Кіріспе

1991 жылы КСРО-дағы үкіметтік ұйым – Төтенше жағдай жөніндегі мемлекеттік комитет, қысқартылуы СКЭЖ, 1991 жылдың 19-21 тамызы аралығында болған Кеңес Одағындағы өзін-өзі жариялаған саяси орган еді. Оған Кеңес үкіметі, Коммунистік партия және КГБ құрамындағы сегіз жоғары деңгейдегі кеңес қызметкерлері кірді, олар 19 тамыз күні Михаил Горбачевқа қарсы мемлекеттік төңкеріс жасауға тырысты. Америкалық публицист Жорж Оболенский оларды "Сегіздік топ" деп атады. Төңкеріс ақыры сәтсіз аяқталды, уақытша үкімет 1991 жылдың 22 тамызында құлдырады, ал бірнеше заговоршылар Ресей Федерациясының Жоғарғы Соты тарапынан қудаланды. 1991 жылдың 22-29 тамызы аралығында таратылған СКЭЖ-дің бұрынғы мүшелері және оларға белсенді көмектескендер тұтқындалды, бірақ 1992 жылдың маусымынан 1993 жылдың қаңтарына дейін барлығы өздерінің мойындауы бойынша босатылды. 1993 жылдың сәуір айында сот басталды. 1994 жылдың 23 ақпанында СКЭЖ ісі бойынша айыпталушылар Ресей Федерациясы Федералды жиналысының Мемлекеттік Думасы Елциннің қарсылығына қарамастан рақымшылыққа ие болды. Айыпталушылардың бірі, генерал В. И. Варенников рақымшылықты қабылдаудан бас тартты және оның соты жалғасты, ол ақыры жеңіске жетті. Дипломатиялық қолдау көрсеткен елдер: Ауғанстан, Қытай, Куба, Ирак, Лаос, Ливия, Солтүстік Корея, Палестина Азат ету ұйымы, Вьетнам, Сербия Социалистік Республикасы және Черногория Социалистік Республикасы.

Төңкеріс

1991 жылғы 19-21 тамыздағы Кеңес Одағының мемлекеттік төңкерілісі әрекеті – сол кездегі Кеңес Одағының президенті Михаил Горбачевтен елді басқару билігін алуға бағытталған, Төтенше жағдайлар комитетінің (ТЖК) жасаған әрекеті болды. ТЖК – Горбачевтің реформалар бағдарламасына және ол келіскен жаңа одақтық шартқа қарсы болған, Коммунистік партияның (КПСС) қатал идеологиялық топтарының өкілдері еді. Бұл шарт орталық үкіметтің билігін республикаларға таратуға бағытталған. Төңкеріс әрекеті екі күннен кейін сәтсіз аяқталып, Горбачев президенттік лауазымға қайта орналастырылса да, оның беделі қайта қалпына келмейтіндей зардап шекті және Мәскеуден тыс жерлердегі ықпалы азайды. Осы оқиға Кеңес Одағын тұрақсыздандырып, көптеген сарапшылар оның КПСС-тің тарауына және Кеңес Одағының ыдырауына тікелей себеп болғанын айтады. Төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін ТЖК-ның жеті тірі мүшесі қамауға алынды.

Сот процестері

1992 жылдың 14 желтоқсанында, төңкеріске әрекеттенгеннен кейін бір жыл өткен соң, Ресейдің Бас прокуроры Валентин Степанков ГКЧП ісі бойынша айыптама жолдады. Ол Ресей Федерациясы Жоғарғы Сотының Әскери алқасына жіберілді. Сот отырысы 1993 жылдың 26 қаңтарына белгіленді. Айыпталушылардың арасында топтың бұрын аталған жеті тірі мүшесі, сондай-ақ Политбюро мен хатшылық мүшесі Олег Шенин (1937–2009), КСРО Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Анатолий Лукьянов (1930–2019) және армия генералы, Қорғаныс министрінің орынбасары, Құрлық әскерлерінің қолбасшысы Валентин Варенников (1923–2009) болды. Сот процесі 1993 жылдың 14 сәуірінен 1994 жылдың 1 наурызына дейін он айдан астам уақытқа созылды. Ол халыққа және баспасөзге ашық болды, бірақ сот залында орын жетіспеуіне байланысты шетелдік баспасөз қатыспады. Алқа сот ісін тергеу үшін тоғыз адамнан тұратын айыптау комиссиясын тағайындады, оны Бас прокурордың орынбасары Денисов басқарды. Қорғаушылар ретінде Генри Резник (Шенин), Генрих Падва, Юрий Иванов (Крючков) және Дмитрий Штейнберг (Варенников) жалданып, барлығы он жеті адвокат жұмыс істеді. Қорғау тарапының түрлі кешіктіру тактикаларын қолданғаннан кейін сот 1993 жылдың 30 қарашасында басталды. Басты айыпталушылар Язов, Крючков, Шенин және Варенников болды. 1994 жылдың 23 ақпанында Мемлекеттік Дума қорғауға рақымшылық жариялады, ал 1994 жылдың 1 наурызында барлық он айыпталушыға рақымшылық жасалып, іс жабылды. Варенников Михаил Горбачевті соңғы саяси тәртіпсіздіктің себебі деп айыптап, Михаил Горбачев ең соңынан сотталса, рақымшылыққа келісетінін мәлімдеді. Сот оның өтінішін қабылдамады, тіпті Варенниковтың Бас прокуратураға жолдаған өтініші де қайтадан қабылданбады. Сот аяқталғаннан кейін он күн өткен соң, Жоғарғы Соттың Президиумы істі қайта қарап, рақымшылыққа қатысты процессуалдық бұзушылықтар болғанын анықтады. Президиум жаңа сот отырысын ұйымдастырып, жаңа судья Виктор Александрович Яскинді тағайындады. Ол сот процесін қайта қарағанда сот тәртібін жаңартты. Яскин айыпталушыларға рақымшылық ұсынды, оны Варенниковтан басқа барлығы қабылдады. Варенников Қорғаныс министрінің бұйрығын орындағаны үшін ақталды. Крючков, Язов, Шенин және Павлов негізгі құлсаушылар ретінде танылды.

ГКЧП мүшелерінің болашақ тағдыры

Язов 18 ай бойы Мәскеудің солтүстігіндегі Матроская Тишина түрмесінде отырды. "Власть" журналының №41 (85) 1991 жылғы 14 қазандағы санында жарияланған мәліметтерге сәйкес, ол түрмеден президентке жазбадағы бейнеүндеме арқылы хабарласып, өкініш білдірген және өзін "қарт ақымақ" деп атаған. Язов мұны жасағанын жоққа шығарады, сонымен қатар ол ресейлік тарап ұсынған рақымшылықты қабылдап, өзінің кінәсіз екенін мәлімдеді. Президенттің жарлығымен әскери қызметтен босатылып, босатылғаннан кейін салтанатты қарумен марапатталды. Сонымен қатар, Ресей Федерациясының Президенті оған құрмет орденін табыс етті. Кейін Язов Бас штаб академиясында әскери кеңесші болып жұмыс істеді. 2020 жылы ұзаққа созылған аурудан кейін Мәскеуде қайтыс болды. Бакланов 18 ай Матроская Тишина түрмесінде болды, содан кейін 1994 жылы рақымшылық алып, өзінің кінәсіз екенін айтты. Кейін "Рособщемаш" директоры болып жұмыс істеді. Янаев Матроская Тишина түрмесінде 18 ай отырды. Кейін Ресей халықаралық туризм академиясының ұлттық тарих кафедрасының төрағасы болды. Павлов төңкеріс кезінде гипертония диагнозымен ауруханаға түскен, бірақ 1991 жылғы 29 тамызда Матроская Тишинаға ауыстырылды. Рақымшылықты қабылдап, өзінің кінәсіз екенін мәлімдеді, кейін "Часпромбанк" банкінің басшысы болды. Павлов 1995 жылғы 31 тамызда банк қызметінен кетті, ал алты айдан кейін банк лицензиясын жоғалтты. Содан кейін "Промстройбанк" АҚ-да кеңесші болып жұмыс істеді, қазіргі VTB банкі. Павлов 2003 жылы бірнеше жүрек ұстамасынан кейін қайтыс болды және Мәскеуде жерленді.

Анатолий Уколовтың сұхбаттарына баға беру

Взглядтың мәліметінше, ССЕК-ке қудалауды бастаған Анатолий Уколов 1991 жылғы тамыз төңкерісіне Горбачевті кінәлады, ол кезде басшы демалысқа кетпеуі керек еді дегенді айтады. Бірақ "Комсомолская правда" газетіне берген сұхбатында Уколов ГКЧП мүшелерінің заңды әріптерін сақтамай, жағдайды өз қолдарына алуға тырысқанын мәлімдеді.