Кіріспе
Америка философы және әдеби сыншысы (1897–1993) Кеннет Дува Берк (5 мамыр 1897 – 19 қараша 1993) – американдық әдеби теоретик, сондай-ақ ақын, эссеші және романист, 20-ғасыр философиясы, эстетикасы, сын және риторикалық теориясы туралы жазған. Әдебиет теоретигі ретінде Берк білімнің мәніне негізделген талдауларымен танымал болды. Ол сонымен қатар, дәстүрлі риторикадан алшақтап, әдебиетті "символикалық әрекет" деп қарастырған тұңғыш сарапшылардың бірі болды. Берк еңбектерінде тек әдеби мәтіндер ғана емес, сонымен қатар аудиториямен байланысқа түсетін мәтіннің элементтері де қарастырылды: әлеуметтік, тарихи, саяси ая, автордың өмірбаяны және т.б. Мансабы барысында Берк "Джонс Хопкинс әдебиет теориясы мен сын жөніндегі нұсқаулықта" "20-ғасырдың ең ерекше, күрделі және теориялық тұрғыдан дамыған американдық әдеби сыншыларының бірі" деп бағаланды. Оның еңбектері риториктер мен философтар арасында бүгінге дейін талқыланып жүр.
Kenneth Duva Burke (May 5, 1897 – November 19, 1993) was an American literary theorist, as well as poet, essayist, and novelist, who wrote on 20th century philosophy, aesthetics, criticism, and rhetorical theory. As a literary theorist, Burke was best known for his analyses based on the nature of knowledge. Further, he was one of the first individuals to stray from more traditional rhetoric and view literature as "symbolic action." Burke was unorthodox, concerning himself not only with literary texts, but also with the elements of the text that interacted with the audience: social, historical, political background, author biography, etc. For his career, Burke has been praised by The Johns Hopkins Guide to Literary Theory and Criticism as "one of the most unorthodox, challenging, theoretically sophisticated American born literary critics of the twentieth century." His work continues to be discussed by rhetoricians and philosophers.
Жеке өмірбаяны
Кеннет Дува Берк 1897 жылғы 5 мамырда Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында дүниеге келді және Пебоди орта мектебін бітірді, онда ол Малкольм Коули және Джеймс Лайтпен дос болды. Ол Огайо штатының университетіне француз, неміс, грек және латын тілдерін оқуға түсті. Кейін ата-анасымен бірге Нью-Джерси штатының Уихокен қаласына көшіп, Колумбия университетіне қабылданды. Оқу кезінде ол "Қабан басы" қоғамының мүшесі болды. Бірақ, оқу ортасының шектеулі болуы Беркті Колумбия университетінен кетуге итермеледі, ол ешқашан жоғары білім дипломын алмады. Гринвич-Виллиджде ол Харт Крейн, Малкольм Коули, Горхам Мансон және кейін Аллен Тейт сияқты авангард жазушыларымен бірге болды. Христиан ғылымын ұстанған анасы тәрбиелеген Берк кейіннен агностикке айналды. 1919 жылы ол Лили Мэри Баттерхамға үйленді, олардан үш қызы болды: марқұм феминист, марксистік антрополог Элеонора Ликок (1922–1987); музыкант (Жанна) Эльспет Чапин Харт (1920–2015); және жазушы, ақын Франс Берк (шамамен 1925 жылы туған). Кейін Лилиден ажырасып, 1933 жылы оның қарындасы Элизабет Баттерхамға үйленді, олардан Майкл және Энтони есімді екі ұлы болды. Берк 1923 жылы модернистік әдеби журнал "The Dial" редакторы, ал 1927 жылдан 1929 жылға дейін оның музыка сыншысы болды. Кеннет өзі де пианинода шебер ойнаған. 1928 жылы ол американ әдебиетіне қосқан үлесі үшін "Dial" сыйлығын алды. 1934–1936 жылдары "The Nation" журналының музыка сыншысы болды және 1935 жылы Гуггенхайм стипендиясын жеңіп алды. Оның сын туралы жұмыстары оны қайтадан университет ортасына оралуына түрткі болды. Осының нәтижесінде ол Беннингтон колледжі сияқты әртүрлі колледждерде сабақ беріп, әдеби еңбегін жалғастырды. Берктің көптеген жеке құжаттары мен хаттары Пенсильвания штаты университетінің арнайы жинақтар кітапханасында сақтаулы. Бірақ, университеттерде дәріс бергеніне қарамастан, Берк өзіндік білім алған және тәлімгерліксіз ғалым болды. Кейінгі өмірінде оның Нью-Джерсидегі шаруа қожалығы үлкен отбасы үшін танымал жазғы демалыс орны болды, бұл туралы оның немересі, танымал әнші-күйші Гарри Чапин хабарлады. Берк 96 жасында Нью-Джерси штатының Андовер қаласындағы үйінде жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды.
Емдеу және әсер ету
Бёрк, көптеген жиырмасыншы ғасырдың теоретиктері мен сыншылары сияқты, Карл Маркс, Зигмунд Фрейд және Фридрих Ницше идеяларының күшті ықпалына түсті. Ол өмір бойы Шекспирді зерттеді және Торстейн Вебленнің де ықпалына ие болды. Ол өзін кез келген философиялық немесе саяси мектептің жақтасы ретінде тануға қарсы тұрды және 1930-шы жылдары әдеби сынды бағындырған марксистермен айқын және көпке танымал үзіліс жасады. Бёрк жылдар бойы көптеген әдеби сыншылармен, ойшылдармен және жазушылармен хат алмасты, олардың ішінде Уильям Карлос Уильямс, Малкольм Коули, Роберт Пенн Уоррен, Аллен Тейт, Ральф Эллисон, Альберт Мюррей, Кэтрин Энн Портер, Жан Тумер, Харт Крейн және Марианна Мур болды. Кейінгі ойшылдардың арасында Бёрктің ықпалын мойындағандар – Гарольд Блум, Стэнли Кавелл, Дж. Хиллис Миллер, Сьюзан Сонтаг (оның Чикаго университетіндегі студенті), Эрвинг Гоффман, Джеффри Хартман, Эдвард Саид, Рене Жирар, Фредерик Джеймсон, Майкл Кальвин МакГи, Делл Хаймс және Клиффорд Гертц. Бёрк Томас Манн мен Андре Гидтің маңыздылығын бағалаған және түсіндірген алғашқы танымал американдық сыншылардың бірі болды; ол "Венециядағы өлім" атты алғашқы ағылшын аудармасын жасады, ол алғаш рет 1924 жылы The Dial журналында жарық көрді. Бұл аударма қазір Х. Т. Лоу Портердің 1930 жылғы әйгілі аудармасынан гөрі әлдеқайда адал және нақты деп есептеледі. Бёрктің саяси қатысуы айқын көрінеді – "Мотивтер грамматикасы" кітабының эпиграфы ad bellum purificandum (соғысты тазартуға) деп басталады. Америкалық әдеби сыншы Харольд Блум Бёрктің "Контрмәлімдемесі" және "Мотивтер риторикасы" еңбектерін өзінің "Батыс каноны" кітабына қосты. Замандастарының ықпалынан өзге, Бёрк риторика туралы теориясын дамыта отырып, Аристотельдің ілімдерін ескерді. Оның идеяларының маңызды көзі – Аристотельдің "Риторикасы". Осы еңбекке сүйене отырып, Бёрк тіл туралы жазбаларын әлеуметтік контекстке бағыттады. Сол сияқты, ол тілді логикалық сөйлеу мен грамматикалық құрылымнан гөрі күрделірек деп қарастырды, себебі тілдің әлеуметтік контекстін таза ақыл-ойының қағидаларымен шектеуге болмайтынын түсінді. Бёрк риториканың Платондық және қазіргі заманғы көзқарастары арасында шекара салды, оларды тиісінше "ескі риторика" және "жаңа риторика" деп атады. Біріншісі кез келген жолмен сендірумен, ал екіншісі "сәйкестендірумен" байланысты. Бёрк "сәйкестендіру" терминін қолдану арқылы сөйлеушінің өзін белгілі бір топтармен, мысалы, мақсатты аудиториямен байланыстыру процесін сипаттайды. Оның "сәйкестендіру" туралы идеясы классикалық риториканың этикасына ұқсас, бірақ аудиторияға тұрақты әсер ету үшін логос пен патостың қолданылуын да түсіндіреді. Ол сөйлеушінің риторикасымен "сәйкестендіру" арқылы сипатталады, себебі олардың сөздері біз өмір сүріп жатқан әлемді бейнелейді. Бұл теория этикадан ең бастысы Бёрктің көркемдік коммуникация тұжырымдамасымен ерекшеленеді, ол "өнердің соңы және оның мәні" деп санайтын сөздікпен анықталады. Риториканы қолдану эстетикалық және әлеуметтік құзыреттілікті көрсетеді, сондықтан Бёрк пікірінше, мәтінді таза ғылыми немесе саяси тұрғысынан қарастыру қиын. Риторика біздің әлеуметтік жекелігімізді көбінесе лингвистикаға негізделген, бірақ жалпы алғанда кез келген символикалық бейнелерді қолдану арқылы қалыптастырады. Ол бұл мәселені драмалық метафора арқылы түсіндіреді, онда өзара тәуелді кейіпкерлер бір-бірімен сөйлесіп, қарым-қатынас жасайды, сонымен қатар басқаларына да солай етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Бёрк сәйкестендіруді ынандыруға қатысты функция ретінде сипаттайды. Бёрк риториканы "адам агенттерінің сөздерді басқа адам агенттерінде көзқарасты қалыптастыру немесе іс-әрекетке итермелеу үшін қолдануы" деп анықтады. Оның анықтамасы адамдардың риториканың мағынасын қалай түсінетініне байланысты бұрыннан қалыптасқан идеяларға негізделген. Бёрк риториканы адамдарды қозғау немесе іс-әрекетке шақыру үшін сөздерді қолдану деп сипаттайды. Одан әрі, ол риториканы ынандырумен шамалы ғана ерекшеленетін нәрсе деп сипаттады ("Мотивтер риторикасы", 1950). Бёрк риториканың адамдардың өмірінде өзгерістер тудыруға бағытталғанын айтты. Бұл өзгеріс көзқарас, ниет немесе мақсат арқылы көрінеді, бірақ физикалық да болуы мүмкін. Көмек сұрау – риторикалық әрекет. Риторика – бұл адамдарды физикалық әрекетке шақыратын символикалық әрекет. Соңында, Бёрк пікірінше, риторика мен ынандыру өзара алмастырылатын сөздерге айналады. Басқа ғалымдар да риториканы ұқсас түрде анықтайды. Аристотель риториканың адамдарды сендіру құралы (сонымен қатар ақпарат алу құралы) екенін айтты. Ол риториканың сөйлеуші білуі керек болса, адамдарды сендіруге күші бар екенін мәлімдеді. Аристотель өз аргументтерін қалыптастырудың бір жолы – силлогизмді қолдану болды. Риториканың сендіру үшін қолданылған тағы бір мысалы – кеңес беру дискурсы. Мұнда саясаткерлер мен адвокаттар саясатты қабылдау немесе қабылдамау үшін сөздерін қолданды. Салли Гирхарт риториканың өзгерістерді тудыру үшін ынандыруды қолданатынын айтады. Ол ынандырудың зорлық пен зиянды екенін айтса да, өзгерістерді тудыру үшін оны өзі де қолданады.
Философия
Символдардың саяси және әлеуметтік күші Берктің өміріндегі ғылыми еңбектерінің орталық мәселесі болды. Ол, "адамдар не істеп жатыр және неге істеп жатыр деуіміздің мәнісін" түсіну арқылы әлемді қабылдауымыздың танымдық негізін түсіне аламыз деп санады. Берк үшін, біз қандай оқиғаны баяндауды таңдаймыз, соның өзінде кейбір ерекшеліктерге басымдық беріледі. Ол мұның біздің әлемді қалай көретініміз туралы көп нәрсені айта алады деп сенді.
Драматизм
Бёрк әлеуметтік және саяси риторикалық талдауды «драматизм» деп атады және тілдік талдау мен тілді қолданудың мұндай тәсілі қақтығыстың негізін, ынтымақтастықтың артықшылықтары мен кемшіліктерін, сәйкестендіру мен біртұтастық мүмкіндіктерін түсінуге көмектеседі деп сенді. Бёрк тілдің риторикалық функциясын «табиғатынан символдарға жауап беретін тіршілік иелерінде ынтымақтастық тудыратын символикалық құрал» деп анықтады. Оның адамзат туралы анықтамасында «адам» – «символдарды қолданатын, жасайтын және дұрыс қолданбайтын, теріс пікірді ойлап табушы, өзі жасаған құралдармен табиғи жағдайынан бөлінген, иерархия рухымен қозғалатын және кемелділікпен бүлінген жануар» делінген. Бёрк үшін адам мінез-құлқындағы маңызды мәселелердің бірі – символдарды қолданудың орнына, адамдардың символдармен манипуляциялау жағдайларынан туындады. Бёрк, егер біз басқаларға себептер іздесек, бес элемент арасындағы қатынастарға сүйенетінімізді айтты: әрекет, оқиға орны, агент, әрекет ету құралы және мақсат. Бұл «драматистік пентада» деп аталады. Пентада оның драматистік әдісіне негізделген, ол адамдық қарым-қатынасты әрекет түрі ретінде қарастырады. Драматизм «мотивтер мәселесін драма талдауынан туындаған, тіл мен ойды негізінен әрекет ету тәсілдері ретінде қарастыратын перспективада қарастыруға шақырады» (Мотивтер грамматикасы, xxii). Бёрк әдеби сынды формалистік ізденіс ретінде емес, маңызды әлеуметтанулық әсері бар ізденіс ретінде қарастырды; ол әдебиетті «өмірге қажетті құрал» ретінде көріп, халыққа халықтық даналық пен салауаттылықты ұсынып, осылайша олардың өмір салтын бағыттады.
Терминисттік экран
Бёрк үшін тағы бір маңызды ұғым – терминистік экран, яғни әлемді түсінуге көмектесетін, символдар жиынтығынан құралған, біз үшін түсініктілікке айналатын экран немесе желі. Мұнда Бёрк риторикалық теоретиктер мен сыншыларға тіл мен идеология арасындағы байланысты түсінудің жолын ұсынады. Бёрк пікірінше, тіл тек шындықты "көшірмейді", сонымен қатар шындықты таңдауға және одан ауытқуға да көмектеседі. "Символикалық әрекет ретінде тіл" (1966) еңбегінде ол былай деп жазады: "Кез келген терминология шындықтың көрінісі болса да, терминология ретінде оның табиғаты бойынша шындықтың іріктеуі болуы керек; және осы деңгейде ол шындықтың бұрылуы ретінде де жұмыс істеуі керек". Бёрк терминистік экрандарды шындықтың көрінісі ретінде сипаттайды – біз бұл символдарды назарымызды қолдағы мәселеге бағыттайтын нәрселер деп қабылдаймыз. Мысалы, бір нысанның әртүрлі сүзгілермен түсірілген суреттері көрерменнің назарын әртүрлі бағыттарға бұрады, дәл сияқты академиялық салалардың әртүрлі тақырыптары да назарды әртүрліше аударады. Бёрк былай дейді: "Біз терминистік экрандарды қолдануға тиіміз, себебі терминдерді пайдаланбастан ештеңе айта алмаймыз; қандай терминдерді қолдансақ та, олар сөзсіз тиісті экранды құрайды; және кез келген мұндай экран міндетті түрде назарды бір салаға, екіншісінен гөрі, бағыттайды". Бёрк Шекспир мен Софоклдің еңбектерінен ғана емес, сонымен қатар поп-мәдениетке үлкен әсер еткен фильмдер мен радиодан да шабыт алды, себебі олар "символикалық және риторикалық элементтерге" толы болды. Біз, адамдар, алдымызға қойылған экранды қабылдауға бейімбіз, және бұған теледидар мен веб-сайттар сияқты бұқаралық мәдениет кінәлі болуы мүмкін. Бүгінгі БАҚ терминистік экрандарды өзгертіп жіберді, немесе Ричард Той өзінің "Риторика: өте қысқа кіріспе" кітабында жазғандай, "тілдік сүзгілер, бізді жағдайларды белгілі бір тұрғыдан қарауға итермелейді".
Сәйкестендіру
Бёрк сәйкестендіруді ынандырудың маңызды құралы деп қарастырды. Берктің пікірінше, біз біреудің сөйлегенін тыңдағанда, ол адамға қаншалықты ұқсас екенімізді бағалаймыз. Егер біздің көзқарастарымыз сөйлеушінің көзқарастарымен сәйкес келсе, біз оның риторикасымен, яғни сөйлеушінің өзімен сәйкестендіреміз. Сөйлеушімен қаншалықты сәйкес келеміз, соған байланысты оның аргументтеріндегі қорытындыларын, сондай-ақ оның барлық (немесе көп бөлігі) салдарына келісуіміз мүмкін. "Мотивтер риторикасында" Берк риторикалық жағдайда өзін-өзі тануды ғана емес, сонымен қатар өзіміз емес нәрселермен – заттармен және ұғымдармен сәйкестендіруді де талдайды. Бёрк кітаптарында бірлік, меншік, тәуелсіздік және айлакерлік сияқты сәйкестендірудің тағы да бірнеше қырларын талқылайды. Риторикадағы сәйкестендіруді зерттеуі қазіргі риторикалық теорияға зор әсер етті. Ол батыстағы риториканы сәйкестендіруді зерттеу арқылы өзгертіп жіберді, риториканың тек "ұтымды аргумент пен эмоциядан" ғана емес, сонымен қатар адамдардың бір уақытта тілмен және бір-бірімен байланысуынан тұратынын дәлелдеді.
Құрметтер
Бёрк 1981 жылы Америка кітап сыйлығының әдебиет саласындағы ұлттық медалімен марапатталды. "Нью-Йорк таймс" газетінің 1981 жылғы 20 сәуірдегі санында жарияланғандай, "Викинг Пресс баспасын құрған, қайтыс болған Харольд Гинцбергтің құрметіне тағайындалған 15 000 долларлық сыйлық, американдық әдебиетке көрнекті және үздіксіз үлес қосқан американдық жазушыны марапаттайды".