Кіріспе

Когнитивтік риторика – риторика, құрастыру және педагогика саласына, сондай-ақ когнитивтік ғылымға негізделген немесе оған үлес қосатын тіл мен әдебиетті зерттеу әдісіне қатысты көзқарас.

Тарих

Когнитивтік революциядан кейін когнитивтік лингвистер, компьютерлік ғалымдар және когнитивтік психологтар риторикалық және әдеби сынның терминдерін қабылдады. Атап айтқанда, метафора – танымдық ғылымның негізгі ұғымы, әсіресе мағына жасау метафораны жасау және түсінуге байланысты болатын когнитивтік лингвистикалық модельдер үшін. Компьютерлік ғалымдар мен ой-сана философиясының мамандары "скрипттер", "оқиғалар", "аң-сезім ағыны", "көптеген нұсқалар" және "Джойси машинасы" сияқты терминдер үшін әдебиеттануға жүгінеді. Когнитивтік психологтар көркем әдебиеттегі повестьтерде және ауызша дәстүрде өлеңдерді жеткізудегі "оқырманның реакциясы" және "дексис" сияқты әдеби және риторикалық тақырыптарды зерттеді.

Құрамы

Риторика – құрастыру зерттеулері мен педагогикаға жиі сілтеме жасалатын термин, бұл дәстүр ежелгі Грекияға дейін жетеді. Риториканың оқытылатын өнер (техне) ретінде пайда болуы риторика мен құрастыру педагогикасын байланыстырады, әсіресе софизм дәстүрінде. Аристотель риторика бойынша софистердің қолжазбаларын жинап, оларды «Синагога Техне» (б.з.д. төртінші ғасыр) еңбегінде сынға алды. Ежелгі Римде грек риторикалық дәстүрі сіңіріліп, білім беру үшін маңызды болды, себебі риторика жоғары саяси қоғамда, дамыған құқықтық жүйеде бағаланды, онда жақсы сөйлеу артықшылыққа, одақтастыққа және заңдық шешімдерге қол жеткізу үшін өте маңызды болды. Құрастыруға бағытталған когнитивтік риториктер (мысалы, Линда Флоуэр және Джон Хейс) когнитивтік ғылымның парадигмаларын, әдістерін және терминдерін пайдаланып, құрастыру педагогикасын құрады, онда жазу – күнделікті мәселелерді шешу процесінің бір көрінісі болып табылады. Карнеги-Меллондағы әріптестері Флоуэр мен Хейс жазу арқылы мәселелерді шешу бойынша зерттеулер жүргізді, онда қатысушылар ойларын айта отырып, мәселені шешеді, жазу кезінде олардың санасында қандай процестер жүріп жатқанын көрсетеді. Жанет Эмиг жазу процесінің элементтерін және процесс пен нәтиже арасындағы байланысты зерттеді. Джон Дьюи мен Жан Пиажедің транзакциялық және тәжірибелік оқынудың танымдық теорияларына сүйене отырып, Эмигтің когнитивтік риторикаға қосқан үлесі – сөйлеу актілері мен жазу актілері арасындағы айырмашылықты анықтауы. Сөйлеу мен жазу – тілдік функцияларды орындаудың әртүрлі тәсілдері болғандықтан, Эмиг сөйлеу процесі мен жазу процесі әртүрлі өрнектеу құралдарына әкеледі деп санайды. Эмиг атап көрсететін бір мәселе – жазу белгілі бір тұзаққа айналуы мүмкін, себебі жазушы өз жазбалары арқылы оқиғаға қатысушы болады. Эмиг анықтаған тағы бір мәселе – жазу құрылымының жазушының оқиғаны қалай баяндағанын қалыптастыру мүмкіндігі. Бұл құрылым қайшылық тудырады, өйткені жазу жазушының тәжірибесімен, емес формасымен анықталуы керек. Патриция Биззелл форма мен конвенция арасындағы мәселелерді көрсету үшін жазу мен ойлауды қатар қояды. Биззелл екі теориялық ұстанымды анықтайды: 1) ішкі бағытталған теоретиктер жазуды оқытуда стиль мен конвенцияларға назар аударады; 2) сыртқы бағытталған теоретиктер бұл тілдік функциялар туа біткен деп санайды. Ішкі бағытталған теорияда студенттер өздері білгенін қолданып, оны жазу жағдайына (ойлау процесіне) бейімдейді. Сыртқы бағытталған теория формаларды оқыту мүмкін емес деп мәлімдейді, себебі жазушылардың тілді таңдауы жазу міндетінің немесе мақсатының (әлеуметтік процесс) риторикалық жағдайына байланысты өзгеруі мүмкін. Биззеллдің айтуынша, студенттер әртүрлі дискурстық қауымдастықтарға қатысады, ал жазушылар осы дискурстағы ережелерді анықтау қабілетімен шектеледі. Биззелл жазушының өзінің процесінде қайда екенін ескеретін және жазушы өздері білгенін тапсырмаға қолдануы керек, содан кейін білмейтіндерін анықтау үшін қайта оралып, жағдайға бейімделуге шақырады. Джеймс А. Берлин кәсіби құрастыру мен коммуникацияларға назар аудару және идеологияны елемеу арқылы, әлеуметтік когнитивтік риторика – сананың құрылымдарын тілдің құрылымдарына және жеке адамдар арасындағы қарым-қатынасқа бейімдейтін – корпоративтік капитализмде жұмысшыларды оқыту құралы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді деп дәлелдейді. Берлин әлеуметтік когнитивтік риториканы әлеуметтік эпистемиялық риторикамен салыстырады, ол идеологияны құрастыру педагогикасының негізгі мәселесіне айналдырады.

Тіл және әдебиеттану

Когнитивтік риторика әдебиеттің қасиеттерін когнитивтік ғылым тұрғысынан қарастырудың жаңа тәсілін ұсынады. Ол пәнаралық сипатқа ие және жолданбалы теорияны құруға мүмкіндік беретін деректер мен әдістерге бағынышты. Риторика сонымен қатар аудиторияға тигізетін әсері зерттелген стилистикалық құралдар қорын ұсынады, бұл когнитивтік нейропсихология және когнитивтік ғылым салаларындағы зерттеушілерге қолжетімді көрнекті мысалдармен толыққан индекс болып табылады. Марк Тернер (когнитивтік риториканың белгілі қайраткері) үшін, оқиғалық бейнелеу – күнделікті ойлаудың негізгі құралы. Адамдар өзінің тәжірибесін шағын кеңістіктік оқиғалардан басталатын үнемі ағып жатқан оқиғалар арқылы ұйымдастырады. Мағына негізінен параболалық (ұқсас ертегі сияқты): екі немесе одан көп оқиғаның пішіні немесе түсінік кеңістіктері параболалық процесте бірігіп (қосылып), ешбір бастапқы компонентте кездеспейтін жаңа қасиеттері бар түсініктерді жасайды. Бұл процесс күнделікті болып табылады: сіз бетке қарай бара жатқан нысан сізге тиетінін күту – кеңістіктік көзқарастың жобалануының мысалы. Мұндай оқиға ағыны – жоспарлау, бағалау, түсіндіру, сондай-ақ өткенді еске түсіру және болашақты елестету үшін маңызды, өте бейімделгіш процесс. Осылайша, әдеби процестер тілдік қабілет пайда болуына дейін (модульдік немесе үздіксіз) бейімделуге қабілетті құндылыққа ие.

Әлеуметтік-эпистемиялық риторика

Джеймс А. Берлин

Танымдық риторика

Фаннесток, Жанна. "Когонитивті ғылым дәуіріндегі риторика". Риториканың тиімділігі. Граф, Ричард. ред. Нью-Йорк: Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 2005. Гиббс, Реймонд. Ақыл-ой поэтикасы: образды ойлау, тіл және түсінік. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1993. Джексон, Тони. "Когонитивті ғылым, эволюциялық психология және әдебиеттанудың қарым-қатынасындағы мәселелер мен қиындықтар". Poetics Today, 23.1 (2002) 161–179. Джексон, Тони. "Пәраралық зерттеуді сұраққа салу: когнитивті ғылым, эволюциялық психология және әдебиеттік сын". Poetics Today, 21: 319–47. Джонсон, Марк. Ақылдағы дене: мағынаның, қиялдың және ақыл-ойының денелік негізі. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1987. Лакофф, Джордж және Марк Тернер. "Рационалдықтан гөрі қызықтырақ: поэтикалық метафораға нұсқаулық". Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1989. Лакофф, Джордж. "Метафораның заманауи теориясы". "Метафора және ойлау" еңбегінде, 2-ші басылым. Ред. Эндрю Ортони. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1993. Лакофф, Джордж. Әйелдер, от және қауіпті нәрселер: категориялар ақыл туралы не білдіреді. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1987. Оукли, Тодд. "Назардан мағынаға: семиотика, лингвистика және риторика саласындағы зерттеулер". Еуропалық семиотика сериясы, 8-том. Lang Verlag, 2009. Парриш, Алекс С. Бейімделмелі риторика: эволюция, мәдениет және көндіру өнері. Нью-Йорк: Routledge, 2013. Пинкер, Стивен. Сөздер мен ережелер: тілдің құрамы. Нью-Йорк: Basic Books, 1999. Ричардсон, Алан. "Әдебиет және когнитивті революция: кіріспе". Poetics Today, 23.1 (2002) 1–8. Шен, Ишаяху. "Метафораның когнитивтік аспектілері". Poetics Today, 13.4: 567–74. Томаскелло, Майкл. "Тіл – инстинкт емес". Когнитивті даму, 10 (1995): 131–56. Тернер, Марк. Өлім – сұлулықтың анасы: ақыл, метафора және сын. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1987. Тернер, Марк. Ақылды оқу: когнитивті ғылым дәуіріндегі ағылшын тілін зерттеу. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1991.

Когнитивтік риторика, композиция және педагогика

Берлин, Джеймс. "Жазу сабағындағы риторика және идеология". College English, 50.5, қыркүйек 1988: 477–494. Брунер, Жером С. Білім беру процесі. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1960. Брунер, Жером С., Р. Р. Оливер және П. М. Гринфилд және т.б. Танымдық даму туралы зерттеулер. Нью-Йорк: John Wiley, 1967. Кристенсен, Фрэнсис. Жаңа риторикаға қатысты жазбалар: Мұғалімдерге арналған алты эссе. Нью-Йорк: Harper and Row, 1967. Флауэр, Линда және Джон Р. Хейз. "Жазудың танымдық процестерінің теориясы". College Composition and Communications, 32 (1981): 365–387. Флауэр, Линда. Жазудағы мәселелерді шешу стратегиялары. 2-басылым. Сан-Диего: Harcourt, 1985. Флауэр, Линда. Келісілген мағынаның құрылысы: Жазудың әлеуметтік-танымдық теориясы. Карбондейл және Эдвардсвилл: Southern Illinois University Press, 1994. Хейз, Джон Р. және Линда Флауэр. "Қайта қарастырудағы танымдық процестер". Розенберг (ред.) еңбектерінде, Қолданбалы психолингвистикадағы жетістіктер. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1987. Шор, Айра. Сынақтап оқыту және күнделікті өмір. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1987. Цур, Реувен. "Әдебиетті оқытуға ерекше назар аудара отырып, университет білімінде концептуалды емес ақпараттың орны". Pragmatics & Cognition, 17 (2009): 309–330. Цур, Реувен. Танымдық поэтика теориясына қарай. Амстердам: North Holland, 1992.