Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес блогындағы жер асты басылымдары
Underground publications in the Soviet bloc
Самиздат (самиздат) – Шығыс блогындағы наразылық қозғалысының бір түрі. Онда адамдар цензураланған және жасырын шығарылған басылымдарды, көбінесе қолмен көшіріп, бір оқырманнан екіншісіне таратушы еді. Жазу машиналары мен баспа құралдарын алу үшін ресми тіркеу және рұқсат қажет болғандықтан, қолмен көшіру кеңінен таралды. Бұл – ресми совет цензурасын айналып өту үшін пайдаланылған халықтық тәсіл.
Samizdat (самиздат) was a form of dissident activity across the Eastern Bloc in which individuals reproduced censored and underground makeshift publications, often by hand, and passed the documents from reader to reader. The practice of manual reproduction was widespread, because typewriters and printing devices required official registration and permission to access. This was a grassroots practice used to evade official Soviet censorship.
Атаудың шығу тегі және өзгеруі
Этимологиялық тұрғыдан алғанда, samizdat сөзі sam (сам – "өзі, өздігінен") және izdat (издат – издательство, izdatelʹstvo "баспа үйінің" қысқартылған түрі) сөздерінен туындаған, демек "өздігінен басылған" дегенді білдіреді. Украина тілінде де ұқсас термин бар: samvydav (самвидав), sam – "өзі" және vydavnytstvo – "баспа үйі". Ресей ақыны Николай Глазков 1940 жылдары өлеңдерінің көшірмелерін теріп, алғашқы бетіне "Самсебяиздат" (Самсебяиздат, "Өзімнің Өзім Баспасы") деген жазуды қосып, осы терминнің ойыншық нұсқасын ойлап тапқан. Tamizdat – шетелде басылған әдебиеттерді (там, там – "сол жерде") білдіреді, көбінесе контрабандалық қолжазбалардан шығарылған. Бұл құбылыс 1980 жылдар шамасында поляк тілінде drugi obieg, яғни "екінші айналым" деп аталды.
Etymologically, the word samizdat derives from sam (сам 'self, by oneself') and izdat (издат, an abbreviation of издательство, izdatel′stvo 'publishing house'), and thus means 'self published'. Ukrainian has a similar term: samvydav (самвидав), from sam 'self' and vydavnytstvo 'publishing house'. The Russian poet Nikolay Glazkov coined a version of the term as a pun in the 1940s when he typed copies of his poems and included the note Samsebyaizdat (Самсебяиздат, "Myself by Myself Publishers") on the front page. Tamizdat refers to literature published abroad (там, tam 'there'), often from smuggled manuscripts. The Polish term for this phenomenon coined around 1980 was drugi obieg, or the "second circuit" of publishing.
Техникалар
Серго Анастаси Микоян 1960 жылдардың басына дейін кеңселер мен дүкендер жергілікті КГБ бөлімшелеріне өздерінің теру машиналарын қаріптерінің үлгілері бар құжаттарды тапсыруға міндетті болғандарын айтты, осылайша кез келген басылған мәтінді бастапқы көзіне дейін анықтауға және заңсыз деп танылған материалдарды жасағандарды соттауға болады. Көшірме машиналарын енгізумен бірге КГБ-ның Бесінші басқармасы мен Агитпроп бөлімі адамдардан баспа кеңсесіндегі көшірме машиналарын пайдалануға рұқсат алуды талап етті, рұқсатсыз материалдарды жаппай өндіруді болдырмау мақсатында, бірақ пара беру арқылы бұл шектеулерді айналып өтуге болатын. Осы көшірме машиналарын шектеулеріне байланысты, жеке меншік теру машиналары осы кезеңде самаздатты көбейтудің ең тиімді құралы саналды. Көбінесе, бір мәтіннің бірнеше көшірмесі бір уақытта көмір қағаз немесе калька қағазға түсірілетін, бұл арзан әрі жасыру оңай болатын. Содан кейін көшірмелер сенімді байланыс желілері арқылы таратылатын.
Sergo Anastasi Mikoyan claimed that decades prior to the early 1960s, offices and stores had to submit papers with examples of their typewriters' typeface to local KGB branches so that any printed text could be traced back to the source, to prosecute those who had used the typewriter to produce material deemed illegal. With the introduction of photocopying machines, the KGB's Fifth Directorate and Agitprop Department required individuals to get authorization to use printing office photocopiers to prevent the mass production of unapproved material, though restrictions could be bypassed by bribing employees. Privately owned typewriters were considered the most practical means of reproducing samizdat during this time due to these copy machine restrictions. Usually, multiple copies of a single text would be simultaneously made on carbon paper or tissue paper, which were inexpensive and relatively easy to conceal. Copies would then be passed around within trusted networks.
Физикалық түрі
Самиздат кең аудиторияға таралуына көмектескен идеялар мен пікірталастармен ғана емес, сонымен қатар оның физикалық түрімен де ерекшеленеді. Қолмен терілген, көбінесе нашар оқылған, бүкілген беттері мен көптеген баспа қатесі бар, қарапайым мұқабалары орыс самиздатын батыс әдебиетінен ажыратып, оның мәртебесін көтерді. Самиздаттың физикалық формасы қарапайым ресурстардың жетіспеушілігінен және жасырын болу қажеттілігінен туындады. Бірақ уақыт өте КСРО-дағы диссиденттер осы ерекшеліктерді өздері үшін бағалай бастады, самиздаттың шаршаңқы сыртқы түрі цензурадан өткен, мемлекеттік баспадан шыққан мәтіндердің тегіс, әдемі безендірілген түріне қатысты келеді. Самиздаттың формасы оның мазмұнынан гөрі маңыздырақ болды және Кеңес Одағының азаматтарының тапқырлығы мен қарсылық рухының күшті символына айналды. Шын мәнінде, самиздаттың физикалық формасы оны оқуды құпия және бағалы іске айналдырды.
Samizdat distinguishes itself not only by the ideas and debates that it helped spread to a wider audience but also by its physical form. The hand typed, often blurry and wrinkled pages with numerous typographical errors and nondescript covers helped to separate and elevate Russian samizdat from Western literature. The physical form of samizdat arose from a simple lack of resources and the necessity to be inconspicuous. In time, dissidents in the USSR began to admire these qualities for their own sake, the ragged appearance of samizdat contrasting sharply with the smooth, well produced appearance of texts passed by the censor's office for publication by the State. The form samizdat took gained precedence over the ideas it expressed and became a potent symbol of the resourcefulness and rebellious spirit of the inhabitants of the Soviet Union. In effect, the physical form of samizdat itself elevated the reading of samizdat to a prized clandestine act.
Оқырман қауымы
Самиздат орыс интеллигенциясының диссиденттік қозғалысынан туындады, және көптеген самиздаттар орыс элитасына арналған еді. Самиздаттың таралымы салыстырмалы түрде төмен болғанымен, орташа есеппен 200 000 оқырманды құрады, олардың көпшілігі мәдени және билік өкілдері болды. Ақпараттың бір уақытта цензуралануы және оны қалай цензуралау керектігін білу үшін оны қабылдау қажеттілігі салдарынан, көптеген мемлекеттік қызметкерлер самиздат оқырмандарына айналды. Көпшілік кейде самиздатпен қарым-қатынасқа түссе де, олардың көпшілігі қымбат самиздат мәтіндеріне қол жеткізе алмады және мемлекет тарапынан ұсынылған жоғары цензураланған оқу материалдарына наразылық білдірді. Самиздаттың мақсаты мен әдістері авторлық құқық тұжырымының мақсатынан өзгеше болуы мүмкін.
Samizdat originated from the dissident movement of the Russian intelligentsia, and most samizdat directed itself to a readership of Russian elites. While circulation of samizdat was relatively low, at around 200,000 readers on average, many of these readers possessed positions of cultural power and authority. Furthermore, with the simultaneous censorship of information and necessity of absorbing information to know how to censor it, many government officials became readers of samizdat. Although the general public at times came into contact with samizdat, most of the public lacked access to the few expensive samizdat texts in circulation and expressed discontent with the highly censored reading material made available by the state. The purpose and methods of samizdat may contrast with the purpose of the concept of copyright.
Тарих
Өздігінен басылып, өздігінен таратылатын әдебиеттің Ресейде ұзақ тарихы бар. Самиздат – Сталиннен кейінгі КСРО және осыған ұқсас жүйелердегі елдерге тән ерекше құбылыс. Мемлекеттік цензураның күшіне қарсы тұрған қоғам, өзін-өзі талдау және өзін-өзі жеткізу үшін жасырын әдебиетке жүгінді.
Self published and self distributed literature has a long history in Russia. Samizdat is unique to the post Stalin USSR and other countries with similar systems. Faced with the state's powers of censorship, society turned to underground literature for self analysis and self expression.
Самиздат кітаптары мен басылымдары
Самиздат ретінде таралған алғашқы толық кітап – Борис Пастернактың 1957 жылғы «Доктор Живаго» романы болды. 1954 жылы «Жаңа әлем» әдеби журналы кітаптан он өлең жарияласа да, бір жылдан кейін толық мәтін басылымға жарамсыз деп танылып, самиздат айналымына енді. Кейбір туындылар мемлекеттік бақылаудағы БАҚ-тарда заңды түрде жарияланғанымен, кітап дүкендері мен кітапханаларда табу мүмкін болмады, сондықтан олар самиздатқа тарады. Мысалы, Александр Солженицыннің «Иван Денисовичтің өміріндегі бір күн» романы самиздат арқылы кеңінен таралды. 1950 жылдардың ортасында Хрущевтің тағайындалуымен КСРО поэзиясы өте танымал болды. Кеңес интеллигенциясы арасында түрлі ақындардың шығармалары тарады: белгілі, тыйым салынған, қуғынға ұшыраған жазушылар, сондай-ақ жас және танылмағандар. Көптеген самиздат басылымдары ресми емес поэзияны жариялады, олардың ішінде жазушы Александр Гинцбургтің «Синтаксис» (1959–1960) журналы, Владимир Осиповтың «Бумеранг» (1960) және Юрий Галансков пен Александр Гинцбург шығарған «Феникс» (1961) журналдары бар. Бұл журналдардың редакторлары 1958–1961 жылдары Мәскеудегі Маяковский алаңында спонтанды түрде өлең оқыған жиынға қатысты. Бірақ билік көп ұзамай оларға тыйым салды. 1961 жылдың жазында бірнеше тұрақты қатысушылар тұтқындалып, «советтік үкіметке қарсы агитация және пропаганда жасады» (РСФСР Қылмыстық кодексінің 70-бабы) деп айыпталды, бұл көптеген журналдардың жабылуына себеп болды. «Самиздат» басылымдарының барлығы саяси мағынаға ие болған жоқ. 1963 жылы Иосиф Бродский «әлеуметтік паразит» деп айыпталып, тек ақын болғаны үшін сотталды. Оның өлеңдері самиздат арқылы тарады, ал төрт өлеңі ғана ресми советтік антологияларға жарамды деп танылды. 1960 жылдардың ортасында SMOG деп аталатын бейресми әдеби топ (атауының мағынасы «мен істей аламын», «мен жасадым» сияқты әр түрлі болды; аббревиатура ретінде де әр түрлі түсіндірілді) «Сфинкстер» (Сфинкстер) атты альманахты және проза мен поэзия жинақтарын шығарды. Олардың кейбір туындылары 1910–1920 жылдардағы орыс авангардына жақын болды. 1965 жылы Юлий Даниэль мен Андрей Синявский жазушыларына қарсы «советтік үкіметке қарсы агитация және пропаганда жасады» деген айып тағылып, одан кейін күшейген қуғын-сүргін, тағайындалудың аяқталуын және самиздат авторлары үшін қиын кезеңнің басталуын білдірді. Сот процесі Юрий Галансков пен Александр Гинцбург құрастырған «Ақ кітап» (1966) самиздат жинағында толыққанды жазылды. Екі жазушы да кейіннен «Төрттің ісі» деп аталған сот процесінде тұтқындалып, түрмеге қамалды. Келесі жылдары кейбір самиздат мазмұны саяси сипатқа ие болды және Кеңес Одағындағы диссиденттік қозғалыста маңызды рөл атқарды.
The first full length book to be distributed as samizdat was Boris Pasternak's 1957 novel Doctor Zhivago. Although the literary magazine Novy Mir had published ten poems from the book in 1954, a year later the full text was judged unsuitable for publication and entered samizdat circulation. Certain works, though published legally by the State controlled media, were practically impossible to find in bookshops and libraries, and found their way into samizdat: for example Aleksandr Solzhenitsyn's novel One Day in the Life of Ivan Denisovich was widely distributed via samizdat. At the outset of the Khrushchev Thaw in the mid 1950s USSR poetry became very popular. Writings of a wide variety of poets circulated among the Soviet intelligentsia: known, prohibited, repressed writers as well as those young and unknown. A number of samizdat publications carried unofficial poetry, among them the Moscow magazine Sintaksis (1959–1960) by writer Alexander Ginzburg, Vladimir Osipov's Boomerang (1960), and Phoenix (1961), produced by Yuri Galanskov and Alexander Ginzburg. The editors of these magazines were regulars at impromptu public poetry readings between 1958 and 1961 on Mayakovsky Square in Moscow. The gatherings did not last long, for soon the authorities began clamping down on them. In the summer of 1961, several meeting regulars were arrested and charged with "anti Soviet agitation and propaganda" (Article 70 of the RSFSR Penal Code), putting an end to most of the magazines. Not everything published in samizdat had political overtones. In 1963, Joseph Brodsky was charged with "social parasitism" and convicted for being nothing but a poet. His poems circulated in samizdat, with only four judged as suitable for official Soviet anthologies. In the mid 1960s an unofficial literary group known as SMOG (a word meaning variously one was able, I did it, etc. ; as an acronym the name also bore a range of interpretations) issued an almanac titled The Sphinxes (Sfinksy) and collections of prose and poetry. Some of their writings were close to the Russian avant garde of the 1910s and 1920s. The 1965 show trial of writers Yuli Daniel and Andrei Sinyavsky, charged with anti Soviet agitation and propaganda, and the subsequent increased repression, marked the demise of the Thaw and the beginning of harsher times for samizdat authors. The trial was carefully documented in a samizdat collection called The White Book (1966), compiled by Yuri Galanskov and Alexander Ginzburg. Both writers were among those later arrested and sentenced to prison in what was known as Trial of the Four. In the following years some samizdat content became more politicized and played an important role in the dissident movement in the Soviet Union.
Самиздат мерзімді басылымдары
Алғашқы самиздат мерзімді басылымдары қысқа ғұмырлы болды және көбінесе әдебиетке бағытталған: «Синтаксис» (1959–1960), «Бумеранг» (1960) және «Феникс» (1961). 1964 жылдан 1970 жылға дейін коммунист тарихшы Рой Медведев тұрақты түрде «Саяси күнделік» (Политический дневник, немесе саяси күнделік) жариялады, онда кейін Батыста пайда болған талдамалық материалдар жарияланды. Ең ұзақ уақыт жарық көрген және ең танымал самиздат мерзімді басылымы – «Ағымдағы оқиғалар туралы хроника» (Хроника текущих событий) болды. Ол КСРО-дағы оқиғалар туралы нақты ақпарат беру арқылы адам құқықтарын қорғауға арналған. 1968 жылдың сәуірінен 1982 жылдың желтоқсанына дейін 15 жыл ішінде 65 нөмірі жарық көрді, олардың екеуінен басқасы ағылшын тіліне аударылды. Анонимді редакторлар оқырмандарды келесі нөмірлерде жариялану үшін пікірлер мен жергілікті ақпаратты жіберу үшін бірдей тарату арналарын пайдалануға шақырды. «Хроника» құрғақ, қысқа стильмен және тіпті ең кішкентай қателерді де ұқыпты түзетуімен ерекшеленді. Оның тұрақты тақырыптары: «Қомауға алу, іздестіру, тексеру», «Заңсыз қуғын-сүргін», «Түрмелер мен лагерьлерде», «Самиздат жаңалықтары», «Жаңалықтардан қысқаша» және «Дінге қарсы қуғын-сүргін». Уақыт өте келе «Қырым татарларын қуғындау», «Украинадағы қуғын-сүргін мен мазақтау», «Литвадағы оқиғалар» және т.б. бөлімдері қосылды. «Хроника» редакторлары 1936 жылғы Кеңес Конституциясына сәйкес, олардың басылымы заңсыз емес деп мәлімдеді. Билік бұл аргументті қабылдамады. Көптеген адамдар «Хрониканы» өндіруге және таратуға қатысқандары үшін мазақталып, тұтқындалды, түрмеге жабылды немесе елден кетуге мәжбүр болды. Журналдың басты редакторы Наталья Горбаневская 1968 жылғы тамызда Чехословакияға басып кіруге қарсы Қызыл алаңдағы наразылыққа қатысқандығы үшін тұтқындалып, психиатриялық ауруханаға жатқызылды. 1974 жылы журналдың екі жақын серіктесі (Петр Якир және Виктор Красин) кеңес теледидарында өз редакторлары мен «Хрониканы» айыптауға көндірілді. Бұл Сергей Ковалев, Татьяна Ходорович және Татьяна Великанова басылымды қайта жаңартуға дайын екендерін ашық жариялағанға дейін мерзімді басылымның қызметін тоқтатты. Олар тұтқындалып, түрмеге жабылғаннан кейін, олардың орнына басқалар келді. Тағы бір ерекше және ұзаққа созылған (1972–1980 жылдар аралығында шамамен 20 нөмір) басылым – «КСРО-дағы еврейлер» («Евреи в СССР») атты саяси және әдеби журнал болды. Оны Александр Воронел құрды және редакциялады, ал ол түрмеге жабылғаннан кейін Марк Азбель және Александр Лунц редакциялады. 1980 жылдардың соңында бейресми ұйымдардың өркендеуімен бірге Кеңес Одағында самиздат мерзімді басылымдарының жаңа толқыны пайда болды. Сол кезде белсенді болған басылымдар: «Гласность» (редакторы – Сергей Григорянц), «Экспресс-хроника» (редакторы – Александр Подрабонек), «Азат сөз» («Свободное слово», 1988 жылдың мамырында құрылған Демократиялық одақ), «Солға бұрылыс» («Левый поворот», редакторы – Борис Кагарлицкий), «Перестройка клубының» «Ашық аймағы» («Открытая зона»), «Меркурий» («Меркурий», редакторы – Елена Зелинская) және «Хронограф» («Хронограф», бірнеше москвалық белсенділер шығарған). Самиздаттың барлық бағыттары либералды немесе кеңес режиміне және әдебиеттік ортаға ашық қарсы болған жоқ. «Ресей партиясы Леонид Брежнев дәуіріндегі саяси ландшафттың өте ерекше бөлігі болды. Өздерін дерлік диссиденттер сезіне бастады, Ресей партиясының мүшелері сирек ерекшеліктермен жазушылар немесе журналистер әлемінде беделді лауазымдарды иеленді», – деп жазды Олег Кашин 2009 жылы.
The earliest samizdat periodicals were short lived and mainly literary in focus: Sintaksis (1959–1960), Boomerang (1960), and Phoenix (1961). From 1964 to 1970, communist historian Roy Medvedev regularly published The Political Journal (Политический дневник, or political diary), which contained analytical materials that later appeared in the West. The longest running and best known samizdat periodical was A Chronicle of Current Events (Хроника текущих событий). It was dedicated to defending human rights by providing accurate information about events in the USSR. Over 15 years, from April 1968 to December 1982, 65 issues were published, all but two appearing in English translation. The anonymous editors encouraged the readers to utilize the same distribution channels in order to send feedback and local information to be published in subsequent issues. The Chronicle was distinguished by its dry, concise style and punctilious correction of even the smallest error. Its regular rubrics were "Arrests, Searches, Interrogations", "Extra judicial Persecution", "In Prisons and Camps", "Samizdat update", "News in brief", and "Persecution of Religion". Over time, sections were added on the "Persecution of the Crimean Tatars", "Persecution and Harassment in Ukraine", "Lithuanian Events", and so on. The Chronicle editors maintained that, according to the 1936 Soviet Constitution, then in force, their publication was not illegal. The authorities did not accept the argument. Many people were harassed, arrested, imprisoned, or forced to leave the country for their involvement in the Chronicles production and distribution. The periodical's typist and first editor Natalya Gorbanevskaya was arrested and put in a psychiatric hospital for taking part in the August 1968 Red Square protest against the invasion of Czechoslovakia. In 1974, two of the periodical's close associates (Pyotr Yakir and Victor Krasin) were persuaded to denounce their fellow editors and the Chronicle on Soviet television. This put an end to the periodical's activities, until Sergei Kovalev, Tatyana Khodorovich and Tatyana Velikanova openly announced their readiness to resume publication. After being arrested and imprisoned, they were replaced, in turn, by others. Another notable and long running (about 20 issues in the period of 1972–1980) publication was the refusenik political and literary magazine "Евреи в СССР" (Yevrei v SSSR, Jews in the USSR), founded and edited by Alexander Voronel and, after his imprisonment, by Mark Azbel and Alexander Luntz. The late 1980s, which were marked by an increase in informal organizations, saw a renewed wave of samizdat periodicals in the Soviet Union. Publications that were active during that time included Glasnost (edited by Sergei Grigoryants), Ekspress khronika (Express Chronicle, edited by Alexander Podrabinek), Svobodnoye slovo ("Free word", by the Democratic Union formed in May 1988), Levyi povorot ("Left turn", edited by Boris Kagarlitsky), Otkrytaya zona ("Open zone") of Club Perestroika, Merkurii ("Mercury", edited by Elena Zelinskaya) and Khronograph ("Chronograph", put out by a number of Moscow activists). Not all samizdat trends were liberal or clearly opposed to the Soviet regime and the literary establishment. "The Russian Party was a very strange element of the political landscape of Leonid Brezhnev's era—feeling themselves practically dissidents, members of the Russian Party with rare exceptions took quite prestigious official positions in the world of writers or journalists," wrote Oleg Kashin in 2009.
Жанрлары
Самиздат кең ауқымды тақырыптарды қамтыды, бастысы әдебиет және дін, ұлттық мәселелер мен саясатқа қатысты туындылар. Мемлекет диссиденттік мәтіндермен қатар детективтік романдар, оқиғалы повестьтер және ғылыми фантастика сияқты түрлі материалдарды цензуралап, нәтижесінде көптеген тақырыптарды қамтитын самиздаттың жасырын басылымы пайда болды. Самиздат авторларының көпшілігі шығармаларын интеллигенцияға бағытса да, самиздатта ғылыми еңбектермен бірге, қарапайым жанрлар да кездесетін. Хён Мин Джу АҚШ Конгресінің қолдауымен 1960 жылдары құрылған «Азаттық» радиосының «Самиздат архиві»н (Архив Самиздата, Arkhiv Samizdata) жан-жақты талдап, оның 6607 данасының 1% әдеби, 17% ұлттық, 20% діни және 62% саяси екенін анықтады. Ол сондай-ақ, әдеби туындылар көбінесе осы архивке жиналмағандықтан, олардың 1% (бар болғаны 73 мәтін) нақты таралым үлесін көрсетпейтінін атап өтті.
Samizdat covered a large range of topics, mainly including literature and works focused on religion, nationality, and politics. The state censored a variety of materials such as detective novels, adventure stories, and science fiction in addition to dissident texts, resulting in the underground publication of samizdat covering a wide range of topics. Though most samizdat authors directed their works towards the intelligentsia, samizdat included lowbrow genres in addition to scholarly works. Hyung Min Joo carried out a detailed analysis of an archive of samizdat (Архив Самиздата, Arkhiv Samizdata) by Radio Liberty, sponsored by the US Congress and launched in the 1960s, and reported that of its 6,607 items, 1% were literary, 17% nationalist, 20% religious, and 62% political, noting that as a rule, literary works were not collected there, so their 1% (only 73 texts) are not representative of their real share of circulation.
Әдебиет
Алғашқы жылдары самиздат өзін негізінен поэзияны, жарияланбаған классикалық орыс әдебиетін және XX ғасырдың танымал шетелдік әдебиетін қамтитын әдеби құбылыс ретінде қалыптастырды. Әдебиет самиздат құбылысының туындауында маңызды рөл атқарды. Мысалы, КСРО-ның Борис Пастернактың "Доктор Живаго" романын басып шығармау шешімі, осы романның жасырын түрде таралуына себеп болды. Сол сияқты, Александр Солженицыннің ГУЛАГ жүйесі туралы "ГУЛАГ архипелагы" атты белгілі туындысының таралуы 1970-жылдардың ортасында самиздаттың қайта жандануына әсер етті. Дегенмен, самиздат өзінің мәні бойынша мемлекетке қарсы тұрғандықтан, оның жұмыстары мемлекеттің адам құқықтарын бұзуына баса назар аудара бастады, ал кейін саяси мәселелерге көшті.
In its early years, samizdat defined itself as a primarily literary phenomenon that included the distribution of poetry, classic unpublished Russian literature, and famous 20th century foreign literature. Literature played a key role in the existence of the samizdat phenomenon. For instance, the USSR's refusal to publish Boris Pasternak's epic novel, Doctor Zhivago led to the novel's subsequent underground publication. Likewise, the circulation of Alexander Solzhenitsyn's famous work about the gulag system, The Gulag Archipelago, promoted a samizdat revival during the mid 1970s. However, because samizdat by definition placed itself in opposition to the state, samizdat works became increasingly focused on the state's violation of human rights, before shifting towards politics.
Саяси
Самиздат мәтіндерінің көпшілігі саяси мазмұнда жазылған. Көптеген саяси мәтіндер жеке хабарламалар, үндеулер, наразылықтар немесе тұтқындалғандар мен сот процестері туралы ақпараттан тұрды. Басқа саяси самиздаттар КСРО-дағы әртүрлі дағдарыстарды талдап, оқиғаларды басқаруға қатысты балама ұсыныстар келтірді. Самиздат ішінде біртұтас саяси ой болған жоқ; керісінше, авторлар түрлі көзқарас тұрғысынан пікір алмасты. Самиздат социалистік, демократиялық және славянофильдік көзқарастардан жазылған. Социалистік авторлар үкіметтің қазіргі күйін социализмнің марксистік идеалдарымен салыстырып, мемлекетке өз уәделерін орындауға шақырды. Социалистік самиздат жазушылары цензура жүйесіне наразылық білдіре отырып, социализмге "адамдық бейне" беруді үміттенеді. Көптеген социалистер Кеңес Одағында реформалар мүмкін деген үмітте болды, әсіресе Дубчек басқарған Чехословакиядағы саяси либерализацияға байланысты. Алайда, "Прага көктемі" кезінде либералды Чехословакияға Кеңес әскерлерінің кіргені реформа үмітін жойды және социалистік көзқарастың ықпалын әлсіретті. Мемлекет реформа жасауға құлықсыз екенін көрсеткен соң, самиздат балама саяси жүйелерге көшті. Самиздат аясында бірнеше еңбек демократиялық саяси жүйе мүмкіндігіне арналды. Демократиялық самиздат мемлекетті реформалау үшін саяси құрылымда түбірлі өзгерістер қажет деп мәлімдегендіктен революциялық сипатқа ие болды, социалистер керісінше, сол құрылымның ішінде өзгерістер жасауға үміттенді. Демократиялық самиздат авторларының революциялық көзқарасына қарамастан, көптеген демократтар өзгерістерге орташа жолмен қол жеткізуді жақтады. Көптеген демократтар КСРО-да демократияға эволюциялық жолмен қол жеткізуге сенді және өздерінің мақсатына ашық, қоғамдық жолмен жетуге ұмтылды, құпия жолдарды таңдамады. Демократиялық және социалистік самиздатқа қарсы, славянофильдік самиздат демократия мен социализмді Шығыс Еуропалық санаға жатпайтын батыстық идеалдар деп қарастырды. Славянофильдік самиздат саяси пікірталасқа ұлттық орыс көзқарасын енгізіп, мәдени әртүрліліктің маңыздылығын және славян мәдениеттерінің ерекшелігін қадірледі. Славянофильдік көзқараспен жазылған самиздат КСРО-ны орыс автократиясы мен православиесінің ортақ тарихымен біріктіруге тырысты. Алайда, КСРО-ның көп ұлтты құрамы және біртұтас орыс тарихының болмауы славянофильдік қозғалыстың алға жылжуына кедергі келтірді. Славянофильдік қозғалыс, орыстың тазалығы немесе православиенің күші арқылы орыстың басымдығы туралы жиі расистік және антисемиттік көзқарастарды қолдау арқылы, оқырмандарды алшақтатып, оппозиция ішіндегі жіктерді тудырды.
The majority of samizdat texts were politically focused. Most of the political texts were personal statements, appeals, protests, or information on arrests and trials. Other political samizdat included analyses of various crises within the USSR, and suggested alternatives to the government's handling of events. No unified political thought existed within samizdat; rather, authors debated from a variety of perspectives. Samizdat written from socialist, democratic and Slavophile perspectives dominated the debates. Socialist authors compared the current state of the government to the Marxist ideals of socialism and appealed to the state to fulfil its promises. Socialist samizdat writers hoped to give a "human face" to socialism by expressing dissatisfaction with the system of censorship. Many socialists put faith in the potential for reform in the Soviet Union, especially because of the political liberalization which occurred under Dubček in Czechoslovakia. However, the Soviet Union invasion of a liberalizing Czechoslovakia, in the events of "Prague Spring", crushed hopes for reform and stymied the power of the socialist viewpoint. Because the state proved itself unwilling to reform, samizdat began to focus on alternative political systems. Within samizdat, several works focused on the possibility of a democratic political system. Democratic samizdat possessed a revolutionary nature because of its claim that a fundamental shift in political structure was necessary to reform the state, unlike socialists, who hoped to work within the same basic political framework to achieve change. Despite the revolutionary nature of the democratic samizdat authors, most democrats advocated moderate strategies for change. Most democrats believed in an evolutionary approach to achieving democracy in the USSR, and they focused on advancing their cause along open, public routes, rather than underground routes. In opposition to both democratic and socialist samizdat, Slavophile samizdat grouped democracy and socialism together as Western ideals that were unsuited to the Eastern European mentality. Slavophile samizdat brought a nationalistic Russian perspective to the political debate and espoused the importance of cultural diversity and the uniqueness of Slavic cultures. Samizdat written from the Slavophile perspective attempted to unite the USSR under a vision of a shared glorious history of Russian autocracy and Orthodoxy. Consequently, the fact that the USSR encompassed a diverse range of nationalities and lacked a singular Russian history hindered the Slavophile movement. By espousing frequently racist and anti Semitic views of Russian superiority, through either purity of blood or the strength of Russian Orthodoxy, the Slavophile movement in samizdat alienated readers and created divisions within the opposition.
Діни
Негізінен православиелік, католик, баптист, пятидесятник және адвентист ағымдарының өкілдері діни самиздат мәтіндерін жазды. Көптеген түрлі діни самиздаттар таратылса да, олардың ішінде үш буддалық мәтін болды, бірақ ешқандай исламдық самиздат мәтіні табылмады. КСРО-дағы мұсылмандардың көп санына қарамастан, исламдық самиздаттың болмауы түсініксіз.
Predominantly Orthodox, Catholic, Baptist, Pentecostalist, and Adventist groups authored religious samizdat texts. Though a diversity of religious samizdat circulated, including three Buddhist texts, no known Islamic samizdat texts exist. The lack of Islamic samizdat appears incongruous with the large percentage of Muslims who resided in the USSR.
Ұлттық
Еврей самиздаты КСРО-дағы еврейлерге жасалған қысымды тоқтатуды талап етті, ал кейбіреулері Израиль отанына, Ресейден кету мүмкіндігі – Алияға ниет білдірді. Алия қозғалысы кеңестік азаматтардың адам құқықтары мен бостандықтарына қатысты мәселелерді де көтерді. Дегенмен, еврей самиздатының ішінде еврейлердің эмиграциясын қолдаған, көбінесе саяси тақырыптағы мерзімді басылымдарда жазған авторлар мен еврейлердің еврейлік сана мен мәдениетін сақтау үшін КСРО-да қалуы керек деп ұсынған, мәдени-әдеби ақпаратқа бағытталған мерзімді басылымдарда жазған авторлар арасында жік болды. Қырым татарлары, Волга немістері және Месхетия түркілері де Сталиннің қайтысынан кейін өз туған жерлеріне оралуға рұқсат берілмегеніне қарсылық білдіріп, самиздат әдебиетін жазды. Қырым татарлары, Волга немістері және Месхетия түркілерінің басынан өткен саяси әділетсіздіктерді сипаттаған самиздат әдебиеттерінде "геноцид" және "концентрациялық лагерьлер" деген сөздер жиі кездеседі. Украина самиздаты орыс мәдениетінің украин мәдениетінен басымдығын жоққа шығарды және украин халқын орыс тіліне күштеп сіңіруді айыптады.
Jewish samizdat advocated for the end of repression of Jews in the USSR and some expressed a desire for aliyah, the ability to leave Russia for an Israeli homeland. The aliyah movement also broached broader topics of human rights and freedoms of Soviet citizens. However, a divide existed within Jewish samizdat between more militant authors who advocated Jewish emigration and wrote mostly in politically focused periodicals, and those who argued that Jews should remain in the USSR to inculcate Jewish consciousness and culture, writing in periodicals centered on cultural literary information. Crimean Tatars, Volga Germans, and Meskhetian Turks also created samizdat literature, protesting the state's refusal to allow them to return to their homelands following Stalin's death. Descriptions in the samizdat literature of Crimean Tatars, Volga Germans, and Meskhetian Turks documenting the political injustices borne by those peoples are dominated by references to "genocide" and "concentration camps". Ukrainian samizdat opposed the assumed superiority of Russian culture over the Ukrainian and condemned the forced assimilation of Ukrainians to the Russian language.
Контрабандалық аудио
"Рибс", "қабырғадағы музыка", "сүйек пластинкалары" немесе роентгениздат (роентген – рентген сәулесін білдіретін орысша термин, Вильгельм Рентгеннің құрметіне аталған) – бұл тыйым салынған жазбалардан көшірілген, қолмен жасалған фонограф пластинкалары. Олардың мазмұны батыс рок-н-ролы, джаз, мамбо және басқа да музыка, сондай-ақ Пётр Лещенко және Александр Вертинский сияқты елден шығарылған тыйым салынған әртістердің музыкасы болды. Олар қара нарықта сатылып, алын-сатылды. Әрбір диск – бір жағында спиральды ойықтары бар жұқа, иілгіш пластик табақша, оны 78 айналымдық стандартты фонографтың дискісінде ойнатуға болады. Олар қолжетімді, арзан материалдан жасалған: пайдаланылған рентген пленкасы (содан кейін осылай атала бастады). Әрбір үлкен тіктөртбұрыш пленка дөңгелекке кесіліп, жеке-жеке жазылатын. Дискілердің және олардың шектеулі дыбыс сапасы жаппай өндірілген флекси-дискілерге ұқсас, және олардан шабыттанған болуы мүмкін. Магнитзат (магнит – магнитофон, орыс тілінде магнитофон) – аудиотаспаға жазылған дыбыс жазбаларын тарату, көбінесе ақындар, батыс әртістері және андеграунд музыкалық топтардың жазбалары. Магнитзат роентгенизатты ығыстырды, себебі ол арзан әрі тиімді көбейту әдісі болып, сапалы көшірмелерге мүмкіндік берді.
Ribs, "music on the ribs", "bone records", or roentgenizdat (roentgen from the Russian term for X ray, named for Wilhelm Röntgen) were homemade phonograph records, copied from forbidden recordings that were smuggled into the country. Their content was Western rock and roll, jazz, mambo, and other music, and music by banned emigres, such as Pyotr Leshchenko and Alexander Vertinsky. They were sold and traded on the black market. Each disc is a thin, flexible plastic sheet recorded with a spiral groove on one side, playable on a normal phonograph turntable at 78 RPM. They were made from an inexpensive, available material: used X ray film (hence the name roentgenizdat). Each large rectangular sheet was trimmed into a circle and individually recorded using an improvised recording lathe. The discs and their limited sound quality resemble the mass produced flexi discs and may have been inspired by it. Magnitizdat (magnit from magnitofon, the Russian word for tape recorder) is the distribution of sound recordings on audio tape, often of bards, Western artists, and underground music groups. Magnitizdat replaced roentgenizdat, as it was cheaper and more efficient method of reproduction that resulted in higher quality copies.
Қосымша ықпал ету
1979 жылы Bell Labs UNIX лицензиясын өзгертіп, бастапқы кодты таратуды заңсыз еткен соң, 1976 жылғы Lions кітабы – бастапқы кодты қамтитындықтан, қорғаудан алынып тасталды, бірақ оның заңсыз көшірмелері жылдар бойы айналымда болды. Lions кітабын көшіру әрекеті көбінесе «самиздат» деп аталды. Хакерлік және компьютерлік жаргонда «самиздат» термині қажетті және алу қиын болған құжаттар мен ақпаратты тарату үшін қолданылды.
After Bell Labs changed its UNIX licence in 1979 to make dissemination of the source code illegal, the 1976 Lions book which contained the source code had to be withdrawn, but illegal copies of it circulated for years. The act of copying the Lions book was often referred to as samizdat. In hacker and computer jargon, the term samizdat was used for the dissemination of needed and hard to obtain documents or information.