Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дандерленд аңғары (Dunderlandsdalen, ) – Норвегияның Нордланд графтығындағы Рана муниципалитетіне қарасты аңғар. Ол Солтүстік поляр шеңберінен оңтүстікке қарай шамамен 13 шақырым жерде, шығыс Солтфеллет таулы үстіртінің төменгі жағынан басталады. Аңғардың ең жоғары бөлігінде Болна тауы орналасқан, ал одан аңғар оңтүстік-батысқа қарай Ранфьорденге дейін созылады. Кішігірім қосымша аңғарлардың ішінде Плурдлен, Рёвассадлен, Бёлладлен, Грёнфьеллдлен және Вирвассадлен бар. Аңғарда Крокстранд, Бёлланес, Сторволл, Дандерленд, Эйтера, Невернес, Сторфорсхай, Невермоен және Рёссволл сияқты бірнеше ауылдар да орналасқан. Еуропалық E6 тас жолы Ранелва өзенінің жанымен Дандерленд аңғары арқылы өтеді. E6 тас жолындағы, Невермоен мен Рёссволл арасындағы Иллхоллиа туннелі 2002 жылы салынды. Нордланд теміржол желісі де өзен бойымен аңғар арқылы өтеді. Бүгінде аңғарда аз ғана адам тұрады, және онда Нордланд желісінің екі станциясы бар: Дандерленд станциясы және Болна станциясы.
The Dunderland Valley (Dunderlandsdalen, ) is a valley in the municipality of Rana in Nordland county, Norway. It reaches from just below the eastern Saltfjellet plateau about 8 mile (13 km) south of the Arctic circle. The mountain Bolna is situated in the uppermost boundary of the valley which then proceeds to the southwest all the way down to the Ranfjorden. Some of the minor side valleys include Plurdalen, Røvassdalen, Bjøllådalen, Grønfjelldalen and Virvassdalen. The valley also includes several villages such as Krokstrand, Bjøllånes, Storvoll, Dunderland, Eiterå, Nevernes, Storforshei, Nevermoen and Røssvoll. The European route E6 highway passes through the Dunderland Valley, following the Ranelva river. The Illhøllia Tunnel on the E6 highway, between Nevermoen and Røssvoll, was opened in 2002. The Nordland Line also follows the river through the valley. Today, the valley only houses a small number of people, and it has two stations on the Nordland Line: Dunderland Station and Bolna Station.
Геология
Дандерленд аңғарындағы тау жыныстары каледониялық тақтатас, темір кені, мика тақтатасы және мәрмәр кездесетінімен танымал. Оның кен өнеркәсібі Фауске мәрмәрін өндірген, ол Фауске муниципалитетінің солтүстігінде де кездеседі. Сторфоршейде ірі темір кеніші болған. Сондай-ақ пирит кендері де бар. Аңғарда әктас ішінде бірнеше сталактиттер бар үңгірлер орналасқан, ал кейбір салалы өзендер жер астымен ұзақ қашықтыққа ағып өтеді. Дандерленд аңғарының жоғарғы бөлігінен Болнадан Скьерстадфьордтағы Салтдалға дейін, сондай-ақ тамаша Юнкердал ұлттық паркі арқылы өтетін тармағы бар, жасырын жол салынған.
The mountain rocks in the Dunderland Valley are a caledonian shale, known from its occurrences of iron ore, mica schist, and marble. Its mining industry has produced Fauske marble, also present in Fauske municipality to the north. At Storforshei, there has been a large scale iron mining industry. There are also pyrite mines. The valley has several stalactite caverns in the limestone, with some of the tributary streams flowing for considerable distances underground. From the upper parts of the Dunderland Valley, a sequestered bridle path runs from Bolna to Saltdal on the Skjerstadfjord, with a branch through the magnificent Junkerdal National Park.
Тау-кен өндірісі
Бұл аймақта темір кенінің кен орындары 1799 жылдан бері белгілі. "Дандерленд темір кен компаниясы" бірнеше жұмыс кезеңдерінде мұнда кен қазып алды, алғашқысы 1902 жылы басталды. Ранельва өзені кеншілерді су қуатымен қамтамасыз етті. Кен өндіруші компания 1947 жылы жабылды. 1937 жылдан бері "Рана Грубер" темір кенін өндіруде. 1946 жылы "Norsk Jernverk" құрылды, ал 1964 жылы темір кенінен магнит және гематит өндіруді бастады.
Deposits of iron ore have been known in this area since 1799. The Dunderland Iron Ore Company mined here during several operative periods, the first one starting in 1902. The river Ranelva provided water power to the miners. The mining company was closed in 1947. Since 1937, Rana Gruber has mined iron ore. Norsk Jernverk was established in 1946, and it began mining magnetite and hematite from the iron ore in 1964.
Жақында болған тарих
Бұл аңғар Норвегия тарихында бірнеше апаттар мен қайғылы оқиғаларға куә болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аңғарда бірнеше нацистік концлагерь орналасқан. Оларда негізінен поляк және орыс тұтқындары ұсталып, Тронхеймнен Нордланд тарамдық желісін салуға жұмылдырылды. Солтфеллет таулары арқылы өтетін темір жол құрылысы өте қиын болды және оны салу кезінде көптеген адам өмірін жоғалтты. Неміс әскерлері ауруға шалдыққан тұтқындардың көпшілігінің денелерін Дандерленд аңғары арқылы ағатын Ранелва өзеніне тастады. Өзеннің күшті ағысы салдарынан денелерді тауып алу мүмкін болмады. 1948 жылы Дундерлендсдал апаты болды, ол Норвегия тарихындағы ең ірі автобус апаттарының бірі ретінде тарихта қалды. Сами халқы үшін бұл аңғардың ерекше символдық мәні бар, себебі шамамен жүз жыл бұрын осында трагедиялық оқиға болған. 1900 жылдардың басында Тромсёде өткен самилердің конференциясынан оралған автобус жолдан шығып, аңғардың түбіндегі Ранелва өзеніне құлады. Автобустағы 23 адамның 16-сы қаза тауып, ал 4-і із-түзсіз жоғалып кетті. Автобустағы жолаушылардың көпшілігі мерт болды, осылайша оңтүстік сами халқы бір соққыда көптеген саяси көшбасшыларын жоғалтты. 1950 жылы автобустың жолдан шығып кеткен жеріне ескерткіш орнатылды. Ол орманның ішінде жасырылған, бірақ жолдан шағын баспалдақ арқылы қол жеткізуге болады. 1953 жылы аңғарда отбасылық трагедия орын алды. Шалаңғы фермадан бір отбасы өлтірілген күйде табылды. 6 жастағы қыз бен оның анасы амбарда өлтірілген, ал әкесі де сол амбарда дарға асылған. 1995 жылы аңғарда тағы бір қайғылы оқиға болды. Ескі фермада бойскауттар лагерінде 12 жасар қыз жоғалып кетті. Қыз Солтүстік Норвегиядағы Тромсё қаласынан келген. Бұл оқиға норвеж баспасөзінде кеңінен жарияланды. Іздеу тобы екі жыл бойы оны іздеді, бірақ Ранелва өзенінің жағасында оның рюкзагын ғана таба алды.
This valley was the site to several accidents and recorded events in Norwegian history. During the World War II, Nazis had several concentration camps in the valley. They mainly housed Polish and Russian prisoners, who were used to build the Nordland Line from Trondheim. The stretch of railway passing through Saltfjellet was extremely brutal and many lost their lives building this. The German troops disposed the bodies the majority of the sick/diseased prisoners in the river Ranelva which flows through the Dunderland Valley. The strong currents made it almost impossible to recover anyone. In 1948, the Dunderlandsdal accident occurred, it was one of the worst bus accidents in Norwegian history to date. For the Sámi, the valley has a special symbolic value due to a tragic incident that occurred about one hundred years ago. In the early 1900s a bus returning from a Sámi conference in Tromsø drove off the road and crashed into the Ranelva river at the bottom of the valley. Of the 23 people on board, 16 were killed and 4 were never found. Most of the people aboard the bus died, and thus the Southern Sámi people lost most of their political leaders in one single blow. There is a memorial that was built on the site in 1950 where the bus ran off the road. It is somewhat hidden in the forest, but accessible from the road by a small stairway. In 1953, a family tragedy struck the valley. A family was found slaughtered at a remote farm. A young girl at the age of 6 and her mother were found killed in the barn. The father was found hung in the same barn. In 1995, another tragic event hit the valley. During a Boy Scout camp at an old farm, a 12 year old girl disappeared. The girl was from the town of Tromsø in Northern Norway. The event was widely covered in Norwegian press. Crews searched for her for two years, but all they found was her backpack lying alongside the Ranelva river.
Тас дәуірі қоныстары
Дандерленд аңғарында тас дәуірінен бері елді мекендер болған. 2003 жылдың жазында Даниялық турист Ейтера өзенінің жанында соғыс балтасын (Streitaxe) тапты. Балта 2004 жылдың 1 шілдесінде Рана мұражайының мәдениет бөліміне жеткізілді. Бұл Солтүстік Норвегияның ішкі аймақтарында соғыс балтасы мәдениетінің табылуының алғашқы жағдайы. 1913 жылы Утскарпендегі Браттландта осы мәдени қабаттан ұзын балта табылған. Балта шамамен б.з.б. 2800–2400 жылдарға жатқан швед-норвегиялық типтегі «кеме балтасы» болып табылады. Бұл функционалды құрал емес, керісінше, лайықтылықтың және жоғары әлеуметтік статустың белгісі болған. Ол, мүмкін, жергілікті басшының меншігі болған. Балтаның артқы жағындағы жолақ қалыптан жасалған жиекке ұқсайды және ол Скандинавия немесе Даниядан қоладан жасалған балталардың көшірмесі болып табылады. Геолог Барбара Приземанның (Рана мұражайының Табиғат тарихы бөлімі) сөзіне сәйкес, балта жасыл тақта тастан жасалған.
There have been settlements in the Dunderland Valley since the Stone Age. In the summer of 2003, a Danish tourist discovered a battle axe (Streitaxe) close to the river Eiterå. The axe was delivered to the Cultural Department of the Rana Museum on 1 July 2004. This is the first discovery of the battle axe culture in the inner parts of Northern Norway. In 1913, a long axe from the same cultural horizon was discovered on Brattland in Utskarpen. The axe is a "boat axe" of Swedish Norwegian type from about 2800—2400 BC. It was not a functional tool, but rather a dignity symbol of worthiness and a high social class. It may have belonged to a local chieftain. The stripe on the backside of the axe resembles an edge from moulding, and is an imitation of moulded axes in bronze from Skåne or Denmark. According to the geologist Barbara Prisemann (Department of Natural history, Rana museum), the axe is made from the green shale rock type.