Кіріспе

Арменияның бір палаталы заң шығару органы – Арменияның Ұлттық жиналысы (Hayastani Hanrapetyut'yan Azgayin zhoghov немесе жай ғана Ազգային ժողով, ԱԺ Azgayin Zhoghov, AZh) – Армения үкіметінің заң шығарушы тармағы болып табылады. Бұл орган бейресми түрде Армения Парламенті (խորհրդարան, khorhrdaran) деп те аталады.

Шолу

Ұлттық Ассамблея 1918 жылы Армения Ұлттық Кеңесі тәуелсіздік жариялағаннан кейін Хорхурд ретінде құрылған. Елдің уақытша заң шығару органы ретінде әрекет еткен Армения Ұлттық Кеңесі мүшелік санын үш есеге көбейтіп, Дашнактар мен популистерден құралған уақытша коалициялық үкімет құрды. 1919 жылғы Армения парламенттік сайлауынан кейін Ұлттық Ассамблеяның құрамы тағы да 80 депутатқа дейін ұлғайды, оның ішінде бірнеше аз ұлт өкілдері де болды. Хорхурд 1920 жылы Арменияның кеңестік үкіметке айналуына дейін екі жыл ішінде төрт премьер-министрмен, Дашнактардың басым көпшілігімен жұмыс істеді. 1938 жылдан бастап Армения Кеңестік Социалистік Республикасының Ұлттық Ассамблеясы Армения Жоғарғы Кеңесі деп аталды. 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін және 1995 жылы Арменияның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін қазіргі Ұлттық Ассамблея құрылды. Ұлттық Ассамблея – бірпалаталы орган. Ұлттық Ассамблея кем дегенде 101 орыннан тұрады, бірақ қосымша орын бөлінген жағдайда, өте сирек болса да, шамамен 200 орынға дейін өсе алады. Ұлттық Ассамблеяның төрағасы – Ален Симонян.

Сайлау жүйесі

2021 жылдың сәуірінде енгізілген сайлау жүйесіне жасалған түзетулерден кейін парламент мүшелері жабық партиялық тізімдер арқылы, партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік әдісімен ғана сайланады. Егер олар партиялық тізімдердің тиісті бөліміне енгізілсе, ұлттық азшылықтар үшін төрт мандат резервтелген. Партия тізімінің жоғарғы сегментінде бір жыныстың өкілдері 70%-дан аспауы тиіс. Партиялардың мандаттарды бөлуге қатысуы үшін 5% дауыс, ал одақтардың (блоктардың) – 7% шегінен өтуі қажет. Заң бойынша, парламентте кем дегенде үш саяси күш болуы керек, тіпті олардың бірі немесе бірнешесі сайлау шегінен өтпесе де. Мұндай жағдайда, партия немесе блок екеніне қарамастан, парламентке қай партияның өтетінін үлесі анықтайды. Егер бірінші турда ешбір партия мандаттардың 50%-дан астамын жеңіп алмаса және сайлау қорытындысы жарияланғаннан кейін 6 күн ішінде жеткілікті мандаттармен коалиция құрылмаса, сайлаудың екінші турындағы дауыс беру бірінші турдың 28-ші күні өтеді. Екінші турға ең жақсы нәтиже көрсеткен екі саяси күшке қатысуға рұқсат беріледі. Бірінші турдың нәтижесі бойынша алынған барлық мандаттар сақталады. Екінші турда жеңіске жеткен партияға (немесе жаңадан құрылған коалицияға) барлық орынның 54%-ына жету үшін қосымша мандаттар беріледі (егер жаңадан құрылған коалиция бірінші турдың нәтижелері бойынша 54%-дан астам мандатқа ие болмаса). Егер бір партия немесе блок мандаттардың 2/3-нен астамын жеңіп алса, парламенттегі барлық басқа саяси күштерге қосымша мандаттар бөлінеді, осылайша барлық орынның кем дегенде 1/3-і жеңіске жеткеннен басқа күштерге тиесілігі қамтамасыз етіледі. Конституцияда үстемдік емес партияларға барлық мандаттардың 1/3 бөлігін беру талабы қарастырылғандықтан, кейбір сарапшылар оппозициялық депутаттардың қанатын кеңейтуі осы ережені бұзуға әкелсе, үстемдік партияны мерзімінен бұрын сайлау жариялауға мәжбүр ету керек деп санайды. Алайда, бұл консенсусқа қол жеткізілмеген пікір және Конституциялық сотта қаралуы мүмкін. Тарихи деректерге сәйкес, дауыс беруге қатысқан үлестің айтарлық бөлігі (1995: 12,8%, 1999: 18,6%, 2003: 24,0%, 2007: 24,7%, 2012: 1,6%, 2017: 9,1%, 2018: 14,9%, 2021: 19,8%) сайлау шегінен төмен болды және мандаттарды бөлу кезінде ескерілмеді.

2015 жылғы Конституциялық реформаға сәйкес өзгерістер

Арменияның жаңа Конституциясына сәйкес (2015 жылғы конституциялық реформалар) бұрын арнайы комитеттер деп белгіленген комитеттердің функциялары уақытша және тергеу комитеттеріне бөлінеді. Жаңа Конституцияның 107-бабында көрсетілгендей, уақытша комитеттер Ұлттық Ассамблеяның кейбір заң жобалары мен актілерін талқылау және Ұлттық Ассамблеяға қатысты пікірлер мен мәлімдемелерді ұсыну үшін Ұлттық Ассамблея шешімімен ғана құрылуы мүмкін. 108-бап Ұлттық Ассамблеяның тергеу комитеттері туралы. 1. Егер жалпы парламент мүшелерінің кемінде жиырма бес пайызы талап білдірсе, тергеу комитеті қоғамдық маңызы бар мәселелерді Ұлттық Ассамблеяға жеткізу үшін құрылуы керек. 2. Ұлттық Ассамблея тергеу комитетінің мүшелерінің санын реттейді. Тергеу комитеттеріндегі орындар фракция мүшелерінің санына пропорционалды болуы тиіс. Комитет төрағасы – өтініш білдірген парламент мүшесі болуы керек. 3. Егер тергеу комитетінің кемінде ширегі талап етсе, мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары мен лауазым иелері, егер ақпарат заңмен қорғалатын құпия болып табылмайтын болса, комитетке өкілеттігіне қатысты қажетті ақпаратты ұсынуға міндетті. Уақытша және тергеу комитеттеріне қатысты қалған барлық ережелер Ұлттық Ассамблеяның ішкі регламенті туралы заңмен белгіленеді.

Адокаттық комитеттер мен халықаралық тәжірибеге қатысты мәселелер

Соңғы Конституциялық реформаларға сәйкес Арменияда парламенттік мемлекеттік басқару жүйесі орнатылады. Бұл, жартылай президенттік жүйемен салыстырғанда, Парламент өкілеттіктерінің кеңейтілуін білдіреді. Мәселен, республиканың атқарушы билігін қадағалау құқығы Үкімет тарапынан жүзеге асырылады (қазіргі Конституцияның 85-бабы және жаңа Конституцияның 145-бабы бойынша). Осылайша, Парламентке көбірек өкілеттіктер мен функциялар беріледі, демек, оларды жүзеге асыру және өзінің функцияларын орындау үшін Парламентке қосымша құралдар қажет. Тергеу комиссиясы – Парламенттің қадағалауды жүзеге асырудағы тиімді құралы, сондықтан жаңа Конституцияның 107- және 108-баптарында уақытша және тергеу комиссиялары арасындағы айырмашылық нақты көрсетілген. Дегенмен, 2015 жылдың соңында жаңа Конституцияның 108-бабында белгіленгендей, осы комиссиялардың өкілеттіктеріне қатысты алаңдаушылық туды. Армения Ұлттық Ассамблеясының партиялық емес жалғыз депутаты Эдмон Марукян 108-баптың 3-тармағына қосымша енгізуді ұсынды. Оның пікірінше, аталған қосымшада тергеу комиссиялары мемлекеттік және жергілікті басқару органдарының лауазымды тұлғаларын комитет отырыстарына шақыруға және қажетті түсіндірмелер беруге міндетті етуі керек. Бұл түзету алғаш рет 2015 жылдың 11 қыркүйегінде Ұлттық Ассамблеяның Мемлекеттік және құқықтық мәселелер жөніндегі тұрақты комитетінің отырысында ұсынылды. Осы уақытқа дейін ұсынысқа жағымды баға беріліп, комитет мүшелері оны конституциялық деңгейде бекітуге болатынын мәлімдеді. Алайда, Ұлттық Ассамблеяға ресми ұсынылған шешімде қосымшаны Конституцияға емес, Ұлттық Ассамблеяның регламентіне енгізу туралы шешім қабылданды. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, тергеу комиссияларына мұндай өкілеттік беру – кең таралған практика. Еуропалық Парламент Регламентінің 176-бабының 7-тармағында: «Тергеу комиссиясы тыңдау өткізу немесе құжаттар алу мақсатында 2-тармақта аталған шешімнің 3-бабында көрсетілген мекемелерге немесе тұлғаларға жүгінуге құқылы» делінген. Конституцияда немесе Ұлттық Ассамблеяның регламентінде уақытша комиссиялардың мемлекеттік және жергілікті басқару органдарының өкілдерін қатыстырып тыңдау өткізуге құқығы бар екені нақты көрсетілмесе де, мұндай жағдай болған. 2008 жылғы 23 қазанда Армения Президентінің жарлығымен 2008 жылғы 1 наурыздағы оқиғалар бойынша фактілер мен дәлелдерді жинау үшін уақытша сарапшылар комиссиясы құрылды. Комиссияға қажетті ақпаратты алу үшін нақты парламенттік тергеу комиссиясына тән құралдар берілді.

Этика комитеті

Армения Республикасы Ұлттық Жиналысының қазіргі уақыттағы арнайы комитеттерінің бірі – Этика комитеті. Бұл классикалық арнайы комитет емес, өйткені ол Ұлттық Жиналыстың әрбір сессиясында жұмыс істейді, бірақ келесі сессия басталғанға дейін, жаңа комитет құрылғанға дейін қызмет етеді. Армения Республикасының Ұлттық Жиналыстың Регламенті туралы Заңының 24.1-бабына сәйкес, әрбір фракция Этика комитетіне кем дегенде 1 депутатты ұсынуға құқылы. Комитет төрағасы мен төрағаның орынбасары фракция мүшелерінен тағайындалады, бірақ Ұлттық Жиналыстың төрағасы Этика комитетінің төрағасын, төрағаның орынбасарын тағайындайды және басқа мүшелерді бекітеді. Этика комитетінің төрағасы оппозициялық емес фракциядан шыққан болса, төрағаның орынбасары оппозициялық фракциядан болуы керек, және керісінше. Фракциялар Этика комитетіндегі өкілдерін ауыстыруға құқылы. Ұлттық Жиналыстың Регламенті туралы Армения Республикасының Заңының 24.2-бабына сәйкес, Этика комитеті Ұлттық Жиналысқа депутаттың кәсіпкерлік қызметпен айналыспауы, мемлекеттік немесе коммерциялық ұйымдарда лауазым атқаруға және ғылыми, оқу-педагогикалық немесе шығармашылық қызметтен басқа ақылы жұмыс істеуге қатысты талаптарды бұзу жағдайында қорытынды ұсынады (Конституцияның 65-бабының 1-тармағы). Комитет сондай-ақ, аталған заңның 6.1-бабының 2-тармағын бұзу фактісін анықтайды, яғни заңдарды сақтау, қоғамның моральдық нормаларын құрметтеу, әріптестерге сыйлы қарым-қатынас жасау, жеке мүдделерге бас июден аулақ болу және т.б. сияқты негізгі талаптарды бұзуды қарастырады, сондай-ақ депутаттың қызметі ғылыми, оқу-педагогикалық немесе шығармашылық сипатта болса, қорытынды жасайды. Этика комитеті комитет қарастырып отырған мәселелерге қатысты материалдар мен құжаттарды кез келген мемлекеттік органнан сұрап алады және алады; соттардан, судьялардан және прокурорлардан басқа мемлекеттік органдарға комитет қарастырып отырған мәселелер бойынша тексерулер, зерттеулер және сараптамалар жүргізуді талап етуге құқылы. Этика комитетінің мүшелері кез келген мемлекеттік мекемеге кіруге және осы іске қатысты кез келген құжатты қарауға құқылы. Заңда белгіленген жағдайларда кез келген жеке тұлға Этика комитетіне жүгінуге құқылы. Жүгінуші барлық қажетті құжаттармен бірге жазбаша өтініш ұсынуы тиіс. Этика комитетінің төрағасының ұсынысы бойынша, бірақ он күннен кешіктірмей, комитет өтініште көтерілген мәселені қарастыра бастайды немесе оны қарастырудан бас тартады. Этика комитеті мәселені қарауды бастағаннан кейін 30 күн ішінде аяқтауы тиіс; сондай-ақ, егер терең зерттеу қажет болса, мерзімді 20 күнге ұзарта алады. Комитет отырыстары, егер депутат өтінішінде ашық отырыс өткізуді ұсынбаса, жабық форматта өтеді. Комитет отырысы мүшелерінің кем дегенде жартысы қатысқанда және заңда белгіленген тәртіппен комитет төрағасы, төрағаның орынбасары немесе басқа мүшесі жүргізсе, заңды болып есептеледі. Мәселені қарау үшін тағайындалған комитет мүшесі – басты баяндамашы, ал өтініште көрсетілген депутат – қосымша баяндамашы болып табылады. Комитеттің шешімдері мен қорытындылары, егер дауыс беруге мүшелерінің жартысынан астамы қатысса, көпшілік дауыспен қабылданады. Өтініштің мазмұны мен өтініште көрсетілген депутаттың аты-жөні соңғы шешім қабылданғанға дейін жарияланбайды. Этика комитетінің мүшелері және комитет жұмысына қатысатын басқа адамдар сараптаманың егжей-тегжейін жариялай алмайды. Соңғы кезде осы комитетте қарастырылған бір іс – бірнеше депутаттардың есімдерін атап, олар дауыс беру кезінде басқа депутаттарға дауыс бергенін хабарлаған өтініш болды. Өтінішті қарағаннан кейін, іске тағайындалған комитет мүшесі мен айыпталушы депутаттарды тыңдағаннан кейін Этика комитеті оларды заңдарды сақтау міндетін бұзғандары үшін кінәлі деп тапты. Сондай-ақ, болашақта осы сияқты мәселелерді болдырмау үшін комитет Армения Республикасының Ұлттық Жиналыстың Регламенті туралы заңына толықтырулар мен өзгерістер енгізуді ұсынды, осыған сәйкес басқа депутаттарға дауыс беру – тәртіпсіздік болып есептеліп, төрағаның осы депутаттарға дереу тәртіптік шаралар қолдануын талап етеді, яғни Ұлттық Жиналыстың отырысына қатысу құқығынан айыру. Ұлттық Жиналыс бұл ұсынысты мақұлдады.

Арменияда газбен жабдықтау жүйесінің қызметін зерттеу жөніндегі арнайы комитет

Бұл комитет 2014 жылдың ақпан айында табиғи газ тұтынушыларының мүдделерін қорғау деңгейін (жеткізілген газдың калориясы, газ қолдану есептегіштерін тексеру, шығындарға байланысты негіздемелер), 2011–2013 жылдар аралығында табиғи газ бойынша қарыздың жинақталу заңдылығын және қарыз сомасының дұрыстығын зерттеу, Армениядағы газ жүйесіне қатысты, газ бағаларын және халықаралық тәжірибені қоса алғанда, басқа да толық тізілген мәселелерді қарау үшін құрылды. Сондай-ақ, комитет баламалы газ импорттаушылардың мүмкіндіктері туралы болжамдар жасады. Комитет жабық отырыстар өткізді, шешімдер мен қорытындылар көпшілік дауыспен қабылдалды, комитет кез келген мемлекеттік органнан қаралып жатқан мәселелерге қатысты материалдар мен құжаттарды сұрап алуға және алуға құқылы болды; соттар, судьялар және прокурорларды қоспағанда, мемлекеттік органдардан комитет қараған мәселелер бойынша тексерулер, зерттеулер және сараптамалар жүргізуді талап етуге де құқылы еді. Комитет өз қорытындыларын 2015 жылғы 7 сәуірдегі Ұлттық Ассамблея отырысында ұсынды.