Кіріспе

Дандерленд аңғары (Dunderlandsdalen, ) – Норвегияның Нордланд графтығындағы Рана муниципалитетіне қарасты аңғар. Ол Солтүстік поляр шеңберінен оңтүстікке қарай шамамен 13 шақырым жерде, шығыс Солтфеллет таулы үстіртінің төменгі жағынан басталады. Аңғардың ең жоғары бөлігінде Болна тауы орналасқан, ал одан аңғар оңтүстік-батысқа қарай Ранфьорденге дейін созылады. Кішігірім қосымша аңғарлардың ішінде Плурдлен, Рёвассадлен, Бёлладлен, Грёнфьеллдлен және Вирвассадлен бар. Аңғарда Крокстранд, Бёлланес, Сторволл, Дандерленд, Эйтера, Невернес, Сторфорсхай, Невермоен және Рёссволл сияқты бірнеше ауылдар да орналасқан. Еуропалық E6 тас жолы Ранелва өзенінің жанымен Дандерленд аңғары арқылы өтеді. E6 тас жолындағы, Невермоен мен Рёссволл арасындағы Иллхоллиа туннелі 2002 жылы салынды. Нордланд теміржол желісі де өзен бойымен аңғар арқылы өтеді. Бүгінде аңғарда аз ғана адам тұрады, және онда Нордланд желісінің екі станциясы бар: Дандерленд станциясы және Болна станциясы.

Геология

Дандерленд аңғарындағы тау жыныстары каледониялық тақтатас, темір кені, мика тақтатасы және мәрмәр кездесетінімен танымал. Оның кен өнеркәсібі Фауске мәрмәрін өндірген, ол Фауске муниципалитетінің солтүстігінде де кездеседі. Сторфоршейде ірі темір кеніші болған. Сондай-ақ пирит кендері де бар. Аңғарда әктас ішінде бірнеше сталактиттер бар үңгірлер орналасқан, ал кейбір салалы өзендер жер астымен ұзақ қашықтыққа ағып өтеді. Дандерленд аңғарының жоғарғы бөлігінен Болнадан Скьерстадфьордтағы Салтдалға дейін, сондай-ақ тамаша Юнкердал ұлттық паркі арқылы өтетін тармағы бар, жасырын жол салынған.

Тау-кен өндірісі

Бұл аймақта темір кенінің кен орындары 1799 жылдан бері белгілі. "Дандерленд темір кен компаниясы" бірнеше жұмыс кезеңдерінде мұнда кен қазып алды, алғашқысы 1902 жылы басталды. Ранельва өзені кеншілерді су қуатымен қамтамасыз етті. Кен өндіруші компания 1947 жылы жабылды. 1937 жылдан бері "Рана Грубер" темір кенін өндіруде. 1946 жылы "Norsk Jernverk" құрылды, ал 1964 жылы темір кенінен магнит және гематит өндіруді бастады.

Жақында болған тарих

Бұл аңғар Норвегия тарихында бірнеше апаттар мен қайғылы оқиғаларға куә болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аңғарда бірнеше нацистік концлагерь орналасқан. Оларда негізінен поляк және орыс тұтқындары ұсталып, Тронхеймнен Нордланд тарамдық желісін салуға жұмылдырылды. Солтфеллет таулары арқылы өтетін темір жол құрылысы өте қиын болды және оны салу кезінде көптеген адам өмірін жоғалтты. Неміс әскерлері ауруға шалдыққан тұтқындардың көпшілігінің денелерін Дандерленд аңғары арқылы ағатын Ранелва өзеніне тастады. Өзеннің күшті ағысы салдарынан денелерді тауып алу мүмкін болмады. 1948 жылы Дундерлендсдал апаты болды, ол Норвегия тарихындағы ең ірі автобус апаттарының бірі ретінде тарихта қалды. Сами халқы үшін бұл аңғардың ерекше символдық мәні бар, себебі шамамен жүз жыл бұрын осында трагедиялық оқиға болған. 1900 жылдардың басында Тромсёде өткен самилердің конференциясынан оралған автобус жолдан шығып, аңғардың түбіндегі Ранелва өзеніне құлады. Автобустағы 23 адамның 16-сы қаза тауып, ал 4-і із-түзсіз жоғалып кетті. Автобустағы жолаушылардың көпшілігі мерт болды, осылайша оңтүстік сами халқы бір соққыда көптеген саяси көшбасшыларын жоғалтты. 1950 жылы автобустың жолдан шығып кеткен жеріне ескерткіш орнатылды. Ол орманның ішінде жасырылған, бірақ жолдан шағын баспалдақ арқылы қол жеткізуге болады. 1953 жылы аңғарда отбасылық трагедия орын алды. Шалаңғы фермадан бір отбасы өлтірілген күйде табылды. 6 жастағы қыз бен оның анасы амбарда өлтірілген, ал әкесі де сол амбарда дарға асылған. 1995 жылы аңғарда тағы бір қайғылы оқиға болды. Ескі фермада бойскауттар лагерінде 12 жасар қыз жоғалып кетті. Қыз Солтүстік Норвегиядағы Тромсё қаласынан келген. Бұл оқиға норвеж баспасөзінде кеңінен жарияланды. Іздеу тобы екі жыл бойы оны іздеді, бірақ Ранелва өзенінің жағасында оның рюкзагын ғана таба алды.

Тас дәуірі қоныстары

Дандерленд аңғарында тас дәуірінен бері елді мекендер болған. 2003 жылдың жазында Даниялық турист Ейтера өзенінің жанында соғыс балтасын (Streitaxe) тапты. Балта 2004 жылдың 1 шілдесінде Рана мұражайының мәдениет бөліміне жеткізілді. Бұл Солтүстік Норвегияның ішкі аймақтарында соғыс балтасы мәдениетінің табылуының алғашқы жағдайы. 1913 жылы Утскарпендегі Браттландта осы мәдени қабаттан ұзын балта табылған. Балта шамамен б.з.б. 2800–2400 жылдарға жатқан швед-норвегиялық типтегі «кеме балтасы» болып табылады. Бұл функционалды құрал емес, керісінше, лайықтылықтың және жоғары әлеуметтік статустың белгісі болған. Ол, мүмкін, жергілікті басшының меншігі болған. Балтаның артқы жағындағы жолақ қалыптан жасалған жиекке ұқсайды және ол Скандинавия немесе Даниядан қоладан жасалған балталардың көшірмесі болып табылады. Геолог Барбара Приземанның (Рана мұражайының Табиғат тарихы бөлімі) сөзіне сәйкес, балта жасыл тақта тастан жасалған.