Кіріспе

Саманта Рид Смит (29 маусым 1972 – 25 тамыз 1985) – американдық бейбітшілік белсендісі және бала актриса, АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы Суық соғыс кезеңінде соғысқа қарсы жұмысымен танымал болды. 1982 жылы Смит Кеңес Одағы Коммунистік партиясының жаңа тағайындалған Бас хатшысы Юрий Андроповқа хат жазып, Кеңес Одағына сапар шегу туралы шақырумен жеке жауап алды, ол осы шақыруды қабылдады. Смит екі елде де "жақсы ниет елшісі" ретінде үлкен медиа назарына ілікті, "Американың ең жас елшісі" деп танылды және кейіннен Жапониядағы бейбітшілікке қатысты шараларға қатысты. Әкесі, ғалым Артурдың көмегімен, ол елге жасаған сапары туралы "Кеңес Одағына саяхат" атты кітап жазды. Кейін ол бала актриса болып, 1984 жылғы АҚШ президенттік сайлауы туралы Disney арнасында балаларға арналған арнайы бағдарламасын жүргізді және "Лайм-стрит" телесериалында басты рөлдердің бірін ойнады. Смит 1985 жылы 13 жасында Бар-Харбор Эйрлайнздің 1808 рейсінде қайтыс болды, ол Мэн штатындағы Оберн/Льюистон қалалық әуежайына қону кезінде ұшу-қону жолағына жетпей апатқа ұшырады.

Тарихи контекст

1982 жылы қарашада Леонид Брежневтің орнын басып, Кеңес Одағының басшысы болған Юрий Андропов туралы батыс газеттері мен журналдары көптеген мақалалар мен суреттерін бірінші беттеріне шығарды. Көбінесе жарияланған материалдардың басым бөлігі жағымсыз болды және ол Батыс әлемінің тұрақтылығына жаңа қауіп төндіретінін көрсете түсті. Андропов 1956 жылғы Венгрия төңкерісі кезінде Венгриядағы Кеңес елшісі қызметін атқарды, сол төңкеріс Кеңес әскерімен жаншылды. Содан кейін 1967 жылдан 1982 жылға дейін КГБ төрағасы болды. Ол қызмет еткен жылдары Батыста Прага көктемін жаншуымен және Андрей Сахаров, Александр Солженицын сияқты диссиденттерді қатыгездікпен қуғындауымен танымал болды. Андропов Кеңес басшысы болып келгеннен бастап КГБ-ның құзыретін күшейтіп, диссиденттерді жақтауды күшейтті. Василий Митрохин айтқандай, Андропов адам құқықтары үшін күресті кеңестік мемлекеттің негізін шайқауға бағытталған империалистік жоспардың бір бөлігі деп қарады. Совет және американ тараптарының орбитадағы спутниктерден ұшырылатын қару жасауға жасаған тымыр-тымыр әрекеттерінен туындаған халықаралық шиеленіс күшейді. Екі үкімет те мұндай технологияны дамыту үшін ауқымды зерттеулер мен әзірлемелер жүргізді. Бірақ екі ел де бұл жобаны тоқтатуға үлкен қысымға тап болды. АҚШ-та президент Рональд Рейган американ ғалымдары мен қару-жарақ сарапшыларының лоббисінен қысым көрді, ал Кеңес Одағы үкіметі «ғарышты әскерилендіруді болдырмау – адамзат алдындағы ең маңызды міндеттердің бірі» деген мәлімдеме жасады. Екі үлкен держава осы кездегі детанция саясатынан бас тарды және Кеңес Одағының жаңа SS-20 зымырандарын орналастыруына жауап ретінде НАТО Еуропаға крейсерлік және «Першинг-II» зымырандарын орналастырды. 1979-1989 жылдардағы Кеңес-Ауған соғысы да үшінші жылына енді. Осы ахуалда 1982 жылдың 22 қарашасында «Time» журналы Андроповтың суретін мұқабасына шығарды. Смит осы нөмірді көргенде анасына: «Егер адамдар одан осылай қорқытынса, неге біреу оған соғыс керек пе, жоқ па деп хат жазбасқа?» – деп сұрады. Анасы: «Неге өзің жазбасқа?» – деп жауап берді.

Мұра

Смиттің еңбегі Ресей және оның туған штаты Мэн тұрғындары тарапынан көптеген құрметтермен марапатталды. Мәскеуде оған ескерткіш орнатылды; 1986 жылы Артек Жас пионерлер лагеріндегі "Саманта Смит аллеясы" оның есімімен аталды. Смитке арналған ескерткіш 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін 2003 жылы металл ұрыларының қолына тиді. 2003 жылы Воронеж қаласының зейнеткері Валентин Волин жекелеген қаржы жинап, оған ескерткіш орнатты. Кеңес Одағы оның суреті бар естелік марка шығарды. 1986 жылы орыс астрономы Людмила Черных 3147 астероидін ашты және оған 3147 Саманта деп ат қойды. Дания композиторы Пер Нёргард 1985 жылы Смит есіміне арнап "Remembering Child" атты виола концертін жазды. Смит құрметіне Сібірде табылған алмаз, бұрынғы Кеңес Одағындағы тау, түлплер мен далияның бір түрі, сондай-ақ мұхит кемесіне ат қойылды. Мэн штатында жыл сайын маусым айының бірінші дүйсенбісі штат заңымен Саманта Смит күні ретінде белгіленеді. Огастадағы Мэн мемлекеттік мұражайының жанында Смит мүсіні орнатылған, онда Смит аяғында тынығатын аю баласымен бірге көгершін ұшырып жіберіп тұр. Аю баласы Мэн мен Ресейдің символы. Саманта Смит есімімен көшелер Бурятия және Брянск облыстарында (Ресей), сондай-ақ Қазақстанда аталды. Нью-Йорк қаласының Куинс ауданындағы Ямайка да Самантаның есімімен аталады. 1985 жылдың қазан айында Смит анасы The Samantha Smith Foundation қорын құрды, ол 1990 жылдардың ортасына дейін АҚШ пен Кеңес Одағы (және 1991 жылдың желтоқсанынан кейін бұрынғы кеңестік мемлекеттер) арасындағы студенттер алмасуын дамытты. 1987 жылы "Алтын қыздар" американдық ситкомының "Горбачевке хат" атты эпизоды Смит оқиғасынан шабыт алды. Сонымен қатар, 1987 жылы түсірілген "Супермен IV: Тыныштық іздеуі" фильмінде бала Суперменге ядролық қару-жарақ жарысын тоқтату үшін хат жазады; Кристофер Ривтің айтуынша, бұл көрініс те Смит оқиғасынан шабыттанды. 1980 жылдардың ортасында Смит қайтыс болғаннан кейін Роберт Вагнер продюсерлігімен "Саманта Смит оқиғасы" атты телефильмге сценарий жазылды. Columbia Pictures Television және R. J. Wagner Productions NBC үшін фильмді түсіруге келісті, ал Sovin Film совет компаниясы оны бірлесіп түсіруге қызығушылық танытты. Алайда, Columbia Pictures Television ешбір арнадан қызығушылық көрінбегендіктен фильмді түсірмеуге шешім қабылдады. 2003 жылы Смит анасы Джейн, Смит он үш жасында қайтыс болғандықтан және оның болашаққа қатысты армандары әртүрлі болғандықтан, оның ересекте не істейтіні туралы болжамдарға жауап беру мүмкін емес екенін айтты. 1980 жылдары Смиттен сұрағанда, ол ересекте АҚШ президенті болуы мүмкін деген ойды Disney Channel арнасындағы арнайы бағдарламасында "Президент болу – менің істегім келмейтін жұмыс" деп жоққа шығарды. Peace Abbey сонымен қатар Саманта Смит құрметіне "Бейбітшілік әдебиеті жобасын" ұсынды, мақсаты – АҚШ-тың 50 таңдалған пилоттық мектептеріндегі оқушыларды бейбітшілік туралы біліммен тәрбиелеу және бейбітшілік әдебиетін дамыту. Эллиотт Холттың 2013 жылғы "Сіз олардың бірісіз" романы Смит оқиғасын ойдан шығарылған кейіпкер Дженнифер Джонс арқылы бейнелейді. 2015 жылы ұшақ апатының 30 жылдығына орай Мэн мемлекеттік мұражайы Смитпен байланысты материалдардан жаңа көрме ашты, оның ішінде Артек лагерінде өткізген уақытының суреттері, оған сыйланған дәстүрлі орыс киімдері және оның мұқабасында болған "Совет өмірі" журналының саны қойылды. Артек лагеріндегі 7-ші ауысым (20 маусым – 11 шілде) "Самантаның күлімсіреуі" деп аталады. Бұл ауысым кезінде орталық "Жас дипломатия мектебіне" айналады, ал әр лагерь "бейбітшілікті сақтау корпусына" ұқсайды. Артек мұражайында "Самантаның орны" бар. Пьедесталға "Күн сәулесі мәңгі болсын" деген жазу қашалған.