Кіріспе
1980 жылдардағы Кеңес Одағының ашықтық пен ақпараттық еркіндікті ілгерілетін саясаты. Гласность (гласность) – ашықтық және жариялылыққа қатысты ұғым. Оның жалпы және нақты мағыналары бар, оның ішінде мемлекеттік мекемелердің қызметінде максималды ашықтық саясаты, ақпараттық еркіндік және мәселелерді жасыруға жол бермеулік кіреді. Орыс тілінде ‘гласность’ сөзі бұрыннан "ашықтық" және "жариялылық" мағынасында қолданылып келген. 1980 жылдардың ортасында Михаил Горбачев осы сөзді Кеңес Одағында үкіметтің жариялылығын арттыру мақсатындағы саяси ұран ретінде танымал етті, ал сөздің тікелей аудармасы кейіннен ағылшын тіліне енді.
Glasnost ('/g//l//æ//z//n//ɒ//s//t/; гласность, ) is a concept relating to openness and transparency. It has several general and specific meanings, including a policy of maximum openness in the activities of state institutions and freedom of information and the inadmissibility of hushing up problems. In Russian the word 'гласность' has long been used to mean "openness" and "transparency". In the mid 1980s, it was popularised by Mikhail Gorbachev as a political slogan for increased government transparency in the Soviet Union within the framework of perestroika, and the calque of the word entered into English in the latter meaning.
Тарихи қолданысы
XIX ғасырдың аяғындағы Ресей империясында бұл термин "ашықтық" және "жариялылық" деген тікелей мағынасында қолданылып, саясат және сот жүйесіне қатысты пайдаланылған. Кейбір реформалар сот процестеріне баспасөз бен жұртшылықтың қатысуына рұқсат беретін өзгерістерді енгізуге бағытталған. Ресейдің Александр II билігі кезіндегі белгілі бір либерализациядан кейін сот процестерінің ашықтығы қайтадан шектеле бастады. Адам құқықтарын қорғайтын белсенді Людмила Алексеева "гласность" сөзі орыс тілінде жүздермен жылдар бойы қолданылып келген, таралған термин екенін былай деп жазады: "Ол сөздіктер мен заң жинақтарында сөздіктер мен заң жинақтары бар болғаннан бері кездесетін. Бұл – әділдік пен басқарудың кез келген процесінің ашық түрде жүзеге асырылуын білдіретін қарапайым, еңбекқор, ерекше белгілері жоқ сөз". 1960 жылдардың ортасында ол Кеңес Одағының ішкі саясатын өзгерту қажеттілігі туралы пікір-таластарда жаңа маңызға ие болды.
Диссиденттер
1965 жылғы 5 желтоқсанда Мәскеуде "Гласность" митингісі өтті, ол Кеңес Одағының азаматтық құқық қозғалысының қалыптасуындағы маңызды оқиға саналады. Александр Есенин Волпин жетекшілігіндегі Пушкин алаңындағы наразылар Юлий Даниил мен Андрей Синявскийдің жабық сот отырысына қатысуға рұқсат беруді талап етті. Наразылар "гласность" талабын қойды, яғни жаңадан қабылданған Қылмыстық процессуалдық кодекс бойынша сотқа қоғам өкілдерінің, тәуелсіз сарапшылардың және шетелдік журналистердің кіруіне мүмкіндік беруді сұрады. Кодекстің 111-бабында, белгілі бір ерекшеліктерді қоспағанда, КСРО-дағы сот отырыстарының ашық өтуі тиіс екені айтылған. Сталиннен кейінгі кезеңде жабық сот отырыстарына қарсы наразылық акциялары жалғасты. Мысалы, Андрей Сахаров 1976 жылы "Хроника текущих событий" журналының редакторы және белгілі құқық қорғаушы Сергей Ковалевтің ісін қарауға қатысуды талап етіп, Вильнюс сотының алдындағы наразылыққа қатысқандықтан Нобель сыйлығын алу үшін Ослоға бармады.
Горбачев
1986 жылы Кеңес Одағының Бас хатшысы Михаил Горбачев және оның кеңесшілері «гласность» саяси ұранымен қатар «перестройка» терминін қабылдады. Кеңес Одағы Коммунистік партиясының насихат бөлімінің басшысы Александр Яковлев Горбачевтің реформа бағдарламасының артындағы интеллектуалдық күш деп есептеледі. «Гласность» Кеңес Одағындағы (КСРО) мемлекеттік мекемелер мен қызметтердегі ашықтық пен жариялылықты арттыруды білдірді. «Гласность» Горбачев әкімшілігінің кеңес азаматтарына өз жүйесінің мәселелерін және оларға болатын шешімдерін ашық талқылауға рұқсат беруге берген міндеттемесін көрсетті. Горбачев жетекшілерді халықтың бақылауына және сынауына, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарында белгілі бір дәрежеде жария етуге шақырып, ынталандырды. Кейбір сыншылар, әсіресе құқықтық реформаторлар мен диссиденттер, кеңес билігінің жаңа ұрандарын негізгі бостандықтарға қарағанда бұлыңғыр және шектеулі балама ретінде қарастырды. «Гласность» қорғау қорының президенті Алексей Симонов бұл терминді «сөз бостандығына қарай баяу қозғалатын тартан» деп сипаттады.
Әр түрлі мағыналары
1986-1991 жылдар аралығында КСРО-дағы реформалар кезеңінде гласность жиі басқа да жалпылама ұғымдармен, мысалы, перестройка (сөзбе-сөз: қайта құру немесе жаңадан ұйымдастыру) және демократизация (демократияландыру) сияқты түсініктермен байланысты болды. Горбачев Коммунистік партия мен Кеңес үкіметінің жоғарғы эшелондарындағы жемқорлықты азайтуға, Орталық Комитеттегі әкімшілік билікті теріс пайдалануды бақылауға бағытталған саясатын қолдағанда гласностьке көбінесе сілтеме жасады. "Гласность" ұғымының беймәлімдігі КСРО-ның соңғы бес жылдық өмірін (1986-1991) ерекшелейді. Басылымдар мен хабар таратуға дейінгі цензура азайды, ақпарат алу бостандығы артты. "Гласность дәуірінде" Кеңес азаматтары мен Батыс әлемі, әсіресе АҚШ арасында байланыс күшіді: көптеген Кеңес азаматтары үшін саяхат шектеулері жеңілдетілді, бұл Кеңес Одағы мен Батыс арасындағы халықаралық алмасуға түскен қысымды одан әрі азайтты.
Халықаралық қатынастар
Горбачевтің "гласность" түсінігін ағылшын тілінде "ашықтық" деп түйіндеуге болады. Сөз бостандығымен байланысты болғанымен, бұл саясаттың басты мақсаты ел басқаруын ашық ету, Кеңес Одағының экономикасы мен бюрократиясын шоғырланған лауазым иелері мен бюрократтар тобының дерлік толық бақылауынан қорғау болды. "Гласность" кезінде Сталин тұсындағы кеңестік тарих қайта қарастырылды; кітапханалардағы цензураланған әдебиет кеңінен қолжетімді болды; азаматтардың сөз бостандығы артты және БАҚ ашықтығы күшейді. 1980-жылдардың соңында Кеңес Одағының көптеген азаматтары Сталиннің жасаған зұлмылары мен бұрын жасырылған оқиғалар туралы біле бастады. АҚШ және Батыс Еуропадағы тұтыну тауарларының жоғары сапасы мен өмір сүру деңгейі туралы ақпарат, сондай-ақ батыстық халықтық мәдениет кеңес халқына таратыла бастады.
Кеңес Одағынан тыс жерлерде
Гласност коммунистік мемлекеттерде, әсіресе Шығыс блогының шеңберінен тыс елдерде қабылдаушылық әртүрлі болды.
1991 жылдан бері Ресейде
Ресей Федерациясының 1993 жылғы жаңа Конституциясының 29-бабында цензураға толық тыйым салынған. Бірақ, қазіргі Ресейде бұл мәселе тұрақты дау-жанжалдардың нысаны болып келеді, себебі Ресей азаматтарының ақпарат алу мүмкіндігін шектейтін, оның ішінде интернет цензурасын күшейтетін үкіметтік араласулар артты. Соңғы жылдары мемлекеттік басқарылатын БАҚ-тарға белгілі бір оқиғалар мен тақырыптарды жарияламауға немесе талқыламауға қысым көрсетіліп келеді. 2004-2013 жылдар аралығында БАҚ құқықтарының бұзылуын қадағалау барысында цензура ең көп кездесетін бұзушылық түрі екені анықталды.