Кіріспе

Кеңес ядролық физигі және адам құқықтары белсендісі (1921–1989) тарихшысы Андрей Дмитриевич Сахаров (Андрей Дмитриевич Сахаров; 21 мамыр 1921 – 14 желтоқсан 1989) – Кеңес физигі және 1975 жылы әлемдегі адам құқықтарын қорғағаны үшін Нобель бейбітшілік сыйлығының лауреаты. Ол ядролық қару бағдарламасында, термоядролық қаруды жасауды басқарса да, бөлшектер физикасы, магнетизм және физикалық космология саласында да маңызды еңбектер атқарды. Сахаров жеке бостандық, адам құқықтары, азаматтық еркіндік және Кеңес Одағындағы реформалар жолындағы саяси қызметімен танымал. Осы қызметі үшін диссидент деп танылып, Кеңес үкіметі тарапынан қуғынға ұшырады. Оның құрметіне Сахаров атындағы сыйлық тағайындалды, ол жыл сайын Еуропа Парламентімен адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға арналған тұлғалар мен ұйымдарға табыс етіледі.

Отбасылық тарихы және ерте өмір

Андрей Дмитриевич Сахаров 1921 жылы 21 мамырда Мәскеуде орыс отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Дмитрий Иванович Сахаров Екінші Мәскеу мемлекеттік университетінің физика профессоры және әуесқой пианист болды. Оның атасы Иван бұрынғы Ресей империясының заңгері болған, ол әлеуметтік сана мен гуманитарлық принциптерге құрмет көрсеткен (соның ішінде өлім жазасын жоюды қолдаған). Сахаровтың анасы Екатерина Алексеевна Софиано грек тегінен шыққан Алексей Семенович Софианоның қызы болды. Сахаровтың мінез-құлқына оның ата-анасы мен әжесі Мария Петровна үлкен әсер етті. Оның анасы мен әжесі орыс православие шіркеуінің мүшелері болған, ал әкесі дінге сенбеген. Андрей он үш шамасында Құдайға сенбейтінін түсінді. Дегенмен, ол атеист болса да, физикалық заңдардан асқан "бағдарламалық принципке" сенеді. Мектеп бітірген соң Сахаров 1938 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде физиканы оқыды. 1941 жылы Германиямен Шығыс майданында эвакуацияланғаннан кейін, ол Түрікменстанның Ашхабад қаласында бітірді. 1943 жылы Клавдия Алексеевна Вихиреваға үйленді, олар екі қыз бен бір ұл тәрбиеледі. Клавдия 1969 жылы қайтыс болды. 1945 жылы Сахаров Мәскеудегі Игорь Тамм басқаратын Ресей Ғылым академиясының Физика институтының теориялық бөліміне жұмысқа орналасты. 1947 жылы Сахаров ғылым докторы (лит. Доктор ғылымдары) диссертациясын қорғады, онда ядролық трансмутация тақырыбы қарастырылды.

Кеңестер ядролық қару бағдарламасы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол ғарыш сәулелерін зерттеді. 1948 жылдың ортасында ол Игорь Курчатов пен Игорь Тамм басшылығымен совет атом бомбасын жасау жобасына қатысты. Сахаровтың FIAN-дегі зерттеу тобы 1948 жылдың тамыз-қыркүйек айларында екінші ұсыныс жасады. Деутерийдің айналына табиғи, байытылмаған уран қабығын қосу, уран-деутерий шекарасындағы деутерийдің концентрациясын және құрылғының жалпы тиімділігін арттырады, себебі табиғи уран нейтрондарды сіңіріп алып, термоядролық реакцияның бөлігі ретінде өзі де бөлінеді. Осы идея Сахаровты оны "слойка", яғни қабатты торт деп атауға итерді. Сахаровтың идеясы алғаш рет 1955 жылы RDS-37 ретінде сынақтан өтті. Сахаров жұмыс істеген осы жобаның үлкен нұсқасы – 1961 жылдың қазанында сынақтан өткен 50 Мт-тық "Царь бомбасы" болды, ол тарихтағы ең қуатты ядролық құрылғы еді. Сахаров өзінің тағдыры мен АҚШ-тағы Дж. Роберт Оппенгеймер мен Эдвард Теллердің тағдыры арасында "көзге түсетін ұқсастықтарды" байқады. Сахаров "екі көрнекті адамның трагедиялық қақтығысында" екеуі де құрметке лайық екеніне сенді, себебі "әрқайсысы өз жағының дұрыс екеніне сенімді болды және шындықтың атынан соңына дейін баруға моральдық міндеттенді". Сахаров Теллермен атмосферадағы ядролық сынақтар және Стратегиялық қорғаныс жобасы туралы қатаң түрде келіспесе де, американдық ғалымдар Теллердің АҚШ үшін сутегі бомбасын алуға деген ниетіне қатысты әділетсіздік жасады деп есептеді, себебі "американдықтардың термоядролық қаруды жасаудан уақытша немесе толық бас тартуы ақылды алдау немесе ақымақтық белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін еді. Екі жағдайда да реакция бірдей болар еді – тұзақтан қашып, жаудың ақымақтығынан дереу пайдалану". Сахаров ядролық қару жасап, Оппенгеймердің айтуынша, "білген күнә" жасады деп ешқашан ойламады. Кейін ол былай деп жазды: text=Қырқ жылдан астам уақыт өткен соң үшінші дүниежүзілік соғыс болған жоқ, және ядролық қорқыныштың тепе-теңдігі оның алдын алуға көмектескен болуы мүмкін. Бірақ мен мұнда толығымен сенімді емеспін, сол уақытта, ұзақ жылдар бұрын, бұл сұрақ тіпті туындамады. Мені ең көп мазалайтыны – тепе-теңдіктің тұрақсыздығы, қазіргі жағдайдың өте қауіптілігі, қарулану жарысының қорқынышты ысырапшылығы. Әрқайсымыздың бұл туралы жаһандық тұрғыда, төзімділікпен, сеніммен және шыншылдықпен ойлануымыз керек, идеологиялық догматизмнен, шешімдердегі тар көзқарастың ықпалынан немесе ұлттық мақтаныштан арылуымыз керек. "|source=Андрей Сахаров

Ядролық технологияны бейбіт мақсатта пайдалануды қолдау

1950 жылы ол бақыланатын ядролық синтез реакторы – токамак идеясын ұсынды, және осы идея бүгінгі күнге дейін осы саладағы жұмыстың басым бөлігіне негіз болып табылады. Сахаров Таммпен бірлесіп, термоядролық синтезді басқару үшін өте қызған иондалған плазманы тороид тәрізді магниттік өрістермен ұстауды ұсынды, бұл токамак құрылғысын жасауға мүмкіндік берді.

Магниттік имплозивті генераторлар

1951 жылы ол жарылғыш заттармен магнит өрістерін қысылатын алғашқы жарылғыш насоспен сорылатын флюс компрессиялық генераторларды ойлап тапты және сынақтан өткізді. Ол бұл құрылғыларды MK (Магнит-Күммулятивті) генератор деп атады. Радиалды MK 1 25 мегагаусс (2500 тесла) импульстік магнит өрісін тудырды. Соның нәтижесінде спиральді MK 2 1953 жылы 1000 миллион ампер ток өндірді. Сахаров содан кейін MK-мен қоздырылатын "плазмалық зеңбірек" сынады, онда кішкентай алюминий сақинасы үлкен айналма токтар арқылы тұрақты, өзін-өзі шектейтін тороидтік плазмоидқа айналдырылып, 100 км/с жылдамдыққа дейін үдетілді. Кейін Сахаров MK генераторларындағы мыс орамды үлкен суперөткізгіш соленоидпен алмастыруды ұсынды, бұл магниттік қысым арқылы жер астындағы ядролық жарылыстарды пішінделген заряд әсеріне бағыттайды. Оның теориясы бойынша, мұндай құрылғы 1 мм² бетіне секунд сайын 1023 протонды шоғырландыра алады.

Бөлшектер физикасы және космология

1965 жылдан кейін Сахаров фундаменталды ғылымға оралып, бөлшектер физикасы және физикалық космология саласында жұмыс істей бастады. Ол ғаламның бариондық асимметриясын түсіндіруге тырысты; осы ретте ол протонның ыдырауына теориялық негіз берген алғашқы ғалым болды. Протонның ыдырауын 1949 және 1952 жылдары Вигнер ұсынған. 1954 жылдан бері протонның ыдырауын зерттеу эксперименттері жүргізіліп келеді. Сахаров Үлкен жарылыстан бұрын пайда болатын CPT-симметриялық құбылыстарды қарастырған алғашқы ғалым болды: нейтралды спині жоқ максимондардың (немесе фотондардың) антикварктардың көптігі бар жиырылатын материядан t < 0 уақытында пайда болатынын, олар t = 0 уақытында тығыздығы шексіз болатын сәтте «бірін-бірі» кесіп өтетінін және t > 0 уақытында кварктардың көптігімен ыдырайтынын көзге елестете аламыз, бұл ғаламның толық CPT-симметриясын іске асырады. Бұл гипотеза бойынша, t < 0 уақытындағы барлық құбылыстар t > 0 уақытындағы құбылыстардың CPT-көрінісі болып есептеледі. Осы саладағы оның еңбегі – оның есімімен аталатын белгілі шарттар: Бұл модельдерде, белгілі бір циклдардан кейін қисықтық бастапқыда олай болмаса да, табиғи түрде шексіз болады: Сахаров үш бастапқы нүктені қарастырды – сәл теріс космологиялық тұрақтысы бар жалпақ ғалам, оң қисықтығы бар және нөлдік космологиялық тұрақтысы бар ғалам, сондай-ақ теріс қисықтығы бар және сәл теріс космологиялық тұрақтысы бар ғалам. Соңғы екі модельде Сахаров уақыт жебесінің кері бұрылуы деп аталатын құбылыс бар, оны былай сипаттауға болады: Ол t = 0 уақытындағы бастапқы Үлкен жарылыс сингулярлығынан кейінгі t > 0 уақытын (оны «Фридман сингулярлығы» деп атайды және Φ деп белгілейді), сондай-ақ сол сингулярлықтан бұрынғы t < 0 уақытын қарастырады. Содан кейін ол энтропияның t > 0 уақытында уақыт өскенде де, t < 0 уақытында уақыт азайғанда да артатынын болжайды, бұл оның уақытты кері айналдыруының мәнін білдіреді. Одан әрі ол t < 0 уақытындағы ғаламның CPT-симметриясы бойынша t > 0 уақытындағы ғаламның бейнесі болып табылатын жағдайды, сондай-ақ олай болмайтын жағдайды қарастырады: бұл жағдайда ғаламда t = 0 уақытында нөлдік емес CPT-заряды бар. Сахаров осы модельдің бір түрін қарастырады, онда уақыт жебесінің кері бұрылуы сингулярлықта емес, максималды энтропия нүктесінде жүзеге асады. Бұл модельдерде t < 0 және t > 0 уақытындағы ғаламдардың арасында динамикалық өзара әрекеттесу жоқ. Оның алғашқы моделінде екі ғалам тек жергілікті материяның жинақталуы арқылы ғана өзара әрекеттеспейді, оның тығыздығы мен қысымы екі бетті кеңістік-уақытсыз байланыстыратын көпір құруға жеткілікті болады, бірақ Шварцшильд радиусынан тыс геодезиялық сабақтастықпен, сингулярлықсыз, екі конъюгацияланған беттер арасында материя алмасуына мүмкіндік береді, бұл Игорь Дмитриевич Новиковтың идеясына негізделген. Новиков мұндай сингулярлықтарды құлдырау және құлдыраудың қарсы процесі деп атады, олар құрт тесігі моделіндегі қара тесік пен ақ тесікке балама болып табылады. Сахаров сондай-ақ кванттық гравитацияның баламалы теориясы ретінде индуцирленген гравитация идеясын ұсынды.

Активизмге бет бұру

1950 жылдардың соңынан бастап Сахаров өз жұмысының моральдық және саяси салдары туралы алаңдаушылық білдіре бастады. 1960 жылдары саяси белсенділік танытқан Сахаров ядролық қарудың таралуына қарсы болды. Атмосфералық сынақтарды тоқтатуды талап етіп, ол 1963 жылы Мәскеуде қол қойылған сынақтарды ішінара тыйым салу туралы келісімге қатысты. 1964 жылы Сахаров саяси салдары бар оқиғаға қатысты, онда Кеңес Одағының Ғылым академиясы Трофим Лысенконың ізбасары Николай Нуждинді толық мүшелікке ұсынды (Лысенкошылдық – сталиндік қолдаумен жүргізілген генетикаға қарсы науқанның бастамашысы). Академия мүшесі Сахаров бұрынғыдан өзгеше, Нуждиннің толық мүшелігіне қарсы сөйлеп, оны "көптеген шынайы ғалымдарды жамандау, жұмыстан шығару, тұтқындау, тіпті өлімге итермелеу" үшін жауапты деп айыптады. Нәтижесінде Нуджин сайланбады, бірақ бұл жағдай Никита Хрущевті Сахаровқа қатысты құпия ақпарат жинау үшін КГБ-ға тапсырма беруге итермеледі. 1967 жылдан бастап, Алты күндік соғыс пен араб-израиль қақтығысының басталуынан кейін, ол Израильді белсенді түрде қолдады, бұл туралы баспасөзде бірнеше рет мәлімдеді, сондай-ақ кейіннен Алия жасаған бас тартушылармен достық қарым-қатынас орнатты. 1968 жылдың мамырында Сахаров "Прогресс, бейбіт өмір сүру және интеллектуалдық еркіндік туралы ойлар" атты эссесін аяқтады. Ол баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс жүйесін әлемдік ядролық соғыстың басты қаупі ретінде сипаттады. Эссе "Сәмиздат" арқылы таратылып, содан кейін Кеңес Одағының шегінен тыс жарияланғаннан кейін Сахаровқа әскери зерттеулер жүргізуге тыйым салынды және ол FIAN-ға фундаментальды теориялық физиканы зерттеу үшін оралды. 1980 жылдың қаңтарында Горькийге (Нижний Новгород) жер аударылғанға дейін 12 жыл бойы Сахаров Мәскеуде кеңінен танылған және ашық диссидент рөлін атқарды. Ол жабық сот залдарының алдында күткен, 200-ден астам тұтқынның атынан шағымдамалар жазған және демократияның қажеттілігі туралы эсселер жазуды жалғастырған. 1973 жылдан бастап Сахаров батыс тілшілерімен тұрақты түрде кездесіп, өз пәтерінде баспасөз конференцияларын өткізді. 1972 жылы Сахаров Кеңес Одағының Ғылым академиясындағы және совет баспасөзіндегі әріптестерінен үнемі қысым көрді. Жазушы Александр Солженицын оны қорғауға шықты. 1973 және 1974 жылдары совет БАҚ-та Сахаров пен Солженицынның батысқа жақын, антисоциалистік көзқарастарына қарсы науқан жалғасты. Сахаров кейіннен "совет идеалдарында қаншалықты алмастыру, алдау және шындыққа сәйкес келмеушілік болғанын түсіну үшін" өзіне "жылдар" қажет болғанын айтты. "Бастапқыда мен өз көзіммен көрген нәрселеріме қарамастан, Кеңес мемлекеті болашаққа қадам басуы керек, барлық елдердің үлгісі деп ойладым". Содан кейін ол "симметрия теориясына" келді: барлық үкіметтер мен режимдер, бірінші кезекте, жаман, барлық халықтар қысымға ұшырап, бәріне ортақ қауіп төндіреді". Сахаровқа сыйлық тағайындалған күні Вильнюсте болды, онда адам құқықтары жөніндегі белсенді Сергей Ковалевтің соты өтіп жатқан. "Бейбітшілік, прогресс, адам құқықтары" атты Нобель лекциясында Сахаров қару-жарақ жарысын тоқтатуға, қоршаған ортаны құрметтеуге, халықаралық ынтымақтастыққа және адам құқықтарын жалпыға бірдей құрметтеуге шақырды. Ол Кеңес Одағындағы ар-ождан тұтқындары мен саяси тұтқындардың тізімін қосты және сыйлықты олармен бөліскенін мәлімдеді. 1980-1986 жылдары Сахаров совет полициясының бақылауында болды. Ол өзінің естеліктерінде Горькийдегі пәтері бірнеше рет қаралып, тонаудың құрбаны болғанын айтты. Сахаров 1980 жылы Америкалық гуманистік қауымдастығы тарапынан "Жылдың гуманисі" атанды. 1984 жылдың мамырында Сахаровтың әйелі Елена Боннер тұтқындалды, ал Сахаров аштық ереуілін бастады, ол әйеліне жүрек операциясы үшін АҚШ-қа баруға рұқсат беруді талап етті. Ол күштеп ауруханаға жатқызылып, күштеп тамақтандырылды. Ол төрт ай бойы оқшауланған күйде ұсталды. 1984 жылдың тамызында Боннер сот арқылы Горькийде бес жылға сүргінге кесілді. 1985 жылдың сәуір айында Сахаров әйеліне шетелге барып емделу үшін жаңа аштық ереуілін бастады. Ол тағы да ауруханаға алып барылып, күштеп тамақтандырылды. Тамыз айында Сахаровқа қатысты не істеу керектігі туралы Политбюро талқылады. Ол 1985 жылдың қазанына дейін ауруханада болды, содан кейін әйеліне АҚШ-қа баруға рұқсат берілді. Ол АҚШ-та жүрек операциясын жасатып, 1986 жылдың маусымында Горькийге оралды. 1985 жылдың желтоқсанында Еуропалық Парламент ой-пікір еркіндігі үшін Сахаров атындағы сыйлықты құрды, ол адам құқықтары саласына үлкен үлес қосқандарға жыл сайын табысталады. 19 желтоқсан 1986 жылы перestroика мен гласность саясатын бастаған Михаил Горбачев Сахаровқа қоңырау шалып, олармен әйелі Мәскеуге орала алатынын хабарлады.

Саяси көшбасшы

1988 жылы Сахаров Халықаралық гуманистік және этикалық одақтан Халықаралық гуманистік сыйлықты алды. Ол алғашқы тәуелсіз құқықтық саяси ұйымдарды құруға бастама берді және Кеңес Одағындағы өсіп келе жатқан саяси оппозицияда белгілі болды. 1989 жылдың наурыз айында Сахаров жаңа парламентке, Бүкілодақтық халық депутаттары съезіне сайланды және демократиялық оппозицияның, Өңіраралық депутаттар тобының тең төрағасы болды. Қараша айында КГБ төрағасы Горбачевке Сахаровтың Воркутадағы шахтерлер ереуілін қолдағандығы және ынталандырғандығы туралы хабарлады. 1988 жылдың желтоқсан айында Сахаров Армения мен Әзірбайжанға фактілерді зерттеу үшін сапар жасады. Ол: "Әзірбайжан үшін Қарабақ мәселесі – амбиция мәселесі, ал Қарабақтың армян халқы үшін бұл өмір мен өлім мәселесі" деген қорытынды жасады.

Өлім

1989 жылғы 14 желтоқсанда сағат 9-дан кейін Сахаров келесі күні Конгресте сөйлейтін маңызды сөзін дайындауға кіріспес бұрын, кабинетіне қысқа уақытқа демалуға барып жатты. Әйел оны түнгі сағат 11-де оятуға келді, өйткені ол осылай сұраған еді, бірақ Сахаровты еденде өлі күйінде тапты. Автопсияға қатысқан аға патолог Яков Рапопорттың жазбаларына сәйкес, Сахаров 68 жасында кеңейген кардиомиопатия салдарынан туындаған аритмиядан қайтыс болған. Ол Мәскеудегі Востряковское бейіштігіне жерленді.

Еске алу сыйлықтары

Сахаров атындағы Еуропалық Парламент сыйлығы 1988 жылы оның құрметіне тағайындалды және Еуропалық Одақтың адам құқықтары жолындағы ең жоғары наградасы болып табылады. Ол жыл сайын парламент тарапынан "Совет диссиденті Андрей Сахаровтың рухын дарытқандарға", "Сахаров сияқты, өмірін адам құқықтары үшін бейбіт күреске арнаған лауреаттарға" беріледі. 2006 жылдан бастап Америка физика қоғамы әр екі жыл сайын "адам құқықтарын қорғаудағы ғалымдардың көрнекті көшбасшылығы мен/немесе жетістіктері үшін" Андрей Сахаров сыйлығын табыстап келеді. Жазушының азаматтық батылдығы үшін Андрей Сахаров атындағы сыйлық 1990 жылдың қазанында құрылды. 2004 жылы Елена Боннердің келісімімен Ресейдегі тілшілер мен сарапшылар үшін журналистика саласындағы жыл сайынғы Сахаров сыйлығы орнатылды. Бұрынғы совет диссиденті, қазір АҚШ-та бизнесмен Пётр Винс қаржылаған бұл сыйлықты Мәскеудегі "Гласность" қорғау қоры басқарады. "Журналистиканы – ар-ожданның ісі" ретінде таныған сыйлықты Анна Политковская сияқты белгілі журналистер, сондай-ақ Ресейдің медиа орталығы Мәскеуден шалқап жатқан жас тілшілер мен редакторлар жылдар бойы жеңіп алды. 2015 жылғы жеңімпаз Елена Костюченко болды.

Андрей Сахаровтың мұрағаты және адам құқықтары орталығы

1993 жылы Брандейс университетінде құрылған Андрей Сахаров мұрағаты мен адам құқықтары орталығы қазір Гарвард университетінде орналасқан. Бұл мұрағаттағы құжаттар 2005 жылы Йель университетінің баспасынан жарық көрді. Бұл құжаттар интернетте қолжетімді. Мұрағаттың көп бөлігі КГБ төрағасының Кеңес диссиденттерінің қызметі туралы Орталық Комитетке жолданған хаттарынан және газеттерде жарияланымдардың интерпретациясы жөніндегі ұсынымдарынан тұрады. Хаттар 1968 жылдан 1991 жылға дейінгі кезеңді қамтиды (Брежневтің тұрақсыздық дәуірі). Құжаттар Сахаровтың ғана емес, басқа диссиденттердің, сондай-ақ жоғары лауазымды аппарат қызметкерлерінің және КГБ-ның қызметін көрсетеді. КГБ мұрағатының орыс тіліндегі баламасы жоқ.

Орны

Мәскеуде Академик Сахаров даңғылы мен Сахаров орталығы бар. 1980 жылдары Вашингтондағы Кеңес елшілігінің (кейін Ресей елшісінің резиденциясы болған) алдындағы 16-шы көшенің L және M көшелері арасындағы блок, оның 1980 жылы тұтқындалуы мен қамауда отыруына қарсылық ретінде "Андрей Сахаров алаңы" деп аталды. Арменияның астанасы Еревандағы Сахаров алаңы оның есімімен аталған. Сахаров бақтары (1990 ж. құрылған) Израильдің Иерусалим қаласына кіреберісінде, Иерусалим – Тель-Авив тас жолынан тыс орналасқан. Хайфада да оның есімімен аталған көше бар. Нижний Новгородта Сахаровтар отбасы жеті жыл тұрған 12 қабатты үйдің бірінші қабатындағы пәтерде Сахаров мұражайы орналасқан; 2014 жылы үйдің жанына оның ескерткіші қойылды. Санкт-Петербургте оның ескерткіші Сахаров алаңында тұр, сондай-ақ Сахаров паркі де бар. 1979 жылы оның құрметіне астероид 1979 Сахаров деп аталды. Вильнюстегі Баспасөз үйінің алдындағы алаң Сахаровтың есімімен аталады. Алаңға 1991 жылдың 16 наурызында атау берілді, өйткені Баспасөз үйін әлі де Кеңес әскері басып алып тұрған. Латвияның Рига қаласындағы Плявники ауданында Андрея Сахарова көшесі оның есімімен аталған. Нюрнберг қаласының орталығындағы Андрей Сахаров алаңы Сахаровтың құрметіне аталған. Беларусьте Халықаралық Сахаров экологиялық университеті оның есімімен аталады. Лос-Анджелестің Студио Сити қаласындағы Вентура бульвары мен Лорел Каньон бульварларының қиылысы Андрей Сахаров алаңы деп аталады. Арнемдегі Ндеррийн өзені үстіндегі көпір Андрей Сахаров көпірі деп аталды. Нидерландының Ассен қаласындағы Андрей Сахаров жолы – көше. Нидерландының Амстердам, Амстельвеен, Гаага, Хелевоцлуис, Лейден, Пурмеренд, Роттердам, Утрехт сияқты басқа да қалаларында оның құрметіне аталған көшелер бар. Бельгияның Турнай қаласындағы Андрей Сахаров жағалауы Сахаровтың құрметіне аталған. Польшада Варшава, Лодзь және Краков қалаларында оның құрметіне аталған көшелер бар. Болгарияның София қаласындағы Младост ауданындағы Андрей Сахаров бульвары оның есімімен аталған. Нью-Йоркте Манхэттендегі Үшінші даңғыл мен 67-ші көшенің оңтүстік-батыс бұрышында Сахаров пен оның әйелі Елена Боннердің құрметіне "Сахаров-Боннер бұрышы" деп жазылған көше тақтасы орнатылған. Бұл бұрыш Біріккен Ұлттар Ұйымына қарасты Кеңес өкілдігіне (кейін Ресей өкілдігі болған) жақын орналасқан және Кеңес үкіметіне қарсы наразылық акцияларының ортасы болған. Молдованың астанасы Кишиневте академик Андрей Сахаров көшесі бар.

Медиа

1984 жылы Джейсон Робардстың басты рөлде ойнаған «Сахаров» телефильмі түсірілді. «Жұлдыздар жолы: Келесі буын» телесериалында «Энтерпрайз-Д» шаттлының бірі Сахаровтың құрметіне аталды және бірнеше эпизодта маңызды рөлде көрінеді. Бұл «Жұлдыздар жолы» дәстүріне сәйкес келіп, шаттлдарды көрнекті ғалымдардың, әсіресе «Келесі буын» физиктерінің есімдерімен атауды қамтиды. Артур Кларктың «2010: Odyssey Two» романындағы ойдан шығарылған планетааралық ғарыш кемесі «Космонавт Алексей Леонов» «Сахаров қозғалтқышымен» жұмыс істейді. Роман 1982 жылы, Сахаров Нижний Новгородта жер аударылып тұрғанда жарық көрді және Сахаровқа да, Алексей Леоновқа да арналды. Ресейлік әнші Александр Градский «Памяти А. Д. Сахарова» («Андрей Сахаровты еске алу») әнін жазып орындады, ол «Live In "Russia" 2» («Живем в "России" 2») CD-сінде бар. «S. T. A. L. K. E. R.: Shadow of Chernobyl» компьютерлік ойынындағы және оның преквеліндегі Экологтар фракциясының басшысы – профессор Сахаров есімді ғалым.