҚШ-тағы табиғатты қорғаушылар теңіз тасбақасы өнімдерімен сауданы азайту мақсатында "Теңіз тасбақасын жемеңдер" науқанын бастады. Бұл науқандарға Дорисмар, Los Tigres del Norte және Maná сияқты белгілі адамдар тартылды. Теңіз тасбақалары балық емес, тірілейтін жорғалаушылар болғанымен, католиктердің Үрімдік мезгілінде олар жиі желінеді. Сондықтан табиғатты қорғау ұйымдары Рим папасына хат жазып, теңіз тасбақаларын ет деп жариялауын сұрады.

Теңіз қалдықтары

Теңіз тасбақаларына тағы бір қауіп – теңіз қалдықтары, әсіресе оларды медуза деп жаңылыстырып алуы мүмкін пластик заттар және оларға түсіп қалуы ықтимал тасталған балық аулары. Адамдардың пластик қолдануы теңіздегі барлық түрдегі тасбақалардың жоғалу қаупіне алып келуде. Қайта өңдеу туралы көпшілік хабардар, бірақ барлығы да оны іске қоспайды. Мұхиттар мен жағажайлардағы пластик мөлшері күннен күнге артып келеді. Пластик қоқысының үлесі 80 пайызды құрайды. Тасбақалар жағажайда жұмыртқаларынан шыққанда-ақ пластик қаупіне тап болады. Олар мұхитты өздері іздеуге тиіс, ал құрлықтан теңізге қарай жолда көптеген пластик заттарға кездеседі. Кейбіреулері тіпті пластикке түсіп, ресурстардың жетіспеуінен немесе күннің күшті ыстығынан өледі. Теңіз тасбақалары пластик қаптарды жейді, себебі оларды медуза, балдыр және басқа да тамақтарымен шатастырады. Әрбір тасбақа түрі пластикті әртүрлі мөлшерде тұтынады, бірақ оны жұтқанда ішектері біте қалып, ішкі қан кетуге алып келеді, бұл олардың өліміне соқтырады. 2015 жылы Olive Ridley тасбақасының мұрнынан пластик ішетін түтік табылды. Нейтан Робинсоннің видеосы теңіз тасбақаларына пластик ластануының қаупі туралы көпшіліктің назарын аударды. Тасбақалардың пластик тұтынуын зерттеу жұмыстары жалғасуда. Эксетер және Плимут теңіз зерттеу орталығы 102 тасбақаны тексеріп, олардың әрқайсысының асқазанынан пластик тапты. Зерттеушілер осы 102 тасбақаның ішінде 800-нен астам пластик бөлігін анықтады. Бұл көрсеткіш соңғы зерттеулердегі нәтижелерден 20 есе көп. Зерттеушілер ең көп таралған заттардың арасында темекі таспалары, шиналар, түрлі пластик және балық аулау құралдары бар екенін мәлімдеді. Теңіз жануарлары жейтін пластиктегі химиялық заттар олардың ішкі органдарына зиян келтіреді және тыныс жолдарын бітеуі мүмкін. Олар жейтін пластиктегі химиялық заттар да тасбақалардың өліміне себеп болатын маңызды факторлардың бірі. Егер тасбақалар жұмыртқа салуға дайын болса, пластиктен сіңген химиялық заттар жұмыртқаларына өтіп, балаларына әсер етуі мүмкін. Мұндай химиялық заттар организмде болғандықтан, жас тасбақалардың тірі қалуы қиын. Мұхиттағы пластик мөлшері өте көп, оның 80 пайызы қоқыс полигондарынан келеді; мұхиттағы пластик пен планктон арақатынасы 1:6-ны құрайды. "Тынық мұхиты қоқыс дабылы" – Тынық мұхитындағы 6 метр тереңдіктегі қоқыс жиынтығы, оның көлемі 3,5 миллион тоннаға жетеді. Бұл "пластик арал" деп те аталады.

Климаттың өзгеруі

Климаттың өзгеруі теңіз тасбақаларына да қауіп төндіреді. Құм жағалауларындағы құмның температурасы теңіз тасбақасының жынысын жұмыртқада дамып келе жатқанда анықтайтындықтан, температураның көтерілуі тым көп әйелдердің тууына алып келуі мүмкін деген алаңдаушылық бар. Дегенмен, климаттың өзгеруі теңіз тасбақаларының жыныстық құрамына қалай әсер ететінін және қандай басқа да қауіптер тудыруы мүмкін екенін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Зерттеулер көрсеткендей, климаттың өзгеруі теңіз тасбақаларының жынысын өзгертуге себеп болуда. 2018 жылғы қаңтарда Current Biology журналында жарияланған «Әлемдегі ең ірі теңіз тасбақаларының біріне қатысты экологиялық ескерту және әйелдену» атты зерттеу, теңіз тасбақаларының балаларының еркектерге қарағанда әйелдер болып тууының жиілегенін көрсетті. Ғалымдар Ұлы Барьер рифі маңындағы көптеген теңіз тасбақаларының балаларынан қан үлгілерін алды. Бұл зерттеуге дейін еркек және әйел тасбақалардың арақатынасы шамалы айырмашылықты көрсеткен, әйелдердің саны еркектерден сәл көп болған, бірақ олардың көбеюі мен өмірлік циклын қалыпты деңгейде ұстауға жеткілікті болды. Аталған зерттеу нәтижесінде, теңіз тасбақаларының арасында әйелдердің саны еркектерден 99%-ға көп екені анықталды. Құмның температурасы теңіз тасбақасының жынысына зор әсер етеді. Бұл басқа жануарларға тән емес, бірақ теңіз тасбақаларында осылай. Жылы немесе ыстық құм көбінесе теңіз тасбақасының әйел болуына, ал салқын құм еркек болуына ықпал етеді. Климаттың өзгеруі температураны қалыпты деңгейден жоғары көтерді. Теңіз тасбақалары жұмыртқаларын салатын кезде құмның температурасы әрқашан артып келеді. Осыған байланысты, құмға бейімделу процесі жүруі керек, бірақ олардың жаңа температураға бейімделуіне бірнеше ұрпақ қажет болады. Бұл қиындыққа толы, өйткені құмның температурасы үнемі өзгеріп тұрады. Құмның температурасы ғана теңіз тасбақаларына әсер ететін фактор емес. Теңіз деңгейінің көтерілуі олардың есте сақтау қабілетіне де әсер етеді. Олардың жадында туған жерлері мен кейін қайта оралатын жерлерінің картасы сақталған. Су деңгейінің көтерілуі осы картаны бұрмалап, бастапқы орнына қайта оралуын қиындатады. Сонымен қатар, олар жұмыртқаларын салатын жағажайлар да азайып барады. Климаттың өзгеруі дауылдардың саны мен күшін де арттыруда. Дауылдар теңіз тасбақаларының ұялайтын жерлерін жойып, салған жұмыртқаларын да алып кетеді. Су деңгейінің көтерілуі де ұялау орындарының жоғалуына себеп болады. Теңіз тасбақаларының карталарының бұзылуы және ұялау орындарының жойылуы олар үшін зиянды. Өйткені карталары бұрмаланғандықтан және әдеттегі жерлерінде жұмыртқа сала алмайтындықтан, жаңа ұялау орнын табу олар үшін қиынға соғады. Олар әдетте белгілі бір кестеге сүйенеді, ал кесте бұзылғанда олардың өміріне де әсер етеді. Теңіздің температурасы да көтерілуде, бұл олардың тамақтануына және тағамдық әдеттеріне әсер етеді. Коралл рифтері температураның көтерілуінен қатты зардап шегеді, ал теңіз тасбақаларының көп бөлігі коралл рифтерінде немесе олардың маңында тамақтанады. Коралл рифтерінде тіршілік ететін көптеген жануарлар тіршілік ету үшін рифтерге мұқтаж. Рифтер өлгенде, олардың маңындағы теңіз өмірі де жойылады, бұл көптеген жануарларға әсер етеді.

Мұнайдың төгілуі

Теңіз тасбақалары мұнай ластануына өте осал, себебі мұнай су бетінде ұзақ уақыт қалады, сондай-ақ мұнай олардың өмір циклінің кез келген сатысында әсер етуі мүмкін. Мұнай олардың ас қорыту жүйесіне енген кезде улануы мүмкін. Теңіз тасбақаларының туғаннан басталатын өмірлік циклі бар. Бұл цикл тасбақаның жынысына байланысты, бірақ олар өмір бойы осы циклді сақтайды. Олар жағажайда жұмыртқадан шығып, суға жетеді, содан кейін тамақ іздеу үшін шығады. Одан кейін көбейіп, басқа тасбақамен жұптасады. Ұрғашылары жағажайға қайта оралып, осы процесті қайта бастайды. Ал еркектері жұптасқаннан кейін тамақтанады және осыны қайталап жасайды. Мұнай төгілуі осы циклге елеулі әсер етеді. Егер ұрғашы тасбақа жұмыртқа салып, мұнай жұтса, мұнайдағы химиялық заттар ұрпаққа беріліп, олардың тірі қалуы қиын болады. Мұнай теңіз тасбақаларының тамақтануына да әсер етеді. Егер олар жеген нәрседе мұнай болса немесе мұнай сіңген болса, ол олардың денесіне еніп, тасбақаның ішкі органдарына зиян келтіре бастайды.

Оңалту

Жарақат алған теңіз тасбақаларын кәсіби ұйымдар құтқарып, оңалтады (және мүмкін болса, оларды қайтадан теңізге жібереді). Мұндай ұйымдардың мысалдары: Флорида штатының Бока-Ратон қаласындағы Гумбо Лимбо табиғат орталығы, Солтүстік Каролина штатының Сурф-Сити қаласындағы Карен Бисли теңіз тасбақаларын құтқару және оңалту орталығы және Қытайдың Хайнань қаласындағы Теңіз тасбақалары 911. Бір құтқарылған теңіз тасбақасы, оның жұтқан монетасынан Никель деп аталды, қазір Чикаго қаласындағы Шедд аквариумында өмір сүреді.

Шалқарлармен симбиоз

Теңіз тасбақаларының кейбір балықшалармен (барнакл) симбиоздық қарым-қатынасы бар деп саналады, онда балықшалар теңіз тасбақаларына зиян келтірмей, олардың үстінде өсіп пайда алады. Балықша – мұхиттың төменгі немесе үстіңгі бөлігіндегі әртүрлі субстраттарға жабысатын, қатты қабықты, кішкентай шағын жәндіктер. Ересек балықшалар қозғалмайтын организмдер, бірақ дернәсіл кезеңінде планктон болып су қанатында еркін қозғалады. Дернәсілдер қоныстану орнын және соңында, әдетте 5-10 жылға дейін өмір сүретін мекенін таңдайды. Дегенмен, теңізде кең таралған Chelonibia testudinaria балықшасының жасы туралы есептер, олардың кем дегенде 21 ай өмір сүретінін, ал одан да үлкендері сирек кездесетінін көрсетеді. Chelonibia балықшалары теңіз тасбақаларының тамақтану аймақтарын анықтау үшін де қолданылған. Балықша қабығындағы тұрақты изотоптар арақатынасын талдау арқылы ғалымдар әртүрлі тасбақалардың жүзіп өткен судың (температура және тұздылығы) айырмашылықтарын анықтап, олардың мекендейтін аймақтарын ажырата алады. Балықша дернәсілдері үшін ең қолайлы орын – теңіз тасбақаларының қабығы немесе мойнының терісі. Дернәсілдер таңдалған жерге жабысып, жұқа ет қабатымен оралып, қабықша бөліп шығарады. Көптеген балықша түрлері кез келген бетке жабыса алады, бірақ кейбір түрлері нақты жануарлармен міндетті симбиоздық қарым-қатынасқа ие, бұл қолайлы орын табуды қиындатады. Шамамен 29 түрлі "тасбақа балықшасы" тіркелген. Алайда, балықшалар тек теңіз тасбақаларында ғана емес, басқа да организмдерде де кездеседі. Оларға моллюскалар, киттер, онбунақты шаяндар, дельфиндер және осы топтармен байланысты басқа да түрлер жатады. Теңіз тасбақасының қабығы ересек балықшалар үшін үш себептен идеальді мекен. Теңіз тасбақалары ұзақ өмір сүреді, 70 жылдан астам, сондықтан балықшалардың қожайындарының өлімінен қауіптенуіне қажеті жоқ. Алайда, теңіз тасбақаларындағы өлім-жітім көбінесе олардың қабықтарын тастауынан болады, емес, теңіз тасбақасының өлімінен. Бірақ бұл қарым-қатынас толыққанды симбиоздық емес. Балықшалар өз қожайындарына тікелей зиян келтірмесе де, олар теңіз тасбақаларына кері әсер етеді. Балықшалар теңіз тасбақасына қосымша салмақ пен кедергі келтіреді, жүзуге қажетті энергияны арттырады және олжаны ұстау қабілетіне әсер етеді, бұл әсер балықшалардың санымен бірге артады.