Уилсонизм: Либералдық интернационализм және әлемдік бейбітшілік идеологиясы

Кіріспе

Вильсонизм немесе Вильсониандық идеализм – сыртқы саясат саласындағы кеңес берудің белгілі бір түрі. Бұл термин президент Вудро Вильсонның идеялары мен ұсыныстарынан туындаған. Ол 1918 жылдың қаңтарында Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтау және әлемдік бейбітшілікті орнату үшін негіз ретінде әйгілі он төрт қағидасын жариялады. Вильсон халықаралық қауымдастыққа соғыстарды болдырмауға және жауынгерлік агрессияны тоқтатуға мүмкіндік беретін Ұлттар Лигасының белсенді жақтаушысы болды. Вильсонизм – либералды интернационализмнің бір түрі.

Вилсондық сәт

Вилсондық сәт – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін отарланған әлемдегі көптеген адамдардың соғыстан бұрынғы әлемдік тәртіптің – батыс державаларын биік тұтып, әлемнің көп бөлігін шеттетушілікке ұшыратқан – құлатылып, еуропалық емес ұлттарға лайықты орын берілетін уақыт келді деген үмітіне толы болған кезең. Эрез Манела – Вилсондық сәт тарихының маңызды зерттеушісі, ол Мысыр, Корея, Қытай және Үндістандағы Вилсондық сәт туралы зерттемелерді қоса, осы тақырыпта көптеген еңбектер жазған. Онда Вилсон "ірі және кіші мемлекеттердің саяси тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына өзара кепілдік беру мақсатында" "ұлттардың жалпы бірлестігін" құруды ұсынды. 1918 жылғы 8 ақпанда АҚШ Конгресінде сөйлеген сөзінде ол соғыстан кейінгі бейбіт келісімде "ұлттық талаптар ескерілуі керек" және халықтар тек "өздерінің келісімімен" басқарылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Өзін-өзі анықтау – "жай ғана сөз" емес, "әрекет етудің маңызды қағидасы" болды. Вилсон – өте тиімді жазушы және ойшыл, оның дипломатиялық саясаты әлемді қалыптастыруға зор ықпал етті. Дипломатиялық тарихшы Уолтер Рассел Мид былай деді: "Вилсонның принциптері Версаль жүйесінің күңкейіп қалғанынан аман қалды және олар бүгінге дейін еуропалық саясатты басқарып келеді: өзін-өзі анықтау, демократиялық үкімет, ұжымдық қауіпсіздік, халықаралық құқық және Ұлттар лигасы. Вилсон Версальде барлық қалағандарын жеңіп алмады, оның шарты Сенат тарапынан бекітілмеді, бірақ оның көрегендігі мен дипломатиясы, жақсы немесе жаман, ХХ ғасырдың бағытын белгіледі. Франция, Германия, Италия және Ұлыбритания Вилсонды сынайтын болған, бірақ осы елдердің әрқайсысы бүгін Еуропа саясатын Вилсондық принциптерге сәйкес жүргізеді. Бұрын көрегендік деп есептелген қазір негізгі болып саналады. Бұл оңай жетістік емес, және ХХ ғасырдағы еуропалық ешбір мемлекет қайраткерінің осылай ұзаққа созылған, кең тараған және мейірімді ықпалы болған жоқ."

The Wilsonian moment was a time in the wake of the First World War in which many of those in the colonised world hoped that the time had come for the pre war world order, which placed the Western powers at the top and marginalised the majority of the rest of the world, to be demolished and non European nations would be given their rightful place. Erez Manela is a key historian of the Wilsonian moment, having produced work on the topic which include case studies on the Wilsonian moment in Egypt, Korea, China, and India. in which Wilson advocated the formation of a "general association of nations", "for the purpose of affording mutual guarantees of political independence and territorial integrity to great and small states alike". He declared in a subsequent speech to the United States Congress on February 8, 1918, that in the post war peace settlement "national aspirations must be respected" and people could only be governed "by their own consent". Self determination was not "a mere phrase" but an "imperative principle of action". Wilson was a remarkably effective writer and thinker, and his diplomatic policies had a profound influence on shaping the world. Diplomatic historian Walter Russell Mead said:"Wilson's principles survived the eclipse of the Versailles system and that they still guide European politics today: self determination, democratic government, collective security, international law, and a league of nations. Wilson may not have gotten everything he wanted at Versailles, and his treaty was never ratified by the Senate, but his vision and his diplomacy, for better or worse, set the tone for the twentieth century. France, Germany, Italy, and Britain may have sneered at Wilson, but every one of these powers today conducts its European policy along Wilsonian lines. What was once dismissed as visionary is now accepted as fundamental. This was no mean achievement, and no European statesman of the twentieth century has had as lasting, as benign, or as widespread an influence."