Кіріспе

Француздық әлеуметтік партиясы (ФСР) — 1936 жылы Франсуа де Ла Рокк Халықтық фронт үкіметі оның «Крои де Фей» лигасы таратылғаннан кейін құрған француз ұлтшыл саяси партиясы. Франциядағы алғашқы жаппай оңшыл партия, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін галлизмнің өрлеуіне жол ашты, бастапқыда үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бірақ 1940 жылы Францияның құлауынан кейін тарап кетті және соғыстан кейін қайта құрылмады.

Бастапқы тарихы мен шығу тегі (192736)

Ла Рок ПСФ-ты 1927 жылы құрылған және 1930 жылдардың басында соғыстар аралық Францияның көптеген оңшыл лигаларының ішіндегі ең ірісі және ең ықпалдысы ретінде қарастырды – Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің ұйымы «Croix de Feu». «Croix de Feu» Action Française-тің «Саясат ең алдымен» («Politique d'abord») деген ұранына қарсы «Әлеуметтік ең алдымен» («Social d'abord») деген ұранды қабылдағанмен, Ла Рок өзінің «Қоғамдық қызмет» трактатында жазылған саяси мақсаттарын қолдады, олардың ішінде әлеуметтік католик корпоративизмі, ең төменгі жалақы мен ақылы демалыс (congés payés), әйелдердің сайлау құқығы және парламенттік тәртіпті реформалау кірді. Партияның бағдарламасы осы тақырыптарды одан әрі дамытуды көздеді, «капитал мен еңбектің бірлестігін» жақтады – француз консерватизмінің дәстүрлі ұғымы, сондай-ақ мемлекеттің тұрақтылығы мен билігін нығайту үшін Францияның саяси институттарын президенттік үлгіде реформалауды ұсынды. «Croix de Feu» 1934 жылдың 6 ақпанындағы демонстрацияларға қатысқанмен, Ла Рок мүшелеріне одан кейінгі тәртіпсіздікке қатысуға тыйым салды, осылайша ПСФ-тың өзінің маңызды саяси қағидасы ретінде сақтайтын республикалық заңдылыққа құрмет көрсетті. Республикаға қатысты бұрынғы ұстанымында белгілі бір жұмбақтылықты сақтаған Ла Рок, оған ашық түрде қолдау көрсетті және 1936 жылдың 23 мамырындағы сөйлесінде тоталитаризмді (нацистік және кеңестік), расизмді (оның ішінде антисемитизмді ашық түрде қабылдамады) және таптық күресті «ұлттық келісімге» кедергі келтіретін басты факторлар деп айыптады. Дегенмен, сол және орталықтан шыққан сыншылар «Croix de Feu» пен басқа лигаларды фашистік ұйымдар деп сынады. Республиканы қорғау ғана олардың мақсаты емес еді. Оң және сол орталық саясаткерлер Ла Рокке қарсы болды, өйткені оның жұмысшы табының сайлау округтерінде жаппай қолдау табуы олар үшін қауіпті болды. Лигалардың қызметінің бұзылушылық сипаты Пьер Лаваль үкіметін 1935 жылдың 6 желтоқсанында жарымәскери топтарды заңсыз деп жариялауға мәжбүр етті. Бұл шешім 1936 жылғы 10 қаңтардағы отаршылдықтар мен жауынгерлік ұйымдарды реттеу туралы заңмен алмастырылғанымен, заң толыққанды жүзеге асырылмады. Барлық лигалардың ішінде Action Française ғана таратылды, ал «Croix de Feu» өз қызметін кедергісіз жалғастыруға рұқсат алды. 1936 жылдың мамырындағы парламенттік сайлауда оңшыл лигаларды таратуға уәде берген Халықтық фронттың жеңісінен кейін үкімет 18 маусымда «Croix de Feu» және «Mouvement social français» ұйымдарын тыйым салатын жарлық шығарды. Бірнеше аптадан кейін, 7 шілдеде Ла Рок бұрынғы лиганың орнына Француздық әлеуметтік партиясын құрды.

Ұйымдастыру және жаппай жұмылдыру

PSF Croix de Feu-ның кең халықтық базасын мұра етті (1936 жылдың маусым айында 450 000 мүшесі болды, олардың көпшілігі 1934 жылдан бері қосылған) және заманауи Халық майданына ұқсас, түрлі ведомстволық ұйымдар арқылы оны жұмылдыруда үлкен жетістіктерге қол жеткізді: спорттық қоғамдар, еңбек ұйымдары, демалыс және саяхат лагерлері. PSF мүшелері сондай-ақ «кәсіби кәсіби одақтарды» (синдикаттар кәсіби) құруды ұйымдастырды, бұл 1938 жылға қарай еңбекшілердің күресіне қарсы басқаруды ұйымдастыру құралы ретінде қарастырылды, сыныптық ынтымақтастықты жақтады және 1 000 000 мүшеге ие болды. Республикалық федерация және Демократиялық одақ сияқты беделді оңшыл партиялардан айырмашылығы, олар дәстүрлі түрде ресми мүшелік құрылымына ие болмады және оның орнына белгілі тұлғалардың қолдауына сүйенді, PSF орта және төменгі таптар арасында кең мүшелікке белсенді түрде ұмтылды. 1940 жылға қарай PSF Францияның алғашқы оңшыл бұқаралық партиясы ғана емес, сонымен қатар мүшелік саны бойынша ең ірі партияға айналды: 700 000-нан астам мүше (кейбір тарихшылардың мәліметінше, миллионнан астам), ол дәстүрлі түрде бұқаралық негіздегі Социалистік (SFIO) және Коммунистік партияларды (1936 жылдың желтоқсанында сәйкесінше 202 000 және 288 000 мүше) басып өтті. Партияның орталық комитетіне президенті Ла Рок, вице-президенттер Жан Мермоз, Шарль Валин, Жан Ибарнегарей, Жан Боротра кірді. Партияның екі газеті болды: Le Flambeau және Le Petit Journal.

Сайлаудағы табыстылық

1936 жылы жаңа құрылған ПСФ-тың алты мүшесі Депутаттар палатасына сайланды, ал 1936 мен 1939 жылдар аралығындағы қосымша сайлауларда тағы үш адам сайланды. Басқа оңшыл парламенттік топтардың екі депутаты партияға өтті. Алайда, партияның сайлау әлеуетінің нақты көрінісі 1938-1939 жылдарғы жергілікті сайлауларда болды, онда ол жалпыұлттық деңгейде дауыстардың 15% -ын жеңіп алды. 1939 жылғы маусымда Палата қабылдаған пропорционалды өкілдік заңының арқасында 1940 жылға жоспарланған заң шығару сайлауларында шамамен 100 депутатты иеленуге мүмкіндік болды. 1939 жылға қарай партияның сайланған өкілдері, оның 11 депутатынан басқа, 3000-ға жуық қала әкімі, 541 облыстық кеңес мүшесі және мыңдаған қалалық кеңес мүшелерін қамтыды.

Белгілі оңшыл партиялармен бәсекелестік

PSF-тің барлық жетістіктерінің ішінде, партияның орта таптар, шаруалар, дүкен иелері және Ұлы депрессиядан ең көп зардап шеккен кеңсе қызметкерлері арасындағы танымалдылығы ерекше көзге түсті. Олар солшылдардан ең көп дау қозғады. Бұл демографиялық топ тарихи тұрғыдан Радикалдық Социалистік партияның басты тірегі болған, ал оның «фашистік» оңшылдардың ықпалына ілесуі Халықтық Фронт жетекшілері үшін республиканың тұрақтылығына қауіп деп есептелді. PSF өз тарапынан орта тапқа белсенді түрде қолдау көрсетті және олардың дәстүрлі радикал қорғаушылары Халықтық Фронтты қолдау арқылы оларды тастап кеткенін айтты. PSF-тің танымалдылығының тағы бір салдары Жак Дорио басқарған Францияның Халықтық партиясының (PPF) құлдырауы болды, ол ұлтшылдық, қатал антикоммунистік және ашық фашистік идеологияны қамтыды. PSF сияқты 1936 жылдың маусымында құрылған PPF бастапқыда сәттілікке жетіп, 1938 жылдың басына қарай партияның өзінің мәліметтері бойынша 295 000 мүшесі болды. Бірақ PSF-тің үнемі өсуімен PPF төмендеп, бұл Халықтық Фронттың күйреуімен қатар жүрді, оған PPF көбінесе қарсылық ретінде туған еді. Ла Рокке PSF-тің тәуелсіздігіне қатысты талаптары оңшылдардың, соның ішінде бұрынғы Croix de Feu мүшелерінің, қарапайым Социалдық партиядан бас тартқандардың зорлық шабуылдарына ұшырауына себеп болды.

Радикалдық партиямен жақындасу

Оңшыл партиялардың бастылары сайлаудағы жеңілістен соң және 1936 жылғы маусымдағы ереуіл қозғалысынан кейін ыдырап кетті. Республикалық федерация, кемінде, Халық фронты саясатына қарсы тұруда дәйімі болды, бірақ Демократиялық альянс және шағын, христиандық демократиялық Халықтық демократиялық партия (ХДП) радикалдық партияны оңшыл орталық коалицияға тартуға жасаған тырыстықтарының бұзылуына жол бермеу үшін үкіметті сынауға тартынды. Осылайша, тәуелсіз радикалдар, оңшыл радикал парламент мүшелерін біріктіріп, Халық фронтына, әсіресе Сенатта ең тиімді оппозицияны құрды. 1940 жылғы сайлауда PSF-тің табысқа жететінін ескере отырып, тәуелсіз радикалдар жаңа күшпен ынтымақтастық орнатуға ұмтылды; өз тарапынан, PSF депутаттары 1938 жылғы сәуірде Эдуард Даладье басқарған радикалдық үкіметке сенім білдірді.

Соғыс уақытындағы іс-шаралар (1940-1945 жж.)

1939 жылғы Данциг дағдарысы ПСФ-ты парламентте елеулі қадамдар жасау мүмкіндігінен айырды. 30 шілдеде француз премьер-министрі Эдуард Даладие алдағы сайлау науқаны депутаттар палатасын ұлттық қорғаныс мәселесінен алаңдатуы мүмкін деген опасымен, палата оған берген өкілеттіктерді пайдаланып, оның мерзімін 1942 жылдың мамырына дейін ұзартты. Францияның құлауы мен Виши режимінің орнауынан кейін Ла Рок оны жеңілісшіл және антисемиттік деп сынады, бірақ маршал Филипп Петанға жеке адалдығын сақтап, PSF Progrès Social Français (Француз әлеуметтік прогресі) деп қайта аталды және оккупациялық биліктің ұйымдасқан саяси қызметке тыйым салғандықтан әлеуметтік көмек көрсету ұйымының сипатын алды. Ла Рокктің Виши үкіметіне қатысты көзқарасы бастапқыда беймаз болды. Ол Петанға адалдығын жалғастырып, Вишидің реакциялық бағдарламасының, атап айтқанда, Рévolution Nationale-ның корпоративизм және әлеуметтік саясатының кейбір орташа аспектілеріне келісім білдірді. PSF сонымен қатар генерал Шарль де Гольдің «Еркін Франция» қозғалысын және Ұлттық қарсылық кеңесін Вишиге қарсы заңды француз билігі ретінде мойындаудан бас тартты, өйткені Виши де конституциялық заңдылыққа таластады, бірақ PSF-тің кейбір мүшелері, мысалы, Шарль Валин, «Еркін Франция» қозғалысына қосылды. Алайда Ла Рок Вишидің нацистік басқыншылармен ынталы ынтымақтастығына қарсы болды және PSF мүшелеріне Service d'Ordre Légionnaire, Milice және Француз еріктілері легионы сияқты Вишитің демеушілік еткен ұйымдарына қатысуға тыйым салды. 1940 жылдың тамызында Ла Рок француз қарсылығына белсенді қатыса бастады, Жорж Шарадоның «Alibi желісі» арқылы британдық құпия қызметке ақпарат жіберіп, 1942 жылы PSF мүшелері арасында барлау қызметін үйлестіру үшін «Klan желісін» құрды. Бірақ ол Петанды ынтымақтастықтан бас тартуға көндіре алатынына сенді және 1943 жылдың басында маршалмен үш рет кездесу өткізді. Соңғы кездесуден екі күн өткен соң, 9 наурызда Ла Рок 100-ден астам PSF басшыларын ұстау операциясы кезінде гестапомен тұтқындалды. Алдымен Чехословакияға, содан кейін Австрияға жер аударылған ол 1945 жылдың мамыр айында ғана Францияға оралды. Үшінші Республика тұсында болған барлық саяси партиялар сияқты, PSF-тің де Виши режимімен ынтымақтастық жасаған және қарсылық көрсеткен адамдары болды. Көп жағдайда, жеке жағдайлар екіұшты адалдық пен әрекеттерге себеп болды. Мысалы, бұрынғы PSF депутаты Жан Ибарнегарей Петан үкіметінде ардагерлер мен отбасы министрі қызметін атқарғанмен, 1940 жылы қызметінен кетіп, 1943 жылы қарсылық мүшелеріне Пиреней тауларын Испанияға кесіп өтуге көмектескені үшін тұтқындалып, жер аударылды.

Ресми жалғастыру

1945 жылдың тамызында Францияның азат етілуінен кейін Ла Рокк және оның қалған жақтастары, бастысы Пьер де Леотар, Андре Портье және Жан де Миерри, Parti Républicain Social de la Réconciliation Française (Француз татуласуының әлеуметтік-республикалық партиясы) партиясын құрды, ол «Реконсилиация Франса» деп белгілі болды және PSF-тің ресми мұрагері саналды. Леотардың бастамасымен PRSRF 1946 жылдың маусымында, 1946 жылдың қарашасында, 1951 және 1956 жылдардағы сайлауларда оңшыл Республикалық солшылдар жиналысына (RGR, sinistrisme қараңыз) қатысты. 1946 жылы Ла Рокк қайтыс болғаннан кейін партия біріктіруші басшылығын жоғалтты, ал соғысқа дейінгі танымалдылығын пайдалануға үміттенгені іске аспады. PRSRF 1956 жылы RGR-дің сол жылы орталық-сол және орталық-оң топтарға бөлінуімен бірге іс жүзінде таратылды, бірақ оның кейбір мүшелері кейін консервативті Ұлттық тәуелсіздер және шаруалар орталығында (CNIP) саяси қызметін жалғастырды.

Идеологиялық мұрагерлері

Соғыстан кейінгі партияның маңыздылығына қарамастан, ПСФ және Ла Рок идеологиясының элементтері Төртінші республика кезінде оң және орталық саяси құрылымдарға күшті әсер етті. Ла Рок өзінің ізбасарларына "шын ниетпен республикалық және әлеуметтік тұрғыдан өте батыл үшінші партияны" құруды кеңес берді, бұл Францияны қайта құру (Réconciliation Française) Республикалық солшылдардың бірігісінде болды, бірақ кейбір бұрынғы PSF адалдары мен жақтастары үшін бұл мәлімдеме жаңадан құрылған христиандық демократиялық Халықтық Республикалық қозғалысқа (Mouvement Républicain Populaire, MRP) және басқалары үшін (әсіресе Франсуа Миттеран) солшыл либералды Кедергіге қарсы демократиялық және социалистік одаққа (UDSR) көбірек сәйкес келді. PSF идеологиясы, әсіресе капитал мен еңбектің бірлестігіне жасаған корпоративтік басымдығы және парламенттік республиканы алмастыру үшін берік, тұрақты президенттік режимді жақтауы, сондай-ақ 1958 жылы президенттік Бесінші Республиканың құрылуына әкелген голлизмнің дамуына да ықпал етті. Милза «Франция 30-жылдары» еңбегінде «ПСФ республикаға қарсы емес, парламентке қарсы болды» деп жазады. Соңғы кезде Лакутур «Ла Рок қозғалысы фашистік те емес, экстремистік те емес» деп жазды. Бұдан бөлек, Ремонд ПСФ-ті, кем дегенде, француз фашизміне қарсы популистік және әлеуметтік католик «дәрменді» деп санады. Ол былай деп жазды: «Халық майданына қарсы француз фашизмінің бір түрін білдіргенінен гөрі, Ла Рок Францияны фашизмнен сақтауға көмектесті», орта таптың қолдауын экстремистік баламалардан бұрып. Жак Нобекур да осыған ұқсас пікір білдірді: «Ла Рок Францияны соғысқа дейінгі тоталитаризм тәжірибесінен сақтап қалды». ПСФ-тің «фашистік» бейімділіктері туралы даудың себебі екі факторға байланысты. Біріншіден, ПСФ-тің алдағысы, Croix de Feu, жарымәскери эстетикаға ұмтылды (Жулиан Джексон оны «фашистік қытық» деп сипаттады және Ремонд оны «еңбекке жарамды жастағы адамдарға арналған саяси скаутинг» деп атады), бұл оңшыл лигалардың ашық фашистік лигаларына сырттай ұқсас болды. Сонымен қатар, Ла Рок лигалардың қызметін, тіпті озық санаттағы партиялардың (әлі Республикалық Федерация емес) оларды айыптауына қарамастан, қорғауын жалғастырды. Екіншіден, ПСФ-тің парламентаризмді айыптауы, оны көптеген солшыл және орталық саясаткерлер француз республикашылдығының синонимі деп есептеді, осы себепті олардың пікірінше, ол республикаға қарсы және сол кезеңнің саяси дискурсында «фашистік» деп танылды. Алайда, бірқатар шетелдік тарихшылар Ла Рок пен ПСФ-тің осы қорғанысына күмән келтірді. Зеев Стернхелл, Ремондтың ПСФ-ті бонапартистік деп жіктеуін сынап, «Оң да, сол да емес: Франциядағы фашистік идеология» еңбегінде партияны және оның басшысын Буланжизмге және Жорж Сорельдің революциялық синдикализміне қатысты саяси мұрасын бере алатын «революциялық оң» дәстүрімен байланыстырды. Бұл азшылық көзқарасты Роберт Соуси, Уильям Д. Ирвин және Мишель Добри бөліседі, олар Croix de Feu және ПСФ-тің ерекше француз фашизмінің ішінара іске асырылған көрінісі деп санайды, олардың саяси әлеуеті, бірақ ұйымдастыру және жұмылдыру тактикасы емес, неміс басқыншылығымен жойылды және тұрақты түрде беделсіздікке ұшырады. Стернхелл нацистік партияның билікке демократиялық жолмен келгеніне назар аударды және Ла Роккең республикалық заңдылықты құрметтеуі оның қозғалысын фашистік деп тануға жеткіліксіз екенін айтты.